Hotel Del Rio

Kahit marami na ang mga bagong hotel sa Iloilo City ngayon, lagi ko pa ring pinipiling tumira sa Hotel Del Rio kapag nandoon ako. Sa unahan sa Megaworld Iloilo Business Park, na dáting airport ng Iloilo, ay may Marriot, Richmonde, at Belmont na. May Seda rin at iba pang bagong hotel sa kalapit din na Smallville at Atria. Sa Hotel Del Rio pa rin ako dahil marami akong masasayang alaala sa hotel na ito.

Noong nagkokolehiyo pa ako sa University of San Agustin, tatlo lang ang hotel sa lungsod: Amigo Terrace Hotel sa Iznart Street, Sarabia Manor Hotel sa General Luna Street na nasa bahaging City Proper pa, at itong Hotel Del Rio na nasa General Luna Street din pero nasa distrito na ng Molo. Itinayo ang Del Rio noong 1965. Natirhan naming magpamilya ang tatlong hotel na ito lalo na kung bagong babâ ang tatay namin mula sa biyahe bilang kapitan ng barko. Sinusundo kasi namin siya sa dating Iloilo Airport sa distrito ng Mandurriao.

Dito sa Hotel Del Rio ang Baccalaureate Breakfast namin nang mag-graduate ako noong college. Dito na kami nag-check in at naalala ko pa may mga dala kaming kaserola ng kanin at adobong baboy. Dala-dala naming magpamilya mula Antique! Nang panahong iyon wala akong nakitang mali sa ideang iyon ni Nanay, ang walang poise na pagtitipid. To think graduation ko naman. Kung sa ngayon may isang pamilya na makikita akong magtse-check in sa hotel na may dala-dalang kaserola ay maloloka ako! Kunsabagay, nang panahong iyon wala pang SM City at Robinsons Place. Wala pang Mang Inasal. Nag-iisa pa lang ang Jollibee na nasa maliit na SM Delgado, ang pinakaunang SM sa Western Visayas. Wala pa ring MacDo.

Ang hall ngayon sa Hotel Del Rio kung saan idinaos ang Baccalaureate Breakfast namin ay isa nang bayad center para sa electric company sa Iloilo. Dahil dito medyo na-cheapen ang hotel. Pero kapag nadadaanan ko ito, bumabalik pa rin sa akin ang masayang alaala nang umagang iyon. Sariwang-sariwa pa rin sa aking isipan na sa kada lagay ni Nanay ng medalya sa aking leeg ay tumatawa siyang umiiyak sa galak. Ultimate stage mother si Nanay at may tendency maging superdramatic in public. Noong bata ako, parang ikinahihiya ko siya dahil dito. Kada graduation, sinasabihan ko siya sa bahay pa lang na huwag siyang umiyak. Pero siyempre iiyak talaga siya sa bahagi pa lang ng graduation march. Ngayon, kapag uma-attend ako ng commencement exercises bilang propesor, entrance march pa lang sa PICC Plenary Hall, pinipigilan ko nang umiyak. At agad kong maalala si Nanay. Anak nga niya talaga ako!

Dumaan muli kami ni Jay sa Iloilo noong Enero 9 hanggang 11 bago lumipad pabalik ng Manila. Noong Hulyo ang huli naming pag-stay dito. Minsan lang naming napabuksan ang geyt palabas ng Esplanade dahil ulan nang ulan sa loob ng tatlong araw. Mahinang ulan lang sana pero walang tigil at ayaw naming mabasâ ang aming rubber shoes. Baka mangamoy sa eroplano.

Maganda ang lokasyon ng Hotel Del Rio. Via Esplanade, maaari nang lakarin ang Riverside Boardwalk kung nasaan ang paborito naming restawran, ang Punot. Mabuti at napa-reserve nang maaga ng mga kaibigan namin ang mesa sa terrace sa ikalawang palapag kung kayâ habang kumakain, natatanaw ko ang aming hotel sa kabilang pampang ng Iloilo Esplanade.

Mula Boardwalk maaari nang lakarin ang Smallville at Atria. Kung mahilig kayo maglakad tulad namin ni Jay, maaari na ring lakarin ang Plazuela de Iloilo at SM City, at maging hanggang Megaworld kung nasaan ang Iloilo Museum of Contemporary Arts o ILOMOCA. Habang naglalakad kami minsan ni Jay sa area na iyon, sinabi ko sa kaniya na noong estudyante pa ako sa University of San Agustin magmulang 1991 hanggang 1994, mga palaisdaan at asinan pa ang lugar na iyon. Ang Megaworld ang runway ng lumang Iloilo Airport na bahagi ng distrito ng Mandurriao. Kapag sumasakay ka sa nagta-taxi na eroplano, mga asinan ang makikita mo. Ngayon, puno na ng matataas at magagandang gusali ang nasabing lugar.

Ang pinakamaganda sa lahat sa lokasyon ng Hotel Del Rio, maaaring lakarin ang bahay ni Leoncio P. Deriada, ang aking Tito Leo. Kapag maglakad kami papunta roon, sa Esplanade kami dumadaan. Maraming bulaklak at mga halaman na madadaanan, at may ilang lumang mansiyon pa na maaaring silipin tulad ng mansiyon ng pamilyang Pison. Mga dalawampung minutong leisurely walk mararating na ang bahay ni Tito Leo sa San Jose, Molo sa likod ng Iloilo Supermart. Pero nitong huling pagbisita nga namin, nakakatamad na magpabukas ng geyt sa likod dahil umuulan kayâ sa highway na kami dumadaan. Madadaanan pa namin ang Molo Church, Molo Plaza, at ang sikat sa mga turista ngayon na Molo Mansiyon. Dalawang gabi rin kaming nakikain doon kina Dulce Deriada, na halos magkapatid na ang turingan namin lalo na ngayong wala na si Tito Leo.

Sa huling umaga namin doon sa Hotel Del Rio, sinadya naming tanghali nang bumaba para sa buffet breakfast. Alas-otso y medya kami kumain hanggang alas-diyes. Ilang beses binanggit ni Jay na nanghihinayang talaga siya na hindi kami nakaligo sa swimming pool ng hotel. Binusog na lamang namin ang mga sarili para hindi na mananghalian sa airport. Siyempre, ang ginawa ko talagang panghimagas ay ang malapot na tsokolate de batirol.

Ang tsokolateng ito talaga ang sumisimbolo sa memorya ko ng Hotel Del Rio. Malapot na matamis. Malasa mula dila hanggang kaluluwa. Ito ang kananam ng lahat ng mga masasayang alaala sa hotel na ito. Hindi na siguro kalabisang sabihin pa na ang bahay ko sa Lungsod Iloilo ay ang Hotel Del Rio.

[Enero 15, 2023 / Malate, Manila]

📷 Panay Viaje

Aningalan

Una kong narinig ang pangalang Aningalan mula kay Tatay. Kamamatay lamang ni Nanay noon at binubuhos niya ang panahon at lakas sa munting palayan namin sa Maybato. May mga alaga siyang baboy, baka, at mga bibi. Marami ring tilapya sa kaniyang maliit na palaisdaan. Mula roon, may makikitang kabundukan. Sabi niya sa akin habang nagkakape kami sa ilalim ng malabay na mangga, “Iyan ang Aningalan. Malamig doon. Parang Baguio. May mga pine tree din. Marami nga lang NPA.”

Nakapunta raw siya doon noong binata siya. Naglakad lang sila. Nagkakamping kung saan maabutan ng gabi. Doon daw makikita ang karagatan.

Pangalawang beses kong marinig ang pangalang Aningalan mula kay Manang Akay, ang yumaong makata sa Kinaray-a na si Felicia M. Flores. Marfil ang apelyido ng kaniyang ina na mula sa angkan ng isang malaking pamilya sa San Remegio. Sakop ng bayan ng San Remigio, Antique ang Aningalan.

Si Manang Akay ang walking dictionary ko ng Kinaray-a noon. Noong inihahanda ko para ilathala ang libro kong Mga Binalaybay kang Paghigugma (Imprenta Igbaong, 2008), kalipunan ko ng mga tula ng pag-ibig sa Kinaray-a, inupuan naming dalawa ang manuskrito upang i-proofread at i-edit. May ilang linya at saknong pa akong inayos noon dahil sa mga mungkahi niya. Kayâ alam ko pulido ang Kinaray-a ko sa librong ito dahil sa tulong niya.

Sabi ni Manang Akay, doon daw sa Aningalan ma-aningal mo ang tunog ng dagat, ang lagaslas ng alon. Ang “aningal” ay salitang Kinaray-a para sa tinig o tunog na naaalala mo o akala mo naririnig mo. Halimbawa, parang nairirinig mo ang boses ng yumao mong ina. Doon sa Aningalan, dahil siguro malayo ang dagat subalit natatanaw ito, para bang naririnig mo pa rin ang hampas ng alon sa dalampasigan.

Kasama naming umakyat ni Jay ng Aningalan noong Lunes ang pinsan kong si Nene Oliva, ang bana niyang si Nong Junior, at ang mga anak nila at isang apo. Sina Nang Nene ang nagbabantay ng bahay namin sa Maybato kung wala kami. Dinaanan din namin ang isa ko pang pinsan sa Barangay Supa, si Noli, at ang asawa niyang si Neneng. Gusto ko kasi ipakita sa kanila ang lokasyon ng binili kong lupa sa Aningalan. Gusto ko ring ipasyal sila at pakainin bilang Christmas treat ko sa kanila. Sampung adult at isang bata kami na kasyang-kasya sa van na inarkila ko.

Malapit lang ang Aningalan. Mga 40 kilometro lang ang layo nito sa bahay namin sa Maybato. Mga isang oras lang din ang biyahe. Paakyat kasi at simentado na sana ang kalsada ngunit may apat na bahagi itong sira dahil bumagsak ang lupa. Kaya pa rin naman ng mga sasakyan at medyo nasasayad lang kung minsan.

Bumaba kami saglit sa harap ng lupang binili ko. Sa Barangay Tubudan talaga ito at mga tatlong kilometro paakyat pa ang sentro ng Barangay Aningalan. Doon tanaw ang karagatan sa harap ng San Jose de Buenavista. Sabi ng binilhan ko ng lote, kapag gabi raw, makikita mula roon ang pulang ilaw ng malaking R sa facade ng Robinsons Place Antique. Wala pang isang kilometro ang layo ng mall na ito sa bahay namin sa Maybato.

Ito nga ang Aningalan ang kinukuwento noon ni Lolo Garâ, ang ama ni Tatay, na kabundukan kung nasaan ang palasyo nina Rapunzel at ng prinsipe nito. May edisyong Ladybird Series ako ng Rapunzel na pasalubong ni Tatay minsang pag-uwi niya sa biyahe bilang isang kapitan ng barko. Hindi pa ako marunong magbasa noon at si Lolo Garâ ang pinapabasa ko. Hindi niya ito binabasa sa Ingles kundi retelling sa Kinaray-a ang ginagawa niya. Sa larawan ng katapusan ng kuwento, gutay-gutay ang damit nina Rapunzel at ng prinsipe nito nang muli nilang matagpuan ang isa’t isa. Nabulag ang prinsipe dahil napuwing ng buhangin nang ihulog ito ng bruha mula sa tore at nagpagala-gala sa gubat. Nang mapatakan ng mga luha ni Rapunzel ang mga mata nito ay muling nakakita. Kayâ natunton nito ang pauwi sa kanilang kaharian at isinama si Rapunzel at pinakasalan. At siyempre, nabuhay silang maligaya habambuhay. Hindi dito nagtatapos ang bersiyon ni Lolo Garâ na buong akala ko talaga ay nasa libro. Sabi niya, inimbitahan siyang magluto ng pansit sa kasal nina Rapunzel at ng prinsipe nito! Doon daw sa ikapitong bundok na makikita sa likod ng bahay namin, nandoon ang palasyo nina Rapunzel. Doon daw siya nagluto ng pansit. Sa batang puso ko noon, namamangha at ipinagmamalaki ko ang Lolo ko. Kuruin mo, naging kusinero siya sa kasal ni Rapunzel! Si Lolo Garâ kasi ang tagaluto sa amin noon at talagang masarap ang kaniyang pansit gisado na inuulam ko sa kanin! Hanggang ngayon inuulam ko pa rin sa kanin ang pansit.

Pangalawang pinuntahan namin ang Igbaclag Cave. Hindi na ako sumama sa pag-akyat at paggapang papasok ng kuwebang bato. Naupo lang kami ni Nang Nene kasama ang apo namin sa isang kubong kawayan at ninamnam ang malamig at malinis na simoy ng hangin. Naligo rin kami sa katahimikan at kaluntian ng paligid habang kumakain ng nilagang itlog na baon nila.

Pagkatapos sa kuweba, idinaan muna namin ang mga gamit namin ni Jay sa container van na cottage namin sa bagong-bagong resort na ang pangalan ay Aningalanja. Pag-aari ito ni Dr. Robler Pechueco, isang dentista at kaklase ko noong prep sa Assumption Antique.

Mula Aningalanja ay pumunta kami sa D’Alejos Nature Park. Isa itong maliit na hardin na may mga eskultura simento. Gusto ko ang mga bulaklak doon subalit medyo masakit sa mga mata ko ang mga estatwa ng elepante at mga Ita. Hindi ko rin alam kong gusto ko o hindi ang simentong Noah’s Ark nila na puwede talagang pasukin at akyatin. Patok ito sa ng dumadayo roon at marami ang nagpapakuha ng litrato dahil Instagramable ito. Hindi ito ang idea ko ng isang hardin pero masaya ako dahil masaya roon ang mga kasama ko lalo na ang mga bata.

Pagkatapos nito ay pumunta naman kami ng Highland Park Strawberry Garden. Medyo malawak na hardin ito na punô rin ng mga bulaklak. May greenhouse sila ng mga istroberi. Mas Instagramable ito kaysa D’Alejos subalit masakit din sa mga mata ko ang mga kulay doon. Nato-tolerate ko kasi ang ganda ng mga kulay lila nilang San Francisco at nag-selfie nga kami ni Jay doon. May playground din para sa mga bata at ang saya-saya doon ng kasama naming apo. Mistulang view deck din ang kanilang restawran at doon na kami nananghalian. Ang pinakagusto ko roon, may signal ang LTE ko! Hindi stable pero makapag-post ako sa FB at makapagpadala ng mensahe sa Messenger. Sa ibang bahagi ng Aningalan, walang silbi ang aking LTE.

Dahil sa internet signal na ito, bumalik kami ni Jay doon para mananghalian sa ikalawang araw namin sa Aningalan. Masarap din magtambay sa restawran nila. Hindi na kami siningil ng entrance fee dahil kakain lang naman kami. Pag-alis namin, may tindang istroberi sa kiosko sa may tarangkahan. Isang daan lang ang 1/4 kilo. Yung medyo malalaki, PhP150. Maliliit ang istroberi nila. Pero sabi ng nagtitinda, organic ito. Ito ang pinulutan namin sa redwine habang naghihintay ng paglubog ng araw sa balkonahe ng container van naming cottage. Nagkasundo kami ni Jay na bagamat di hamak na maliliit ang istroberi sa Aningalan kumpara ng istroberi sa Baguio, mas masarap ito. Mas matamis at mas malasa.

Halos alas-tres na ng hapon nang hinatid kami ng van sa Aningalanja mula sa strawberry farm. Pagbaba namin doon, nagpaalam na kami ni Jay sa kanila. Ihahatid na kasi sila ng van pauwi sa Supa at sa Maybato.

Sa pangalawang araw, pagkatapos naming mag-agahan sa Banglid Dos, resort din na pagmamay-ari ni Robler na nasa katabi lang ng D’Alejos, naglakad kami ni Jay pababa ng lote namin sa Tubudan. Mga 30 minuto ring lakaran ito kung dirediretso. Nagsa-sight seeing at nagpi-picture taking pa kasi kami kayâ inabot kami ng isang oras. Ang ganda kasi dumadaan kami sa kalsada sa gitna ng gubat ng mga punong pino. Ang struggle ay ang pabalik paakyat. Nakakahingal para sa akin na medyo kulang sa ehersisyo at may kabigatan! Pagdating ng tanghali, nangitim na kami dahil sa sikat ng araw na halos hindi namin nararamdaman dahil malamig ang simoy ng hangin.

Sa gabi, talagang malamig. Alas-kuwatro ng hapon ay nagsisimula nang bumaba ang mga ulap sa kabundukan at lumalamig na ang ihip ng hangin. Pagkagat ng dilim nagiging 18 degrees na ang temperatura! Umakyat si Robler na nakamotorsiklo sa Aningalan sa ikalawang araw namin doon. Nakasalubong namin siya ni Jay sa kalsada habang pababa kami ng Tubudan. Kami raw ang unang bisita sa Aningalanja at tinanong niya kami kung kumportable ba kami sa container van at kung hindi raw ba mainit. Tuwang-tuwa siya nang sinabi kong gusto ko dahil spacious ito. Buong araw din itong malamig. May view rin ito ng mga pine tree sa katapat na lote sa kabilang kalsada.

Sa huling araw namin doon, bago bumaba ng Banglid Dos para sa aming agahan, naglakad muna pa-Lake Danaw. Nasa unahan lang ng Aningalanja ang dirt road papunta roon. Nadiskubre namin, mga isang kilometro din pala papasok ito. Pero natuwa kami dahil ang kalsada papunta roon ay talagang nasa gubat na. May nadaanan din kaming pangmayaman na private resort at mga vegetable farm na may mga namumungang kamatis. Pasado alas-otso pa lang at walang tao sa isang kamalig sa bungad ng hardin na ito na may lawa. Tig-PhP20 ang entrance fee na nakalagay sa karatula. Nag-tao po kami pero walang sumagot. Pumasok pa rin kami dahil wala namang bakod at inisip na baka nasa loob ang bantay. May tatlong turistang tin-edyer kaming nakasalubong. Paalis na sila. Tinanong ako ng isang guwapo na naghi-Hiligaynon kung may tao na raw ba sa entrance. Sabi namin wala pa. Sabat naman ni Jay, baka libre talaga! At nagtawanan kami. Wala ngang tao roon. Dalawa lang kami ni Jay sa isang maliit na hardin na napapalibutan ng mga palaisdaan. Maraming pusa ang nandoon na antok na antok pa yata. Tinanong ko sila kung sila ba ang bantay. Dedma sila. Ayaw magising. Isa lang ang gising na gising na hinahabol ang drone ni Jay. Umalis na lamang kami subalit wala pa ring bantay na dumating.

Sa pangalawang hapon namin doon, habang umiinom kami ng red wine at nakikinig sa mga awitin ng ABBA, at hinihintay ang takipsilim habang ninanamnam ang lalong paglamig ng ihip ng hangin at pinapanod ang pababa ng mga ulap sa kabundukan, naiisip ko sina Tatay, Manang Akay, at Lolo Garâ.

Alam kong tuwang-tuwa si Tatay na malamang may binili akong lupa sa Aningalan at magkakaroon ng bahay at hardin doon ilang taon mula ngayon. Tatawagin ko itong Hardin Milagros o Garden of Miracles. Nakapangalan sa babaeng kaniyang pinakamamahal. Ako ang kanilang panganay at patunay sa kanilang pagmamahalan ang ibinigay nilang pangalan sa akin—Iremil. Pinag-isa nilang pangalan. Mula sa Ireneo at Milagros.

Matutuwa rin siguro si Tatay kapag sinabi kong parang wala na rin namang mga NPA doon. Siyempre, hindi ko rin naman talaga alam kung meron o wala. Basta noong nasa elementarya at hayskul ako, may mga kaklase na akong taga-San Remegio at hindi kami pumupunta sa kanila dahil marami nga raw mga NPA doon.

Alam ko ring tuwang-tuwa si Manang Akay na nandoon ako sa Aningalan, sa bayan na pinag-ugatan ng kaniyang malutong na Kinaray-a na hindi niya ipinagdamot sa akin. Nalulungkot lang ako dahil kung buháy pa sana siya tiyak sasamahan niya ako roon at sasabihin sa akin ang mga pangalan sa Kinaray-a ng mga bulaklak at punongkahoy roon. Gayunpaman, alam ko na natutuwa si Manang Akay na nakasulat ako ng apat na binalaybay doon sa Aningalan.

At si Lolo Garâ, tiyak na humahalakhak ngayon sa labis na tuwa at pagpalangga sa akin dahil napuntuhan ko na ang ikapitong bundok na ang sabi niya sa akin ay nandoon ang palasyo nina Rapunzel at ng prinsipe nito. Wala man akong natagpuang palasyo roon, magkakaroon naman ako ng maliit na bahay na napapalibutan ng hardin. Hindi man kasing haba ng buhok ni Rapunzel ang buhok ko at hindi naman talaga prinsipe ang kasama ko roon, pero masaya ako, masaya kami na kasama ang isa’t isa sa isang napakagandang lugar.

Mga dalawang taon na lang, iyon na ang magiging tahanan namin. O sisimulan na naming ipasad ang maliit na bahay at malawak na hardin namin doon.

Aningalan, ang pook kung nasaan maririnig ang alaala ng isang tinig o tunog. Tinig ng mga taong nagmamahal sa akin ang maaalala ko roon. Tinig ng mga taong minamahal ko at minamahal ako ang maririnig ko doon sa Aningalan.

[Disyembre 29, 2022 / Maybato]

Welcome Remarks to Lourdes Lim Wang’s Book Launching

A good book is a priceless gift. We should, however, make a distinction between a GOOD and a BAD book. A good book, on one hand, is meant to help the reader become more human. And a good human being is someone who believe and respect in the universal values of truth, justice, and peace. A bad book, on the other hand, is meant to deceive a reader by revising history or peddling fake news. It will make the reader think bad and do something bad.

What we are launching today—Lourdes Lim Wang’s two collections of flash fictions Cockfighting and Other Stories and The Cycle (Awakening of the Mind) published by Kasingkasing Press—are definitely good books. That is why we at the Bienvenido N. Santos Creative Writing Center of De La Salle University are happy and honored to organize this launching together with Fo Guang Shan Mabuhay Temple, Buddha’s Light International Association Philippines, and Kasingkasing Press.

My friendship with Lourdes started in 2018 when she invited me to watch the media presentation of Siddharta: The Musical here in Mabuhay Temple. It was then that I discovered this temple and the delicious vegetarian restaurant that became my favorite during pre-pandemic times. During that visit, the Venerable Abbess gifted us with the book 365 Days for Travelers: Wisdom from Chinese Literary and Buddhist Classics by the Venerable Master Hsing Yun. This book, along with The Daily Stoic by Ryan Holiday, became my bedside reading first thing in the morning.

Every opening of the term in La Salle, I would begin my first lecture on why do we have to read literature with the January 11 entry by Yu Qiuyu (English translation by Miao Guang) titled “Why Youth Should Read” that says, “The biggest reason to why we read is to rid ourselves of mediocrity. Mediocrity is an attitude that passively seeks ways of survival. Mediocre people do not lack anything; they are just nonchalant about the excitements of this world, the length of human history, the sacredness of ultimate justice, or the profound meaning of life.”

I’m thinking that someday, in the future editions of this daily readings of Chinese literary and Buddhist classics, one of the stories of Lourdes will be included. For indeed, and I’m only speaking of the two featured books today because Lourdes is the author of nine other books in Mandarin which I don’t have access to, the flash fictions of Lourdes Lim Wang have the capacity to quicken us to life, to live a good life, a good life in the context of Buddhism and Stoicism.

To continue the quote by Yu Qiuyu, “Only books can bring the expansiveness of space and infiniteness of time in front of you; only books can direct the already flying signals of the noble life towards you; only books can present to you the profound wisdom in that wonderful contrasts against ignorance and hideousness.” Qiuyu might as well be referring to Cockfighting and Other Stories and The Cycle (Awakening of the Mind).

I am both humbled and honored to be given the task to welcome you all today in this twin book launching. Please don’t forget to buy the books. Thank you and Mabuhay tayong lahat!

Ang Sirena Bilang Guro ng Literatura

Noong nakaraang linggo may natanggap akong mga tanong sa Messenger mula sa isang estudyante ng literatura sa Lungsod Baguio.

As a rule, dinidedma ko ang mga ganito lalo na kung ang mga tanong ay: Kailan at saan kayo ipinanganak? Ano-anong mga libro ang sinulat ninyo? Ano ang ibig sabihin ng tula mong “Ang Baboy?” Mga tanong na puwede nang i-Google ang mga sagot.

Mayroon pa ngang isa na parang sinisisi ako kung bakit hindi niya mahanap sa internet ang maikling kuwento kong “Ang Monyeka.” Sigurado daw na babagsak sila sa report nila sa klase. Tawang-tawa ako sa PM na ito. Siyempre dinedma ko. Naisip ko, una, wala akong akdang ganiyan. Siguro maikling kuwento ‘yan ni Alice Tan Gonzales na isinalin ko sa Filipino. Pangalawa, bisi ako sa buhay ko at pakialam ko kung babagsak sila sa report nila!

Ang winner talaga, may nag-PM din sa akin na gusto akong interbiyuhin dahil sabi raw ng titser nila GAMABA awardee ako. Sabi ko, baka nagkamali lang ang titser nila. Hindi ako Gawad Manlilikha ng Bayan Awardee at kailanman ay hindi ako magiging GAMABA. Nag-insist siya na GAMABA awardee ako. Sigurado daw siya. Natawa ako at pabiro siyang sinagot ng: Baka ang ibig mong sabihin National Artist ako? Pero hindi pa sa ngayon. Baka matagal pa iyon kasi bata pa ako. Pero nagmakaawa siyang magpainterbiyu na ako dahil kailangan daw talaga nilang mag-interbiyu ng isang GAMABA awardee. Hayun, blocked na!

Pero itong mga tanong na natanggap ko mula sa FB friend kong si Leo Fordan na estudyante ng BA Language and Literature sa University of the Philippines Baguio ay maayos na mga tanong. Mga tanong na gusto kong sagutin dahil hinggil ito sa pagtuturo ng panitikan. Para daw sa klase nila ito sa Teaching Language and Literature. Sabi ko kay Leo, sasagutin ko ang mga tanong niya sa aking blog at babanggitin ko na galing sa kaniya ang mga tanong. Mukhang na-excite naman siya.

Kayâ heto ang mga sagot ko sa siyam na tanong ni Leo hinggil sa mga karanasan ko bilang guro ng literatura at malikhaing pagsulat.

1. Ano-anong mga sabjek ng Panitikan ang tinuturo mo?

Ang mga paborito kong ituro sa undergrad ay ang Literatures of the Philippines, Literatures of the World, Literatures of the Visayas, at Philippine Materpieces.

Sa graduate school naman, gustong-gusto kong itinuturo ang Literary History of the Philippines, Vernacular Literatures, at Literary Translation.

Nag-develop din ako ng kurso sa grad school—ang Archipelagic Identities o Archipelagic Philippine Literature.

Nagtuturo din ako ng malikhaing pagsulat: tula, katha, sanaysay, at dula sa parehong undergraduate at graduate na programa.

2. Paano ka namimili ng mga tekstong gagamitin sa klase?

Hanggat maaari para sa akin, piliin ang akda ng mga Filipinong manunulat. O magsimula sa akdang Filipino.

Halimbawa, nang hiniling ng Graduate Program Coordinator namin na magturo ako ng Archipelagic Identities, panay mga librong Filipiniana ang mga babasahing ni-require ko tulad ng mga libro nina Merlie Alunan, Criselda Yabes, Ramon Muzones, Resil Mojares, Rio Alma, at Cirilo F. Bautista.

Kapag nagtuturo ako ng Philippine Literature, heavy ang readings ko sa mga akdang Bisaya. Lagi kong isinasama ang mga akda nina Leoncio Deriada, Merlie Alunan, Alice Tan Gonzales, at Magdalena Jalandoni. Pero sariling bias ko na ito bilang iskolar ng mga panitikan ng Kabisayaan.

Hindi ko rin kinakalimutan ang mga marginalized. Palagi kong isinasama ang mga bading na sanaysay ni Ronald Baytan. Isinasama ko rin ang ilang tula ng mga makatang Tsinoy na sina Grace Hsieh Hsing at Jameson Ong.

Ang mga tekstong itinuturo ko sa klase ay mga akdang gusto ko para mas maramdaman ng mga estudyante na masaya ako habang nagkaklase kami.

3. Bakit mo piniling maging guro ng Panitikan? May anumang inspirasyon ka ba?

Hindi ko talaga pinili na maging guro. Nag-aral ako ng B.S. in Biology sa University of San Agustin sa Lungsod Iloilo bago ako mag-M.F.A. in Creative Writing. Nang pumasok ako sa kolehiyo, ang ambisyon ko talaga ay maging doktor. Kayâ nag-premedicine course ako. Ang kaso, nadiskubre ko ang pagbabasa at pagsusulat ng literatura nang nasa kolehiyo na ako. Naging seryoso ako sa pag-attend sa mga writing workshop ni Leoncio P. Deriada na propesor sa University of the Philippines Visayas. Hayun, nawalan na ako nang gana sa Biology. Tinapos ko lang ito dahil sa mga barkada ko. Pagkatapos nito, nag-aral na ako ng creative writing sa La Salle.

Nang mag-M.F.A. ako sa La Salle, wala pa rin sa plano ko ang pagtuturo. Ang gusto ko noon ay magsulat full time. O umuwi ng Antique pagkatapos mag-aral at mag-farming. Pero nang minsang nangangailangan ng part time na guro ang Department of Literature ng La Salle, pina-teaching demo ako ng chair at hayun nga, sa batang edad na 23 ay naging guro ako.

Pinanindigan ko na ang pagiging guro. Isa pa, alam naman natin na ang hirap ng buhay ng isang full time na manunulat sa Filipinas. Lalo na kung tula o mga kuwento ang sinusulat mo. Maliban na lamang siguro kung magsulat ka para sa mga korap na politiko o ipagamit mo ang iyong talento sa pagsusulat upang pabanguhin ang imahen ng mga korporasyon (lokal man o multinasyonal) na mapang-api sa mga manggagawa nila at mapanira sa kapaligiran.

Pagtuturo na ang pinakamarangal na trabaho para sa isang manunulat sa ating bansa upang masigurong mabuhay siya nang marangal. Walang malasakit sa literatura ang bayang ito.

Sa personal na danas, masaya ako sa pagtuturo ng literatura at malikhaing pagsulat. Parang hindi ito trabaho para sa akin.

4. May personal na pilosopiya ka ba sa pagtuturo ng Panitikan? Gaya ng, halimbawa, paano mo ba bibigyang-kahulugan ang “panitikan”? Hindi teknikal ang hinihinging sagot.

Sa isang sesyon ng Iligan National Writers Workshop sa Lungsod Iligan maraming taon na ang nakakaraan, kasama kong panelist ang hinahangaan kong manunulat na Bisdak na si Merlie Alunan. Habang tinatalakay namin ang isang tula, may ibinahagi siyang kahulugan ng tula. Sabi niya? “What is poetry? Poetry is human speech.” Talagang napaisip ako. Napakasimpleng pagpapakahulugan sa tula subalit dahil si Ma’am Merlie ang nagsabi nito, alam ko sa puso’t isipan ko na hindi simple iyon. Ilang buwan o ilang taon ko ring pinagmunian iyon. Oo nga ano, kung ang tawag sa nagsasalita sa isang tula ay persona, maging tao ito, tanim, o dagâ, nagsasalitang tao pa rin talaga ang naririnig natin.

Kayâ kapag nagko-close reading kami ng mga estudyante ko sa klase, maging tula, katha, o sanaysay man ang tinatalakay, nagsisimula talaga ako doon sa tanong na sino ang nagsasalita sa akdang ito. Anong klaseng tao/nilalang siya? Ano ang sitwasyon niya habang nagsasalita? Ano ang sinasabi niya? Bakita niya sinasabi ito? Paano niya sinasabi ito? Bakit ganito ang paraan ng pananalita niya? Maraming nasasagot na tanong sa bahaging ito ng talakayan.

Kung gayon, ang isang likhang pampanitikan para sa akin ay tinig ng isang tao para sa kapuwa tao. Kayâ laging makatao ang isang akdang panliteratura. Ginagawa nitong mas makatao ang may-akda at mambabasa. Mas nagiging tao tayo kung nagsusulat tayo at nagbabasa.

5. Ano ba ang layunin sa pagtuturo ng Panitikan: kasiyahan, politika, o pilosopiya? (Inadap mula sa Showalter 2003)

Ang layunin sa pagtuturo ng literatura ay sa tingin ko katulad din sa layunin at halaga ng panitikan ayon kay Horace—dulce et utile. Ang magbigay ng aliw at aral sa mambabasa, at lalo na sa manunulat.

Gaya ng sinabi ko sa pang-apat na tanong, ang layunin talaga ng pagtuturo ng panitikan ay gagawing mas makatao at mas tao ang guro at estudyante sa pamamagitan ng pagbasa at pagtalakay sa isang akda.

Sa tingin ko ito ring ang tinutukoy ni Elaine Showalter na mga layunin ng pagtuturo ng panitikan—ang magbigay ng kasiyahan, na lagi itong politikal, at isang uri ng pamimisolopiya. Dahil ang isang muhasay o magandang akdang panliteratura ay naghahandog ng kasiyahan habang sinusulat at binabasa, mapagpalaya ito dahil makatotohanan at makatarungan, at isang pagmumuni-muni ito tungkol sa kalagayan nating mga tao.

6. Kung mayroon man, sino sa (mga) paborito mong awtor o iskolar ang sa tingin mo nakakaimpluwensiya sa iyong pagtuturo?

Ang mga guro ko sa pagsusulat ang mga nagturo din sa akin kung paanong maging mabuti at magaling na guro: Leoncio P. Deriada, Cirilo F. Bautista, Isagani R. Cruz, at Marjorie Evasco. Sina Deriada at Evasco ay nagawaran ng Metrobank Outstanding Teacher Award.

Natutuhan ko kina Deriada at Bautista na mahalaga ang personal na ugnayan ng guro at estudyante kahit sa labas ng klasrum. Sa katunayan, hindi ko talaga naging guro si Deriada sa klasrum. Sa mga workshop at lektura ko lamang siya naging guro. Mas marami akong natutuhan kay Bautista sa mga pagbabakasyon naming dalawa sa Lungsod Baguio. Kini-claim ko talaga na anak ako nina Deriada at Bautista.

Natutuhan ko kina Cruz at Evasco ang pagdisenyo nang mabuti sa mga klase para maging optimum ang pagkatuto ng mga estudyante.

7. Paano ka nagdidiskas ng mga tekstong pampanitikan? May partikular ka bang estratehiya? Mayroon bang mga gawain ng iba sa pagtuturong Panitikan na AYAW mo o sa tingin mo mali?

Base sa listahan ng apat na guro ko, may pagka-formalist talaga ang bias ko

bilang guro ng literatura. Kayã mahilig ako sa close reading dahil ito talaga ang training ko.

Ang ayaw ko sa mga guro ng literatura (at ng kahit anupamang asignatura) ay kung masyadong prescriptive sila. Iyong tono palagi ay sila lang ang magaling at tila bang may isang paraan lamang ng pagsulat at pagbasa ng literatura at ang nag-iisang paraang ito ay ang paraan nila. Nakakawalang gana ang mga gurong ganito.

8. Paano mo sinusukat ang pagkaunawa ng mga estudyante mo sa mga kinakailangang babasahín sa klase?

Para sa pagkompyut ng grado, nagbibigay ako ng essay type na mga exam. Dito malalaman ko kung nagbasa at nakinig sa talakayan ang isang estudyante.

Nalalaman ko rin kung nag-iisip ang estudyante kung mahirap ang mga tanong nito sa akin. At kung aktibo itong nakikilahok sa talakayan. May mga estudyante ring tapos na namin halimbawang talakayin ang isang tula ni Pablo Neruda subalit makikita kong may hawak-hawak na libro ni Neruda sa pagpasok sa klase.

Ang pinakaepektibong panukat ng pagkatuto o nalalaman kong nagtagumpay ako bilang guro ay kadalasang nalalaman ko kapag tapos na ang semestre at nasumite ko na ang grado. Halimbawa, bigla na lamang ako makakatanggap ng liham o email ng estudyanteng nagpapasalamat sa akin na naging masugid silang mambabasa o naging manunulat dahil na-inspire sila sa klase namin.

Minsan din, noong nagtuturo pa ako sa Miriam College, isang gabi may dating estudyante akong nakasalubong sa overpass sa pagitan ng Miriam at Ateneo sa Katipunan Avenue. Tuwang-tuwa siyang makita ako subalit nahihiya naman ako dahil hindi ko na siya matandaan. Sabi niya sa akin, nag-aaral siya ng M.A. sa Ateneo dahil na-inspire daw siya sa mga binasa namin sa klase.

Ang pinakasukatan sa akin na nagawa ko nang maayos o magaling ang trabaho ko bilang guro ng panitikan ay ang malaman na ang dating estudyante ko ay patuloy na nagbabasa ng literatura kahit na matagal nang tapos ang klase namin at kahit graduate na sila.

9. May payo ka ba sa isang bagong guro ng panitikan?

Magbasa nang magbasa. Magsulat din kung kaya. O mag-attend o mag-observe ng palihan sa mga pagsulat.

Mag-invest sa pagbili ng mga libro. Kailangang malawak ang pagbasa. In love dapat sa literatura. Kung wala pang pambili ng libro, magtambay sa mga library. (Huwag humingi ng libro sa mga manunulat. Karamihan sa amin ay hindi kumikita sa mga libro namin. Bibilhin pa namin ang sariling libro kung may gusto kaming bigyan.)

Sa klase namin noon sa The Teaching of Literature kay Isagani R. Cruz, sinabi niya na dapat daw manunulat ang guro ng panitikan. Halimbawa kung nagtuturo ka ng maikling kuwento, dapat daw naranasan mong magsulat ng maikling

kuwento. Karanasan lang naman. Hindi naman daw kailangang manalo ka ng Palanca o National Book Award. Ang mahalaga, maranasan mo ang proseso ng pagsulat para mas malalim ang pang-unawa mo sa mga akda.

Para sa akin, sapat nang wide reader ang isang titser ng literatura.

Closing Remarks sa Pagtatapos ng 3rd La Salle National CNF Workshop for Doctors

Kagaya ng naikuwento ko na sa inyo noong meet and greet natin para sa palihang ito, B.S. Biology graduate ako dahil ang gusto ko talaga noon, at gustong-gusto ng mga magulang ko, ay maging doktor ako. Yung totoong doktor kagaya ninyo at hindi doktor ng pilosopiya sa literatura.

Sa University of San Agustin ako sa Lungsod Iloilo nag-pre-medicine at nasa College of Liberal Arts kami gayung may College of Pharmacy at Medical Technology naman ang San Agustin kung saan marami ang nagta-top 10 sa mga board exam. Sa Liberal Arts sa San Agustin, kadalasang Biology major ang nagiging editor in chief ng student paper na L.A. Journal. Sa katunayan, pareho kami ng kaibigan kong manunulat na si Dr. Alice Sun-Cua na naging editor in chief ng L.A. Journal. Siguro mga 10 or 15 years apart! Depende sa aaminin ni Alice.

Malakas kasi sa humanities ang curriculum namin. Tadtad sa mga Filipino subjects na ako lang ang interesado sa batch namin, gayundin sa English at Literature subjects. Mabagsik din ang teacher namin sa Art Appreciation kayâ kabisado ko ang impressionism at expressionism na paborito yata niya. Mayroon din kaming Pharmaceutical Latin at namamangha ako dahil napakaraming English words pala ang nanggaling sa Latin. Nag-enjoy ako kahit masakit sa bangs ang mga declention: aromatica, aromaticos, aromaticarum, ganoon. Nakakanerbiyos din ang pagbabalasa ng class cards para sa tatawaging mag-recite ng ex-seminarian na guro naming parang palaging may hang-over ang itsura kapag pumapasok sa klase.

Sa kolehiyo noon parang given na ang karamihang magagaling na campus writer ay B.S. Biology. Kayâ labis akong natuwa sa isang lektura ni Propesor Felipe “Jun” de Leon, Jr. dito sa De La Salle University bago magpandemya. Naikuwento niya ang tungkol sa pag-develop nila ng pre-med curriculum na heavy sa humanities sa University of the Philippines, Diliman noon. Si Jun de Leon ay isang cultural worker at dating tagapangulo ng National Commission for Culture and the Arts. Gusto raw kasi nilang babad sa humanidades ang mga doktor ng bansa, na maging mas makatao ang mga ito, na hindi lamang katawan ng pasyente ang gagamutin kundi pati na rin ang kaluluwa. Naisip ko na siguro ang curriculum namin sa San Agustin noon ay ibinase sa kurikulum na dinivelop nila.

Siguro para sa 4th La Salle National CNF Workshop for Doctors ay imbitahan natin si Prop. de Leon na magsalita hinggil dito. At upang malaman din niya na mukhang natutupad nga ang pinangarap nila noon na magkaroon tayo ng mga doktor na makatao. Napatunayan na ninyong mga fellow sa palihang ito na mga doktor kayong in touch pa rin sa inyong pagiging tao. Ang wika, lalo na ang likhang-pampanitikan, ay siyang pangunahing patunay na tayong mga tao, kahit na nabibilang sa Kingdom Animalia, ay mas angat pagdating sa pagmamalasakit sa isa’t isa kaysa ibang mga hayop at káya nating ipahayag sa mabisang paraan ang mga pagmamalasakit nating ito. Hindi animal instinct lamang ang ating pagiging mabuti kundi pinagmumunian din natin ito gamit ang mga salita.

Ngayon, baka may nagtatanong sa inyo kung nagsisisi ba ako na hindi ako nag-proceed sa medicine proper noon. Ang sagot ko: slight. Nang ma-renal failure ang Nanay ko noon at naubos ang pera namin sa pagda-dialysis at sa kaniyang kidney transplant, parang nagsisisi ako dahil bilang guro ng literatura at manunulat, wala akong maiambag na perang pampagamot. Medyo nagsisisi rin ako kapag nakikita ko ang mga barkada ko noong kolehiyo na mga doktor na ngayon at ang yayaman na nila. Pero okey lang. Payamán na rin ako ngayon at mukhang makakahabol naman. Hindi salamat doktor kundi salamat La Salle.

Muli, pinasasalamatan ko ang guro kong si Professor Emeritus Marjorie Evasco na siya ring Writer in Residence namin sa Bienvenido N. Santos Creative Writing Center, sa pag-direct ng palihang ito. Madamu gid nga salamat sa dalawang panelist natin na sina Dr. Joti Tabula at Dr. Lance Catedral. Maraming salamat din sa inyong doctor-fellows sa pagbahagi ng inyong sarili sa palihang ito. Batid kong palaging kulang sa oras at pahinga ang mga doktor. Nagpapasalamat din ako sa BNSCWC staff na sina May Raquepo at Hannah Pabalan na kung wala sila, baka kakailanganin ko na ng psychiatrist (May endocrinologist at cardiologist na po ako!) sa dami ng mga miting at aktibidades na kung minsan ay nag-o-overlap pa nitong buwan ng Nobyembre.

Magandang gabi sa ating lahat at naway bugayan tayo lagi ng Mahal nga Makaaku!

The fellows and panelists of the 3rd La Salle National CNF Workshop for Doctors

Opening Remarks sa Earth Jam: A Poetry Recital 2022

Nang ilunsad ang Intergovernmental Panel on Climate Change report sa New York sa Estados Unidos ng Abril ng taong ito, sinabi na ni United Nations Secretary General Antonio Guterres na mayroon na tayong climate emergency. Ayon sa mga siyentipikong pag-aaral, pabilis nang pabalis na ang pagdating ng mga climate disaster sa maraming bahagi ng mundo: malalaking lungsod na kakainin ng dagat, sobrang mainit na klima, napakalakas na bagyo, matinding kakulangan ng tubig na maiinom, at pagkawala ng mga species ng hayop at halaman. Sabi pa ni SecGen Guterres, hindi ito kathang-isip lamang o pagmamalabis. Ito ang sinasabi ng siyensiya na magiging resulta ng kasalukuyang mga polisiya hinggil sa enerhiya sa mundo.

Noong isang araw lamang nagpinid ang COP27 sa Egypt o ang 27th Conference of the Parties to the United Nations Framework Convention on Climate Chage. Pagpupulong ito ng mga bansa hinggil sa mga dapat gawin upang mapigilan o mapabagal ang pagdating ng climate disaster. May dalawang bagay na napagkasunduan dito. Ang una, ang ipagpatuloy ang target na 1.5 degrees celsius na limit sa pagtaas ng temperatura ng mundo na bahagi ng Paris Agreement at muling ipinagtibay sa COP26 sa Glasgow. Ngunit para maabot ang 1.5 degrees celsius na target, kailangang magbawas ng global carbon emissions ng 45% sa loob ng dekadang ito. Mga mayayaman at industriyalisadong bansa ang may pinakamaraming carbon emissions at ayaw pa rin nilang bawasan nang malaki o i-phase out na ang paggamit ng fossil fuel. Kayâ siguro ang pangalawang napagkasunduan sa COP27 ay ang pagtatag ng “loss and damage fund” para sa mga mahirap na bansang labis na naaapektuhan na ngayon ng climate change tulad na lamang sa Pakistan na binabaha sa ngayon. Dito sa atin sa Filipinas nakikita na nating palakas nang palakas ang mga pagbayo ng bagyo.

Buong mundo ang sakop ng climate emergency. Walang exempted kapag dumating na ang climate disaster na sinasabi ni UN SecGen Guterres. Alam na rin nga ng mga siyentista natin dito sa De La Salle University na ilang dekada na lamang maaaring babawiin na ng Manila Bay ay ating Taft Campus. Kailangang may gawin kahit sa maliit nating kakayahan lamang.

Kayâ ang Bienvenido N. Santos Creative Writing Center ay palaging nakikiisa sa College of Liberal Arts Green Initiatives. Muli inoorganisa itong Earth Jam: A Poetry Recital upang itanghal ang pagmamalasakit sa kapaligiran sa pamamagitan ng literatura. Sabi nga ni Horace hinggil sa papel ng literatura—dulce et utile. Papel ng panitikan ang magbigay aliw at aral sa manunulat at mambabasa. Ang pagsulat para sa kapaligiran ay tunay na nagdadala ng kasiyahan at kabuluhan.

Malugod ko kayong inaanyayahan na manood ng mga orihinal na tula at video na kalahok sa Earth Jam: A Poetry Recital, online edition, natin ngayon. Binabati ko at pinasasalamatan ang lahat ng lumahok. Kahit na may itatanghal na mga panalo, panalo pa rin lahat dahil lahat tayo ay panalo kopag may ginagawa tayo para sa ating kapaligiran.

Pinasasalamatan ko ang student organization na CULTURA, sa pangunguna nina Raisa Bettina de los Reyes at Caitlyne Erika Cue, sa pakikipagtukungan sa proyektong ito. Masaya ako sa kanilang aktibong pakikilahok na kahit weekend ay talagang nagtrabaho sila. Kung ang lahat ng kabataan sa mundo ay kasing sipag at talino nila, may pag-asang malampasan natin ang anumang climate disaster. Salamat din sa mga BNSCWC Associates na naglaan ng panahon kahit mabilisan ang request sa kanila na magsilbing mga hurado: Kina Dr. Clarissa Militante, Mr. Genaro Gojo Cruz, at Mr. Mark Adrian Ho. Salamat din siyempre sa BNSCWC staff na sina May Raquepo at Hannah Pabalan sa pag-overtime upang maisakatuparan lamang ang proyektong ito.

Simple lamang ang Earth Jam: A Poetry Recital ngayong taon dahil may pandemya pa. Pero hindi simple ang mithiing nasa likod nito dahil kumplikado at mahirap na mithi ang ipaglaban ang ating kapaligiran.

Duro gid nga salamat kaninyo nga tanan. God bless!

Kapag Sumulat ang Doktor: Opening at Closing Remarks sa Pagbubukas ng The 3rd La Salle National CNF Writers’ Workshop for Doctors, 9 Nobyembre 2022

Ayon sa Romanong makata na si Quintus Horatius Flaccus (o Horace sa Ingles), may dalawang halaga o silbi ang pagtutula o ang malikhaing pagsulat sa kabuoan—dulce et utile. Tamis at gamit. Ibig sabihin ang mga likhang pampanitikan ay dapat maghahandog ng aliw at aral. Talagang magkasama. Kung aliw lang, e di mababaw lang iyon, isang entertaiment lang. Kung aral lang ang meron ay boring naman ‘yun. Magiging didaktiko ito.

Anuman ang tema o konteksto ang mga palihan ng malikhaing pagsulat ang sasalihan natin, maganda pa ring alalahanin palagi ang bilin ni Horace, ang dulce et utile. Nakakaaliw basahin ang ating mga akda at may matutuhan ang mga mababasa rito.

Kapag sinabi kong nakakaaliw, hindi lamang feel good reading ito. Ang pagpahayag ng isang karanasan sa mabisang paraan ay isa ring uri ng pag-alay ng kasiyahan. Kapag sinabi kong may aral o silbi, ang pagpahayag o pagtalakay ng mga pangamba o pagkalito ay paraan din ng pagtulong sa mga mambabasa sa pagharap ng sarili nilang mga pangamba at kalituhan.

Itong dulce et utile ay laging isinasaalang-alang sa mga palihang inoorganisa ng Bienvenido N. Santos Creative Writing Center katulad nitong creative nonfiction workshop para sa mga doktor.

May tatlong layunin ng Pambansang Palihan ng La Salle sa Pagsulat ng Sanaysay para sa mga Doktor:

Una, patatagin ang ugnayan at pag-ibayuhin ang kritikal at malikhaing ugnayan sa pagitan ng mga siyentista at mga alagad ng sining;

Pangalawa, bigyang kasanayan ang mga nasa larangan ng medisana sa larangan ng sining ng malikhaing pagsulat;

At pangatlo, ang tumulong upang maitala para sa mga susunod na henerasyon ang mga karanasan ng mga medical frontliner sa panahon ng pandemyang COVID-19.

***

Bakit mahalagang magsulat ng kolum ang isang doktor? O bakit kailangang magsulat ang isang doktor? Ito ang tanong na sinagot ni Dr. Gideon Lasco para sa atin ngayong gabi.

Heto ang ilang punto na akong naitala mula sa kaniyang lektura kasama ang ilang realisasyon ko.

Una, sa panahon ng paglaganap ng fake news kailangan natin ng mga public intellectual na may kredibilidad tulad ng mga doktor.

Pangalawa, ang pagsusulat sa mga diyaryo ay paraan ng pagpalaganap ng adbokasiya. Malaking tulong ito sa pag-educate ng publiko at nakita natin ang halaga nito ngayong panahon ng pandemya na malaganap ang vaccine hesitancy. Kailangan nating baguhin halimbawa ang mga nagsasabi na ang kaibigan ng kakilala ng pinsan ng kababata ng kaibigan ng kapitbahay nila ay namatay nang magpabakuna.

Ang gusto ko sa pagbabahagi ngayong gabi ni Dr. Lasco ay binibigyan niya tayo ng tips at idea na marami tayong magiging paksa para sa mga sulatin natin, nagtatrabaho man tayo, nagbibiyahe, o nagma-mountain climbing! Kailangan nating lumabas sa ating sarili at sa ating lungga upang marami tayong masulat.

Ang pagsulat ng kolum ay inihambing niya sa pagpipinta, na ang papel o computer screen natin ay ang magiging kambas natin. Ang pagsulat at pagpipinta gamit ang mga salita.

Higit sa lahat, gusto ko na ang pagbabahagi ni Dr. Lasco ng kaniyang passion sa pagsusulat ay halos walang kinalaman o parang walang kinalaman sa kaniyang pagiging doktor kundi nagbabahagi siya bilang isang manunulat. Ganoon naman kasi talaga ang pagsusulat—lahat tayo anuman ang trabaho o propesyon natin—may karapatan magsulat.

Naalala ko tuloy ang sinabi ng makatang Merlie Alunan tungkol sa pagtula. Sabi niya, “What is poetry? Poetry is human speech.” Sa tingin ko, ang lahat ng uri ng pagsulat ay pagtanghal sa tinig natin bilang tao. At oo, tao muna tayo bago isang doktor. Doktor man tayo ng medisina o literatura.

Duro-duro gid nga salamat, Dr. Gideon Lasco sa pagbahagi ng iyong buhay manunulat ngayong gabi.

Buenos dias, Dr. Lasco na nasa Columbia ngayon. At magandang gabi sa ating lahat na nandirito ngayon sa ating kaawa-awa ngunit napakagandang arkipelago ng Filipinas nating mahal.

Mabuhay ang mga manunulat ng ating bayan!

Ang Flora at Fauna ng Filipinas sa Aking Planner 2023

Oktubre 2022 pa lamang ngunit nakabili na ako ng 2023 planner ko. Paano, hindi ako nakatiis nang makita ko noong nakaraang linggo sa school and office supplies section ng SM Department Store sa Mall of Asia ang bulaklaking planner na ang nakalagay sa pabalat ay “The Flora and Fauna of the Philippines: 2023 Planner.”

Kadalasan bumibili ako ng planner para sa susunod na taon sa aking kaarawan tuwing Nobyembre 14. Ang palagi ko kasing regalo sa sarili ko ay ang pagbili ng mga librong gusto ko sa Fullybooked (Madalas sa Bonifacio High Street branch dahil ito ang pinakamalaki) at kasama na rito ang Paulo Coelho Planner na inilalathala ng Vintage International. Anim na taon ko nang binibili ang planner na ito na may tema at mga quotation mula sa mga akda ni Coelho. Napakaganda sa mata ang disenyo at makulay na mga likhang-sining dito na gawa ni Catalina Estrada na taga-Barcelona.

Nag-iisip na akong bumili ng Paulo Coelho Planner sa kaarawan ko sa susunod na buwan. Ngunit yun nga, nakita ko itong planner na disenyo at may mga likhang sining ni Raxenne Maniquiz. Paano ko madededma ang isang planner o notebook na may mga bulaklak, ibon, at paruparo sa cover? Lalo na’t mga lokal na flora at fauna ito?

Siguro kapag may makakita sa akin na nagbubuklat ng planner ang nasa thought bubble niya ay, “Kailangan pa bang magsulat sa papel na planner sa panahon ng Google Calendar?” Baka palihim o harap-harapan akong pagtawanan. Kapag makita nga ng mga kaibigan ko ang mga photo album ko ng mga printed na larawan, pinagtatawanan nila ako dahil sa panahon daw ng Facebook at Instagram, kailangan pa ba talagang may hardcopy na album?

Old fashioned lang talaga ako. Ang dayari ko, hardbound notebook pa rin kahit na may dalawang blog naman akong mini-maintain. Hindi pa rin ako kumportable sa pagbabasa ng mga e-book. Kapag mag-order ako sa Amazon, mas gusto ko pa rin ang hardbound edition maliban na lamang kung sobrang mahal na talaga kumpara sa softbound edition. Never akong nag-order ng e-books na di hamak na mas mura sana at matatanggap mo agad.

Oh well, sabi nga ni Mario Vargas Llosa, kailanman ay hindi mapapalitan ng computer screen ang pahinang papel. Oo nga naman. Kakaiba pa rin ang kasiyahan kapag naaamoy at nahahaplos mo ang papel.

Napakaganda ng larawan ng mga painting ni Maniquiz. May mga impormasyon din ito na makakapagpalawak sa kaalaman hinggil sa mga tanim at hayop ng mga gumagamit nito. Halimbawa sa bahaging November. Sa separator nito ay may larawan ng orkidyas sa kanang pahina. Nakalagay ang scientific name nito na Paphiopedilum acmodontum. Sa kaliwang pahina nito, may impormasyon hinggil sa orkidyas na ito. Kung anong family at species ito. May tala rin kung saan ito matatagpuan sa bansa at kung ano ang mga katangiang pisikal nito. May maliit pa ngang mapa ng ating arkipelago at makikita na P. acmodontum ay matatagpuan sa Isla Negros.

Ang masaya pa, may kasamang stickers ng mga bulaklak at paruparo ang planner na nakalagay sa parang pouch sa inside back cover! Magagamit ko itong pandikit ng kung ano-ano tulad ng mga resibo at larawan sa aking dayari.

Pagdating sa presyo mas mura din ito. Kung di ako nagkakamali, ang Coelho Planner ay mga PhP900. Itong Maniquiz Planner ay PhP599 lamang. Nakatipid ako.

Tamang-tama rin ang pagkadiskubre ko nitong “The Flora and Fauna of the Philippines: 2023 Planner” ni Raxenne Maniquiz dahil ang lagi kong iniisip ngayon ay ang permaculture farm na gagawin ko sa Antique. Tungkol sa mga tanim at punongkahoy na indigenous sa Filipinas ang binabasa ko ngayon. Sana sa magkaroon uli ng ganitong planner sa 2024.

+Dr. Antonio Recodo

Hindi pa siya ganap na doktor nang maging estudyante niya kami sa programang B.S. in Biology sa University of San Agustin (USA) sa Lungsod Iloilo. Nag-aaral pa lamang siya noon ng medisina sa West Visayan State University kayâ kung minsan nagkaklase siya sa amin na nakauniporme pa ng isang medical student.

Si Sir Tony (Sir Recodo talaga ang tawag namin sa kaniya) ang mukha ng isang terror na propesor. Siya ang nagtuturo ng mahihirap naming subject tulad ng Human Anatomy, Cell Biology, at Genetics. Kailangan mong magpamisa ng pasasalamat sa USA Chapel kapag makapasa ka sa mga subject na ito kung siya ang guro.

Hindi ko makalimutan ang final exam namin sa Genetics. Alam ko na sana kung paano ma-solve ang problem na ibinigay niya na gamit ang ANOVA na manual (Ngayon kasi may computer program na para sa ANOVA o analysis of variance!). Nang umpisahan ko nang gawin, biglang sumigaw si Sir at ang upuan ko ay nasa harap ng mesa niya. Kung sa Kinaray-a pa, natagban gid ako kang espiritu! Napatalon ang kaluluwa ko. Galit na galit si Sir. May nahuli pala siyang kaklase namin na may kodigo sa likod. Sinigawan niya ito na lumabas ng klasrum at nang lumabas ang kaklase namin, sinipa nito ang basurahan sa may pintuan at mabilis na tumayo si Sir at nilapitan ang nagwawalang kaklase namin at ang akala ko talaga ay magsusuntukan sila!

Sa gulat at takot, hindi ko na na-solve yung problem na iyon. Nainis ako sa kaklase naming iyon. Sa mga subject kasi namin kay Sir, marami kaming mga kaklase na hindi namin ka-batch. Mga overstaying na iyon sa kolehiyo dahil pangatlo o pang-apat na beses na nilang pagkuha ng Genetics ay hindi pa rin sila nakakapasa. Ngayong guro na rin ako, naiintindihan ko na kung bakit nag-breakdown ang kaklase naming iyon! Kayâ inis din ako kay Sir noon. Kasi alam ko na sanang sagutin yung problem. Ginulat niya lang ako kayâ nagblangko rin ang isipan ko!

Matapos nang mahigit isang dekada na nag-graduate ako sa San Agustin, bumalik ako doon para magturo ng literatura. Katatapos ko lang ng MFA Creative Writing noon sa La Salle. Minsan nadaanan ko si Sir Recodo na nagkaklase at laking gulat ko na nakangiti at patawa-tawa na siya habang nagtuturo. Siya na ang chair ng Biology Department nang panahong iyon. Nang makasalubong ko siya sa hallway tinanong ko siya: “Sir, bakit nakangiti na kayo magklase ngayon at hindi na parang si Incredible Hulk na galit palagi?” Tumawa siya at ang sagot niya sa Kinaray-a dahil taga-Guimbal siya ay, “Ay ti ano gid tana atën dya sa ibabaw kang kalibutan haw?” Ang ibig niyang sabihin, dumadaan lang tayo sa mundong ito at pointless maging terror na guro. Hindi ko napigilan ang sarili ko at talagang sinumbatan siya. Sabi ko, “Sir, naging stressful ang college life ko dahil sa ‘yo! Bakit ngayon ka lang naging mabait?” Malakas na halakhak lang ang isinagot niya sa akin.

Mabait din naman sa amin Sir kahit na terror siya. Nag-aaral siya ng medicine noon kayâ siguro stressed din palagi kapag nagtuturo sa amin. Saka bata pa siya noon. Kababalik lang niya noon sa San Agustin matapos niyang mag-masters ng Biology sa UP Diliman. Ito ang panahon na kakaunti pa sa mga guro namin ang may master’s degree. E siya bongga dahil UP Diliman pa. Noong bata pa akong guro parang terror din ako, or may tendency maging terror.

May soft side din naman si Sir. Dahil medical student nga siya kapag may nararamdaman kami nagpapakunsulta kami sa kaniya. Minsan, dahil sa kapupuyat ng kame-memorize ng makapal naming textbook para sa klase niya, nagkatrangkaso kami ng BFF kong si Ooy (na isa nang nueroanesthesiologist ngayon). Pinasalat namin sa kaniya ang leeg namin para malaman niyang may sakit kami at baka may ipainom siyang gamot. Ang sagot niya, “Naku, 24 hours flu lang ‘yan. Self-limiting na sakit. Uminom kayo ng maraming tubig at magpahinga.” Sa isip ko, pahinga? May exam kami sa ‘yo!

Kayâ halos hindi ako makapaniwala na nang mag-graduate kami noong Abril 1994 at nagkayayaan ang batch namin na magbakasyon sa Boracay ay sumama siya. Parang wala sa karakter niya na sasama siyang magbakasyon sa amin. Alam kasi namin na after graduation maghiwa-hiwalay na kami kung kayâ magbabakasyon kaming magkasama. Ang isang kaklase naming si Merell Joy, may resort sa Boracay ang tiya niya. Pinahiram sa amin ang isang malaking cottage na kawayan at nipa (Yes, wala pang mga pangit na konkretong building sa Boracay noon) sa resort nilang Mona Lisa.

Sa Boracay, parang naging kuya namin si Sir Recodo. Parang agad kong nakalimutan na terror prof namin siya sa loob ng apat na taon! Siya ang nagsasaing at nagluluto. Purita kami noon at pumunta kami sa Boracay na may dalang bigas, daing, at sardinas. Kayâ madali lang din naman ang pagluluto. Ang saya-saya pa rin namin kahit na sa world famous na isla kami at pangmahirap ang pagkain namin! Hindi kasi namin kayang kumain sa mga restawran doon.

Hindi ko na gusto ang Boracay ngayon. Nasisikipan na ako at naiingayan. Ngayon sana may pera na ako at kaya ko nang magbakasyon palagi sa Boracay pero hindi ko ginagawa. Magsasayang lang ako ng oras at pera. Ang idea ko pa rin ng Boracay ay ang Boracay namin nina Sir Recodo noon. Magkakalayo ang mga resort at environment friendly ang mga materyales ng mga kubo. Sa likod ng Boracay, may gubat pa at hindi siksikan ang mga traysikel at mga tao. Sa mga ilang beses kong pagpunta ng Boracay para magsalita sa mga kumperensiya o magsulat ng artikulo sa Mabuhay magazine, hinahanap ko pa rin ang dating Boracay.

May sense of humor din si Sir. Noong nagtuturo na ako sa San Agustin, kada graduation march, kahit na nakatoga na kami lahat, kapag makita niya akong nagmamartsa kasama ang mga kaguro sa English Department, sinisigawan niya ako ng, “John Iremil! Bakit nandiyan ka sa English Department? Dito ka sa amin sa Biology!”

Naging guro din ng bunsong kapatid namin si Sunshine si Sir Recodo. Mas close sila ni Sunshine dahil hindi na terror prof si Sir noon. Sa mga larawan nila nina Sunshine sa mga pag-a-attend nila ng mga kumperensiya tulad ng sa Buguio, ang saya-saya nila sa mga larawan. Nang magturo si Sir sa isang medical school sa Antigua (at kung di ako nagkakamali ay naging dean pa yata siya doon), nagtsa-chat sila ni Sunshine sa Facebook at Messenger.

Wala na akong balita masyado kay Sir Recodo nang umalis ako sa San Agustin noong 2008 at lumipat na si Miriam College at hanggang dito na sa La Salle. Kahapon, nakita ko na lamang sa FB posts ng ilang kailala sa San Agustin na namatay si Sir. Nang tingnan ko ang kaniyang FB, ni hindi pala kami friends. Nalaman kong nag-retire na pala siya sa San Agustin at naging doktor sa bayan ng Tubungan, Iloilo para sa Department of Health.

Labis akong nalungkot sa balita at hinanap ko ang photo album ko ng pagbakasyon naming iyon sa Boracay. Wala pa akong detalye kung ano ang sanhi ng kaniyang pagpanaw. Labis akong nalulungkot. Nitong nakaraang halos tatlong taon ng pandemya, marami akong mga kaibigan at kakilala na namatay. Hindi nakakasanayan ang mawalan ng mga kaibigan, kakilala, at kamag-anak.

Sumalangit nawa ang kaluluwa ng minamahal naming guro at kaibigan na si Dr. Antonio Recodo.