Work from Home at Online Classes Tsenes

“You are not working from home; you are at your home during a crisis trying to work.” Nabasa ko itong post sa Facebook and I can’t agree more.

Nasa ikatlong linggo na ngayon ng ECQ sa Luzon at nababagot na ako. Halos wala akong ginagawa sa loob ng isang araw gayung maraming dapat gawin tulad na lamang ng paggawa ng mga liham na may kinalaman sa comprehensive exams at mga thesis proposal defense ng mga graduate student namin sa Litetature Department. Nagagawa ko naman ang mga ito pero ang bagal ko dahil tinatamad talaga ako.

Noong nakaraang linggo napagod ako sa kasasagot ng mga tanong, at sa pagkomento at pag-edit ng mga thesis proposal ng dalawang mentee ko na literature major namin. Parehong creative writing ang proyekto nila at susulat sila ng koleksiyon ng maikling kuwento. Mabuti na lang at pareho silang magaling kayâ hindi ako masyadong nahirapan. Malaking problema nga lang ang mabagal kong internet connection. Medyo bumibilis lang kasi ito kapag madaling-araw.

Noong unang linggo ng ECQ ay talagang wala akong ganang mag-online class. Paano, dahil sa mahina kong internet hindi ko ma-access ang cyber classroom namin sa Canvas. Gayunpaman, pinilit ko ang sarili na mag-online class pa rin sa pamamagitan ng email. Kakaunti ang mga estudyanteng nagpa-participate. Naisip ko bakâ mahina rin ang internet conmection nila at bakâ aligagâ rin sila dahil sa pandemic.

Buti nga sa ikalawang linggo ay deferred muna ang online classes ayon sa memo ng aming Vice Chancellor for Academics. Para daw mabigyan muna ng pagkakataong makapag-adjust ang parehong teachers at mga estudyante sa ECQ. Malaking bawas stress ito at sa panahon ng pandemic, nakakapagpapahina ang stress ng resistensiya. Mas madali kang mahawa sa virus kung mahina ang katawan mo.

Buti ngayong linggo parang nakapag-adjust na ako psychologically. Simula noong Lunes parang meron na akong routine. Sa kumakalat sa social media na poster ng Psychological Association of the Philippines na may pamagat “Caring for Our Mental Health During the Time of COVID-19,” ang isa nga sa mga rekomendasyon nila ay “Adapt a regular routine at home or at work to give a sense of purpose and order to your day.”

Heto ang schedule ko araw-araw na nasimulan ko noong Lunes: 4:00 to 5:30 AM – Pagbangon, at pagbasa o/at pagsulat; 5:30 to 6:00 AM – Pag-ehersisyo; 6:00 to 7:00 AM – Agahan; 7:00 to 8:00 – Pamamalengke kung kailangan; 8:00 AM to 12:00 NN – Work from home mode; 12:00 NN to 1:30 PM – Lunch; 1:30 to 5:00 PM – Siyesta, pagbabasa, pagsusulat, at/o pagpi-Facebook; 5:00 to 6:00 PM – Afternoon tea or coffee; 6:00 to 7:00 PM – Hapunan; 7:00 to 9:00 PM – – Relax time; 9:00 PM – Sleeping time.

Mukhang uubra para sa akin ang iskedyul na ito for the rest of ECQ.

Kailangan ko talagang mag-exercise. Para mananatling healthy at maliksi ang katawan. Buti nga once a day lang kami ni Sunshine kumakain ng kanin. Sa pananghalian lang. Sa agahan, pandesal at prutas lang ako. (Siyempre pinapalhitan ko ng butter ang mainit na pandesal!) Sa hapunan tinapay at prutas lang din. Kanina nga ang hapunan namin ay nilagang mais. Kahapon ay piniritong saba. Titiyakin ko dapat na hindi na ako tataba pa at kontrolado ang blood sugar ngayong nakakulong ako sa bahay.

Sa panahong ito kailangang malusog ang katawan at katinuan dahil nakakaloka na talaga ang mga pangyayari. Mahirap na sitwasyon na nga itong pandemic at naging mas mahirap pa dahil incompetent ang presidente at mga tauhan nito. Hanggang ngayon wala pa rin silang klarong plano at ang gulo nila. May taped address na naman si Duterte kahapon at hinang-hina na siya at panay motherhood statement lang. Buti at wala na siyang lakas na mag-adlib at magmura.

May batas na nga noong isang linggo pa na nagbibigay ng dagdag na pondo at kapangyarihan sa presidente na labanan ang COVID-19 pero parang wala pa ring nangyayari. Sa ganitong kontexto mas nagiging mahirap ang work from home at online classes. O mas naging mahirap lang talaga ang pagiging ordinaryong mamamayan sa bansang sinasalaula ng nga politiko nito. Period!

[Abril 1, 2020 Miyerkoles / 8:36 ng Rosario, Pasig]

Namumulaklak na Akasya at Alugbati

Kakaunti ang mga sasakyan. Kakaunti ang mga tao sa labas ng saradong Lucky Gold Plaza. May mga nakapila sa sarado pang Palawan Pawnshop. Nakaupo sila sa simentong sidewalk at nakakatuwang tingnan na inoobserbahan nila ang physical distancing. May asul na bus na nakapark sa harap nila. Libreng sakay daw para sa mga health worker. Naisip ko saglit na makisakay ako. Sasabihin ko sa drayber na papunta ako ng botika sa sentro ng Rosario. Bakasakaling pasakayin ako. Sinilip ko ang bus. Tatlo pa lang ang sakay. Agad kong pinagsabihan ang sarili na maglakad na lang dahil iyon naman talaga ang plano ko.

Sobra sa isang kilometro ang layo ng pinakamalapit na Mercury Drug sa gate ng Life Homes Subdivision na labasan namin. Nang napabalitang mag-lockdown dahil sa banta ng COVID-19 noong Marso 10, bumili na ako ng pag-isang buwan kong maintenance medicine doon sa suki kong Mercury Drug sa harap ng La Salle. Wala pang panic buying ng mga gamot noon. Ang iniisip ko first week ng Abril ako bibili muli ng gamot. May dalawang Mercury Drug naman kasi sa sentro ng Rosario. Kayâ lang may nag-PM kay Sunshine na bakâ magdeklara ang gobyerno ng total lockdown ng dalawang linggo umpisa bukas at wala na talagang palalabasin. Naisip din namin na baka fake news ito. Pero siyempre kailangan pa rin naming paghandaan. Ang usapan namin ni Sunshine kagabi bago matulog ay gigising siya nang maaga at mamalengke. Bibili kami ng isda na paksiwin, mga sahog para sa pancit bihon kasi ito ang plano naming lutuin sa Linggo, isang kilong hotdog, isang trey ng itlog, sibuyas, luya at lemon na ginagawa naming tsaa, at dagdag na bigas. Maghahanda kami para sa dalawang linggong walang labasan. Nagdesisyon din akong pumunta na kinabukasan sa Mercury. Binilang ko kasi ang mga gamot ko, good for 12 days na lang. Kung walang quarantine marami pa sana ito.

Ako lang ang puwedeng lumabas sa aming dalawa ni Sunshine sa aming subdivision dahil sa akin nakapangalan ang barangay quarantine pass namin.

Nakakapanibago na kaunti ang mga tao at sasakyan sa labas. Sa normal na umaga ng Biyernes, matrapik sa amin at siksikan at agawan ang mga taong nag-aabang ng masasakyan papasok ng trabaho o eskuwela. Halos walang taong tumatawid sa Floodway Bridge na komukunekta sa lugar namin sa sentro ng Rosario. Dadalawa lang ang nakasalubong ko. Wala akong kasabay.

Feel na feel ko ang malinis na hangin sa may tulay. Kakaunti nga kasi ang mga dumadaang sasakyan. Balita na sa radyo na ayon sa Department of Environment and Natural Resources gumanda at naging healthy ang kalidad ng hangin sa Metro Manila dahil sa ilang araw ng lockdown. Inalis ko sandali ang aking surgical mask para mas matikman ang masarap na hanging Pasig!

Habang pinagmamasdan ko ang mga water lily sa artipisyal na ilog, naalala ko ang unang pagtawid ko rito pagkatapos ng Ondoy. Binaha kasi nang bongga ang area namin. Naging evacuation area itong tulay. Maraming tent at mga gamit sa bahay ng mga nagsilikas doon. Marami ring sasakyan at van ng mga estasyon ng telebisyon at radyo. Parang end of the world scenario.

Pero ngayong may pandemic at naka-quarantine ang lahat, parang ang linis ng paligid. Sa kabilang dulo ng tulay namangha ako sa ganda ng namumulaklak na malaking puno ng akasya. Nakakahalina ang yumi ng pink na bilog na mga bulaklak nito na ang talulot ay parang eleganteng brush. Tumigil muna ako sa harap nito at kinunan ng litrato. Ang sarap sa mga mata ang luntiang mga dahon at ang rosas na mga bëkad.

Pagdating ko sa Rosario Arcade tuwang-tuwa ako kasi walang tao sa labas ng Mercury doon. Pasado alas-otso pa lang at alam kong 9:00 pa ang bukas nito. Naisip ko, hihintayin ko na magbukas. At least ako ang una sa pila. Pero may napansin akong nakapaskil na bondpaper sa pinto. Nilapitan ko. Sarado ang branch na ito sa panahon ng lockdown. Nagluyloy ang pakë ko. May nakalistang mga branch na bukás na malapit. May branch sa kabilang kalsada malapit lang. Alam kong 24 hours na bukas ito. Mas maliit nga lang ito kayâ ang pinupuntahan ko lagi ay itong nasa Arcade.

Umakyat ako ng footbridge papunta sa kabila. Lumakad konti at nang marating ko ang Mercury tumambad sa akin ang mala-box office hit na pila! Wala akong choice kundi ang pumila sabay dasal na sana kumpleto ang stock nila ng mga gamot na bibilhin ko upang magiging worth ang pagpila ko.

Dahil inoobserba naman ng lahat ang physical distancing, mas naging mahaba ang pila. Apat na kustomer lang din kasi ang pinapayagang magkasabay sa loob ng botika. Binilang ko ang mga nauna sa akin sa pila, mga dalawampu lang naman. Gayunpaman inabot ng isang oras at kalahati bago ako nakabili ng mga gamot ko.

Bilib ako sa sarili ko, natiis ko ang pagpila. In fact, parang ini-enjoy ko pa nga. Hindi ako nagsusuplada. Siguro dahil dalawang linggo na akong nakakulong sa bahay. Itong pagpunta ko sa Mercury ang pinakamalayong napuntahan ko since mag-community quarantine.

Sa bakod na chicken wire ng isang bakanteng lote sa tabi ng Mercury ay may nagakambëd na alugbating mukhang nakakalimutang diligan palagi. Kalahating-buháy kasi at kalahating-lanta. Pero may mga buto ito. Kulay-murado ang hinog na buto ng alugbati. At sa isang sanga napansin ko ang maliit na rosang bulaklak. Kay rikit tingnan! Kinunan ko ito ng larawan. Isang munting kasiyahan ng kaluluwang bagot na sa pagpila.

Medyo mainit na ang sikat ng araw at nangangawit na ang mga tuhod ko sa pagtayo. Ang aleng kasunod ko, reklamo nang reklamo na ang bagal naman daw ng galaw ng pila. Pero dedma ako. Di ako nag-react sa sinabi zniya. Tiningnan ko ang relo ko, mahigit isang oras na akong pumipila.

Salamat sa Diyos at kumpleto ang branch na iyon ng Mercury ng mga gamot na kailangan ko. Naubusan nga lang sila ng Enervon-C kayâ ibang brand na lang ang binili ko. Wala pa rin silang stock ng facemask at alcohol.

Mainit na ang sikat ng araw nang lisanin ko ang sentro ng Rosario. Nagpayong na ako. Sarado ang geyt ng Rosario Church. Sarado rin ang mga bangko. Sa isang bangko medyo mahaba ang pila sa ATM. Buti na lang di ko kailangan ng cash dahil umuubra naman ang debit card ko sa Mercury.

Huminto uli ako sa harap ng namumulaklak na akasya. Sabi ko sa sarili ko, susulat ako ng tula tungkol dito. Ayon kay Yasunari Kawabata (nakalimutan ko na kung saang akda niya), ang papel ng manunulat ay ang hanapin ang kagandahan sa mga ordinaryong bagay at pangyayari at magsulat tungkol dito upang maibahagi ang magandang karanasan sa mga mambabasa.

Pagbaba ko ng tulay ay dumaan ako sa Seven Eleven. Gusto kong i-tsek kung may Old Town White Coffee sila, ang paborito kong 3 in 1 na kape na imported from Malaysia. Isa lang ang kostumer nila pagpasok ko. Tinutukan ako ng thermal scanner ng isang staff nila. Binili ko lahat ang naka-display nilang Old Town. Mga sandosenang sachet lang naman. Ang mahal. Tig-PhP25 ang isa. Mura lang sana ito kung sa Singapore, Kuala Lumpur, o Siem Reap ko binili.

Pagdaan ko sa Palawan Pawnshop, mala-box office hit na rin ang pila.

Ewan ko ba pero pagdaan ko sa check point at ipinakita ko ang aking ID at barangay quarantine pass, pakiramdam ko, naghahanda na ang Kamaynilaan para sa katapusan ng mundo.

Pagdating ko ng bahay sinalubong ako ni Sunshine sa geyt at sinabihang fake news daw ang kumakalat na balitang total lockdown. Pero namalengke pa rin siya. Sa isip ko naman, kahit mag-total lockdown pa ng isang buwan ay okey lang. Siyempre sarili ko lang kasi ang iniisip ko.

Uhaw na uhaw ako. Hinubad ko ang sapatos sa may pintuan. Dumiretso ako sa kusina at naghugas ng kamay. Kumuha ng malamig na tubig sa ref. Nakadalawang baso ako. Hinubad ko ang aking t-shirt. Naisip kong maligo agad. Pero pahinga muna konti. Uminom muna ako ng ginger, turmeric, at lemon tea na hinanda ni Sunshine.

Gin-check ko sa iPhone ko kung nakailang steps ako: 6,002. Napangiti ako. Hindi na masama.

Ang sarap ng malamig na tubig sa aking katawan. Habang naliligo, naiisip ko ang mga rosas na bulaklak ng akasya at alugbati. Sa kabila ng pandemic ng COVID-19, naniniwala akong maganda pa rin ang daigdig!

[Marso 27, 2020 Biyernes / 9:30 ng Lungsod Pasig]

May Hardin sa Loob ng Ating Kasing-kasing

“Ang isa sa mga kakatwang bagay tungkol sa pamumuhay natin dito sa ating daigdig ay paminsan-minsan lamang tayo nagiging sigurado na mabubuhay tayo magpakaylanman. Minsan nalalaman natin ito kung gigising tayo sa masuyo at banal na bukang-liwayway at babangon tayong mag-isa at buong layang titingala sa namumutlang kalangitan at aantabayanan ang mga pagpapalit ng kulay at mapapaluha tayo sa angking dakilang kagandahan ng Silangan at ang ating puso ay matatahinik sandali upang lubos na malasap ang pagkamaharlika ng pagsikat ng araw na nangyayari kada umaga sa loob ng libo-libo ng mga taon.”

Iyan ang salin ko ng mga unang pangungusap ng tsapter 21 ng nobelang The Secret Garden ni Frances Hodgson Burnett. Dahil nga naka-lockdown ako rito sa Pasig, basa ako nang basa at sulat nang sulat. Ito ang aking coping mechanism bukod sa paglilinis ng bahay.

Pangalawang basa ko na ito ng nobelang ito at pangalawang kopya ko itong edisyong dala ko rito sa Pasig. Habang nagpa-panic sa mga grocery malapit sa La Salle ang mga tao, pumunta naman ako sa Fully Booked sa tapat. Ayaw ko kasing makipagsiksikan sa grocery. Biro ko sa aking sarili, wala man akong pagkain para sa aking katawang lupa, may pagkain naman ako para sa aking kaluluwa!

Sa panahong na-announce na na magkakaroon ng Metro Manila Lockdown dahil sa COVID-19, alam ko namang halos kabaliwan na ang unahin ko pa ang pagbili ng libro. As if hindi pa punô ang condo ko ng mga librong di ko pa nababasa! Pero dahil nga luka-luka ako, bumili pa ako ng nobela na nabasa ko na.

Hindi ko kasi mahindian ang edisyong ito ng The Secret Garden. Hardbound kasi at ang puti ng makapal na mga pahina. Arcturus edition ito na inilathala sa London at inimprenta sa China noong Disyembre 2019 lang. Bagong-bago! Napaka-delicious na edition. Higit sa lahat PhP600+ lang ito. Hindi nakaka-guilty bilhin. Talagang inuna kong inilagay sa aking maleta ito nang makapag-desisyon na ako na sa Pasig ako habang may community quarantine. Isiniksik ko rin sa basket ng mga delata at kapeng dadalhin ko pauwi ang VCD (Yes, hindi pa ako nag-level up pa-Netflix) ko ng pelikulang The Secret Garden. Ewan ko ba, hindi ako nagsasawa sa panonood ng pelikulang ito.

Ang sarap talagang basahin ang nobelang ito. Actually nobelang pambata ito pero paki ko, nag-e-enjoy ako sa pagbabasa nito. Umiiyak, tumatawa ako. Halos naaamoy ko ang mga bulaklak sa lihim na hardin nina Mary, Colin, at Dickon.

Nasa Palawan pa kami nakatira noon nang basahin ko ang nobelang ito mga dalawang dekada na ang nakalilipas. Hindi ko na masyadong natandaan ang dating nito sa akin. Mas nakatatak sa imahinasyon ko ang pelikulang idinirehe ni Agnieszka Holland na ang dulang-pampelikula ay ginawa ni Caroline Thompson na ibinase nga sa klasikong nobela ni Burnett. Ni-release ito ng Warner Bros noong 1993, nang sa kolehiyo pa ako.

Alam ko lang na nabasa ko na ang librong ito dahil sa isang tula ko na kasama sa aking MFA Thesis na kalaunan ay naging libro ko ng mga tula na Maybato, Iloilo, Taft Avenue, Baguio, Puerto na inilathala ng Libro Agustino ng University of San Agustin noong 2003. Sa bahaging “Maybato,” mga tula tungkol sa aking kabataan sa Maybato Norte sa San Jose de Buenavista sa Antique ay may tulang “Si Dickon at ang Aking Hardin” at sa ilalim ng pamagat ay may tala na “Matapos basahin ang The Secret Garden.”

Ang main idea ng thesis ko ay mapa ng makata ang kaniyang mga tula at ang persona at makata ay iisa. Bumukas sa saknong na may dalawang linya ang tulang ito: “Sampung taong gulang uli ako / ngayong umaga.” Iniimbitahan ng persona/ko si Dickon na iwanan muna ang Misselthwaite Manor at sina Mary at Colin upang puntahan niya ako sa Maybato at tulungang pabanguhin ang mga bulaklak sa aking hardin. Si Dickon kasi ang karakter sa nobela na mahilig sa mga hayop (kaya niyang makipag-usap dito) at tumulong kay Mary na ayusin at magtanim sa sekretong hardin.

Nagtapos ang tula kong ito sa saknong na gusto kong maging forever ang buhay sa loob ng isang magandang hardin na may Dickon na kasama: “Halika, Dickon, / gawin nating Mayo / ang buong taon / upang manatili akong / sampung taong gulang / habambuhay / dito sa aking hardin.” Siyempre alam natin na sa totoong mundo, walang forever.

Ibang level ang pagka-appreciate ko sa librong ito ngayon. Siguro dahil mistulang bangungot ang pandemic na ito ngayon at hindi mapagkatiwalaan ang pamahalaan kayâ tuloy parang nag-eeskapo ako patungo sa magandang mundo kapag nagbabasa ako.

Kinikilig ako kapag dini-describe nila ang hardin at ang mga bulaklak tulad ng mga rosas, daffodils, lilies, at snowdrops. Nababanggit din ang pamumulaklak ng mga punong masanas at plum! Ngayon ko lang na-realize kung bakit ako tila nababaliw sa saya sa piling ng mga bulaklak ng tag-araw sa Lenhovda, sa timog na bahagi ng Sweden.

Nang matapos kong basahin ang nobela kahapon, pinanood ko muli ang pelikula. Isinisigaw ni Mary ang bulaklak na cornflower. Marami nito sa hardin ni Morsan sa Marhult (bahagi ng Lenhovda). Refreshing sa matingkad na asul ang kulay nito at ang tawag sa Svenska (wikang Swedish) ay bläklint. May tula ako sa libro kong Sommarblommor na ito ang pamagat.

Si Frances Hodgson Burnett ay isinilang sa Manchester, England noong 1849. Nag-migrate ang kanilang pamilya sa Estados Unidos noong 1865 matapos mamatay ang kanilang ama. Ang The Secret Garden ay unang nalathala noong 1911. Gusto kong makasulat din ng nobela na kikiligin pa rin ang mambabasa kahit makalipas pa ng mahigit isang siglo!

Para akong sirang plaka sa pagsabi ko sa aking mga estudyante na pleasurable ang pagbabasa. Na ang pagbabasa ng isang magandang libro ay parang pamamasyal sa isang hardin sa loob ng ating kasing-kasing. Sa mga panahon tulad ng pagla-lockdown dahil sa isang pandemic, masasalba ng pagbabasa ang ating katinuan.

[Marso 23, 2020 Lunes / 8:25 ng Lungsod Pasig]

Ang Pagiging Manunulat sa Panahon ng COVID-19 o ang Sagot ng Sirena sa mga Tanong ng isang Inaanaki

Noong nakaraang linggo pa ipinadala ng inaanak kong si Bin (Wilhelm Matthew A. Tan) at ng mga kaklase niya sa senior high school sa Ateneo de Iloilo ang mga tanong na ito. Proyekto nila sa klase sa literatura. Kailangan nilang mag-interview ng isang Palanca award-winning writer. BFF ko sa kolehiyo sa University of San Agustin sa Lungsod Iloilo ang nanay na Bin na si Ooy. Kayâ hindi ako makahindi.

Kadalasan, dedma ako sa mga interview na ganito. Wala akong time at energy. Marami ang nagpi-PM na mag-interview at hindi ko sinasagot. Kadalasan kasi naiirita ako sa mga tanong. Lalo na kung nagpapa-explain sa akin kung ano ang ibig sabihin ng isang tula ko o ng isang maikling kuwento. Malay ko ba? Sinulat ko na nga’t lahat at kailangan ko pa bang i-explain kung ano ang ibig nilang sabihin? Mahirap na nga magsulat dagdagan mo pa ang trabaho ko!

Pero naiisip ko rin kawawa naman ang mga estudyanteng ito. Kasalanan ito ng mga guro nila. Tinuturuan sila dapat kung paano magbasa ng tula o maikling kuwento. Dapat gina-guide din nila ang mga estudyante ng tamang pamamaraan ng pag-interview at tulungan ang mga ito na maghanda ng mga tanong. Nakakairita kasi ang mga tanong na: Ano na po ang mga nasulat nilang libro? Saan po kayo ipinanganak? Mga tanong na maaaring i-Google at hindi na kailangang guluhin pa ang isang manunulat. Ang gusto ko kasi, bago ako interbiyuhin, dapat nabasa muna ng mag-iinterbiyu ang mga sinulat ko. Baka kasi masasagot na ng mga sinulat ko ang mga tanong niya.

Dahil nagkaletse-letse ang buhay ng mga tao dito sa Metro Manila dahil sa lockdown, o community quarantine sa euphemism ng walang kuwentang pamahalaang Duterte, ngayon ko lang nahaharap ang mga tanong na ito. Siyempre kinulit ako ng cute kong inaanak. Isa pa, gusto ko ang mga tanong nila.

Kayâ heto sasagutin ako ang mga taong nila (kasama ni Bin sa grupo sina Ely Eugene . Baingan, Debbie Marie A. Montinola, at Daniel T. Mann) na ang konteksto ay itong Metro Manila Lockdown at National Health Emergency dahil sa pandemic na COVID-19.

Question 1: How is your life as a professional writer?

Sirena: Dahil naka-lockdown ngayon dito sa Metro Manila feel na feel ko ang pagiging full-time professional writer. Buong araw ay puwede akong magsulat. In fact, I am writing a series of essays on what is happening during the lockdown. I’m thinking of a book of essays. As of today, nakatatlo na ako. Pina-publish ko ito sa aking blog na <jieteodoro.com>. Bisitahin ninyo ito para tumaas naman ang statistics ng mga bumibisita nito. Kung tutuusin, there is no such thing as a “professional writer” in the Philippines. Kung “full-time writer” ka, malamang mamuti gid ang mata mo sa gutom. For example, since August last year, nagasulat ako sing regular column for Liwayway magazine. Dream come true ini para sa akon because when I was a young writer in Antique, my dream was to be published in Liwayway. And now, at the age of 46 (that was last year), I became a columnist for this magazine. Pero, and I am not complaining, I am just stating a fact, ang ma-afford lang nga honorarium sang Liwayway for me is PhP700 minus tax per article. Twice a month na lang subong ang Liwayway. Ti kon amo lang ini ang saligan ko, anhun ko ka gasto ang PhP1,400 minus tax a month? Tani nagniwang na ako! So what do I do for a living? I teach. In this country, kailangang magturo ng mga manunulat kung ayaw nila ng buhay na mahirap. Hindi ka rin naman yayaman as a teacher pero at least hindi ka rin mahirap. Sakto lang. Basta wala lang magkasakit sa pamilya okey ka lang. Kayâ no wonder ang halos lahat ng magagaling na manunulat ng bansa ay nagtuturo sa mga unibersidad.

Question 2: How did you feel when you won the Palanca Award?

I won my first Palanca award in 1997 when I was 24. Second prize iyon for a full-length play in Filipino. I was ecstatic of course. So far I have five Palanca awards: 2 third prizes for Hiligaynon short story, 1 third prize for short story in Filipino, 1 third prize for essay in Filipino, at yung 1 second prize nga for a full-length play in Filipino. Gusto ko siyempre madagdagan pa ang mga ito. Gusto ko ring magka-first prize o maging Palanca Hall of Famer din tulad ng mga guro kong sina Leoncio P. Deriada at Cirilo F. Bautista. So sasali pa ako. Bata pa naman ako.

Question 3: Do you think one needs a Palanca Award in order to validate the credibility of a writer?

Sabi nga nila hindi ka pa daw talagang “arrived” as writer kung wala kang Palanca. Parehong totoo at hindi. Totoo ito dahil oo nga naman, kapag nanalo ka ng Palanca, third prize lang ‘yan, validation iyon that indeed you can write something good, or at least something better than the other entries according to the opinion of three judges. So dapat talaga mag-celebrate ka kapag manalo ka ng Palanca. Pero huwag din kalimutan na ayon lang ito sa opinyon ng tatlong tao. Kung may ibang set ng judges, I’m sure may iba set din ng winners. Hindi rin ito totoo dahil paano na lamang ang mga manunulat natin na nagsusulat in our languages na walang division sa Palanca? Sa ngayon nasa limang wika lamang ang mga akdang binibigyan ng Palanca ng parangal: Filipino, Ingles, Hiligaynon, Ilokano, at Sebwano. Paano kung nagsusulat ka sa Higaonon o Itawit? Credible naman ang Palanca bilang sukatan kung may talento ba o wala ang isang manunulat. Kung may Palanca ka, malamang magaling ka ngang magsulat. Kung wala kang Palanca, hindi ibig sabihin nito ay wala ka nang kuwentang manunulat. Hindi Palanca lang ang sukatan ng pagiging isang dakilang manunulat.

Question 4: Which is better in terms of storytelling, a book or a film?

Parehong magandang vehicle for storytelling and libro at pelikula. Magkaibang medium ito so walang comparison dapat. Iba ang vicarious experience na ibinibigay ng pagbabasa ng libro at panonood ng sine. Halimbawa, ang paborito kong mga pelikula (as in I watched them more than 200 times!) ay Little Women (yung si Wynona Ryder si Jo March) at Secret Garden. Pero paminsan-minsan binabasa ko pa rin ang mga libro nito. Katulad ngayon dahil naka-lockdown, binabasa kong muli ang Secret Garden dahil nakabili ako last week ng bagong hardbound edition nito sa Fullybooked. Ang masama lang ay kung ang assignment ninyo ay magbasa ng nobelang Pride and Prejudice pero dahil tamad kayong magbasa ay nanood lang kayo ng movie version. Hindi ninyo nagawa ang inyong assignment. Hindi ninyo binasa ang libro. Nandaya kayo.

Question 5: Do you think that books are becoming obsolete?

Sirena: Do you mean printed books? Because books—as a handy collection of writen words—will never become obsolete. Books exist in many forms, primarily of course is printed form, like Internet based Wattpad, Kindle, etc. But they are still books. But if you are asking me is “printed books” will become obselete, my belief is also no, it will not. There are studies now saying that students learn better, or retain more, if they are reading printed texts than read texts on screen of a gadget. Saka iba pa rin ang feel na hawak-hawak mo ang papel at inaamoy-amoy ito. I like smelling books! Especially new books.

Question 6: Do you think that the value of creative writing is diminishing?

Sirena: The value of creative writing will never diminish because it is natural for human beings to use language. Ordinary language is tiresome so that we have invented creative way of using language. According to National Artist Cirilo F. Bautista, words are never enough that is why we write poetry. In poetry we express so many things using few words. During this time of fake news, do you think face news is not “creative writing?” Deliberately telling a lie is using words creatively, of course in the negative sense, to fool people. Amo ina nga kinahanglan naton magsulat creatively to tell the truth, to counter the false narratives. That is why for me that greatest crime a writer is to write fake news or press releases for politicians. It is prostituting your talent. Worse than the real prostitutes. Creative writing, just like any other forms of art, will always be of value to a civilized world.

Question 7: What is your message to aspiring writers?

Read a lot, write a lot. Basaha man ang ginsulat sang iban nga writers. May mga writer nga daw ila lang sinulatan ang ginabasa nila so wala sila naga-improve. Master the language that you are going to use. Huwag maging mayabang. Maghanap ng mentor na talagang tuturuan ka at papakinggan mo. Huwag isipin na iisa lang ang paraan ng pagsulat. Sikaping maging malawak ang pang-unawa. Be sure to be always on the side of the just. Strengthen your moral compass. Never exchange your integrity for money. Huwag pairalin masyado ang iyong ego although egoistic pursuit talaga ang writing. Write only in the service of the truth. Be an honest witness of your time. Kayâ nagsusulat ako ngayon tungkol sa mga obserbasyon ko sa nangyayaring Enhanced Community Quarantine sa buong Luzon. Hindi para magtrending ako o para makuyog ng mga troll. Nagsusulat ako para sa mga mambabasa sa hinaharap. Para makatulong sa pag-unawa nila kung ano talaga ang nangyari. You have to brave as a writer. Great writing comes with great responsibility. Dahil Atenista kayo, be writers for others.

 

[Marso 20, 2020 Biyernes / 12:55 nu Rosario, Pasig]

May isang Poging Meyor sa Panahon ng COVID-19

Ang pangalan niya ay si Vico Sotto, meyor ng Lungsod Pasig. Simula nang mag-Metro Manila Lockdown dahil sa pandemic na COVID-19, trending itong batang meyor dahil sa mga mahusay na ginagawa niya para sa lungsod. Mapalad ako at dito ako sa Pasig nakatira.

Noong Marso 18 pa lang naiproseso na ng Lungsod Pasig ang pagbili ng 400,000 na food packs na naglalaman ng 3 kilong bigas, 2 latang sardinas, 2 latang corned beef, 2 latang tuna, at 2 latang meat loaf. Gin-post pa ni Meyor Sotto sa kaniyang Instagram ang purchase requisition slip nito. Tig-397 ang bawat food pack at ang kabuoang halaga nito ay PhP158.8 milyon. Transparency ang tawag dito! Kalakaran sa mga transaksiyon sa pamahalaan na may cut, tubo, or porsiyento ang mga opisyal. Mahirap pamarisan ang ginagawang ito si Vico!

Mahalagang siguraduhin ng pamahalaan na hindi magugutom ang mga mamamayan sa panahon ng lockdown, lalo na ang mga arawan ang suweldo at no work, no pay. Kasi kung marami ang walang makain, talagang magkakagulo. Kayâ tama lang na ito agad ang ginawa ni Vico.

Ang isa pang purchase requisition form na gin-post ni Vico ay ang pag-order ng vitamins para sa mga senior citizen ng Pasig. Pinaka-vulnerable kasi sa epekto ng COVID-19 ay ang nakatatanda na mahina na talaga ang resistensiya at may iniinda nang mga sakit. Nakakaiyak ang ginagawang ito ng meyor. Talagang ang mga nasa laylayan ng lipunan ang kaniyang unang iniisip.

Nakabili na rin ang Lungsod Pasig ng mga drone para mag-spray ng disinfectant. “Millenial goals!” ang papuri dito ng karamihan. Iba raw talaga kapag bata, matalino, masipag, at hindi trapo ang meyor.

Trending na trending na talaga si Meyor Vico sa puso ng mga netizen. Marami nga akong mga kaibigan sa Facebook na nagbibirong lilipat na daw sila dito sa Pasig. Naiinggit sila sa mga taga-Pasig tulad ko. May isa pa nga akong pogi at talented na batang bading na kaibigan na nagsabing gusto niyang maging “First Lady” ni Vico. Birong sagot ko naman, okey na sa aking maging “Second Lady.”

Kumakalat na sa social media ang suggestion na pang-presidente si Vico. Na sana kung kasing galing at sipag at may malasakit ang presidente natin ngayon, hindi sana ganito kahirap ang buhay nating mga Filipino sa panahon ng pandemic.

Noong isang araw inanunsiyo rin ni Meyor Vico na pinapayagan niyang magbiyahe ang mga traysikel upang may sasakyan ang mga health worker papuntang trabaho at may masasakyan din ang mga tao kung pupunta ng palengke. Gayundin kung may mga emergency at may kailangang dalhin sa ospital. Sa assessment daw kasi nila, kulang talaga ang mga sasakyan ng Pasig City Hall. Marami ding eskinita na naaabot lamang ng traysikel.

Pinalakpakan sa social media ang ideang ito. Pinuri si Vico sa makamahirap na hakbanging ito. Aba, na-insecure yata ang maraming politiko! Lalo na ang mga may ambisyon sa 2022. At lalo na ang nga alipores ni Rodrigo Duterte. Paano, sa galing ni Meyor Vico, nagmumukhang inutil na talaga ang Malakanyang.

Kayâ tira kaagad si Cabinet Secretary Karlo Nograles. May social distancing daw ba sa traysikel? Ang mahirap sa mga trapo tulad ni Nograles na dahil lumaki sa maykayang pamilya dahil trapo rin ang magulang, hindi sumasakay ng traysikel. Ang nakikita lang niya siguro sa labas ng kaniyang aircon na sasakyan ay ang mga traysikel na namumulaklak sa mga pasahero kayâ worried kaagad siya kung ano ang mangyayari sa social distancing. Diyos ko naman, puwedeng isa lang ang pasahero ng traysikel at may enough na distansiya na agad sa pagitan ng drayber at pasahero. Kailangan pa ba talagang tulungan siyang mag-research ni Senadora Cynthia Villar hinggil dito?

Siyempre nagsalita agad sa telebisyon ang isang bangaw na opisyal ng Department of Interior and Local Government (DILG) na nananakot na ng “criminal charges” para sa mga meyor na “hindi sumusunod sa plano” ng National Government as if may maayos na plano ang gobyerno sa pagharap nitong COVID-19.

Muli, activitated ang troll farm ng mga DDS. Lait sila lait nang lait kay Meyor Vico. Kumikitang kabuhayan na naman sila habang nagwo-work from home dahil sa lockdown.

Ang pinakabonggang ebidensiya na napapahiya na ang Pamahalaang Duterte sa kapalpakan nito ay nagpalabas ang Malakanyang ng recorded message ng presidente kaninang ala-una ng madaling araw! Nakakaloka! Wala namang importanteng sinabi bakit di na lang hinintay ang alas-siyete ng umaga? Bakit pupuyatin mo pa ang midya at ang mga tao?

Makikita mo talaga ang pagiging unprofessional ni Duterte sa mga public address niya nitong nakaraang linggo. Palagi siyang late. Walang respeto sa oras ng mga taong nagpapasuweldo sa kaniya. Ang sabi nga ng mga meme sa Facebook, “The late President Rodrigo Duterte” siya!

Mistulang bangkay na nabuhay ang itsura ng presidente ng Filipinas sa kaniyang recorded message kanina. Wala naman siyang sinabing bago tungkol sa COVID-19. Ang bago lang, halatang-halata na sobrang insecure siya kay Meyor Vico Sotto at sa iba pang mga local official na magaling na ginagampanan ang trabaho. Kayâ tulad ng sinasabi ng nga bangaw niya sa DILG, nagti-threaten din siya na kasuhan ang mga lokal na opisyal na hindi sumusunod sa nasyonal na pamahalaan.

Kung hindi lang sana ako nangangamba sa COVID-19 ngayon ay tatawa ako nang malakas. Pagtatawanan ko si Rodrigo Duterte at ang mga bangaw niya. Ang kaso, hindi biro ang banta ng pandemic ngayon. Naiinis ako. Nagagalit ako. Isa lang ang tiyak ko ngayon: Wala nang kuwenta ang mga nakaupo sa Malakanyang! Ngayon natin higit na kailangan ang mga meyor na masipag, matalino, at makatao katulad ni Meyor Vico Sotto ng Lungsod Pasig!

[Marso 20, 2020 Biyernes / 8:38 nu Rosario, Pasig]

Sa Ikalawang Araw ng Enhanced Community Quarantine sa Luzon

Salamat sa Diyos at marami pa ring tindang pagkain sa talipapa malapit sa bahay namin. Kahapon hindi talaga kami lumabas ni Sunshine ng bahay. Nakakandado buong araw ang geyt namin.

Kanina alas-singko pa lamang ng madaling-araw ay gising na ako. Gusto ko na sanang lumabas subalit naghintay muna akong magliwanag. Hindi ko kasi alam kung ano ang sitwasyon sa labas, kung may mga pulis ba o wala. Kahapon dalawang beses nagtatalak sa PA system ang isang opisyal ng homeowners’ association namin dahil maraming bata pa rin ang pakalat-kalat sa kalye. Pinapauwi niya ang mga bata pinagsasabihan ang mga magulang na huwag palabasin ang kanilang mga anak.

Gusto kong kumain ng hot pandesal kaninang umaga. Iniisip ko kung bukas kayâ ang dalawang panaderya sa labas. Masarap kasing isawsaw sa paborito kong Old Town’s White Coffee ang bagong bahit na pandesal. Nang mag-panic buying kasi ako noong Sabado mayroon akong nakitang kapeng Old Town’s sa bagong bukas na 7 Eleven malapit sa bahay namin. Pinakyaw ko ito. Mga sampung sachet lang naman.

Mag-aalas-siyete na nang makalabas ako. Isang panaderya lang ang bukas. Sa dami ng bumibili ng pandesal, mistulang may nagpoprotesta sa harap ng panaderya. Hindi sana puwede sa panahon ng social distancing. Sabi ko sa sarili, tiisin ko na lang ang malamig na pan americano sa bahay.

Dumiretso ako sa talipapa. Kakaunti ang mga tao kayâ naisip ko baka walang tinda. Pero sa unahan kung saan ako bumibili ng isda, may mga tao. Maraming puwesto ang sarado subalit may mga nagtitinda pa at may mga namimili. Mas kaunti kaysa karaniwang araw pero buháy ang talipapa!

Bumili ako ng isang kilo ng galunggong. Medyo mahal dahil PhP240 ito pero dedma na. Tinanggalan naman ng hasang ng tindero ang binili ko kayâ kunwari nagbigay ako ng bonggang tip. Papaksiwin namin ito ni Sunshine. Masarap ang piniritong paksiw na galunggong!

Bumili rin ako ng isang kilong saging na lakatan. Pakiramdam ko mahal din ito dahil PhP90 pesos. Ang problema ko madalang lang naman kasi akong namamalengke kung kayâ hindi ko talaga alam kung mahal o mura ang binibili ko. Bumili ako ng saging dahil gusto ko talaga ng saging at hindi dahil sa announcement ni Presidential Spokesperson Salvador Panelo na panlaban o gamot ang saging sa COVID-19 at ang source niya ay isang fake news na kumakalat sa Facebook. Sa panahon ng pandemic, hindi ba maaaring ituring na krimen ang mga iresponsableng statement na ganito ng isang opisyal ng pamahalaan?

Bumili rin ako ng anim na piraso ng green na kamatis. PhP25 naman ito. Bumili ako sa mamang nagtitinda sa kabila ng apat na pulang itlog. Tig-PhP12 ito. Bumili rin ako ng isang malaking ampalaya sa halagang PhP45. Masarap itong isalad. Panlaban sa diabetes at sagana sa fiber.

Hindi muna ako bumili ng bigas. Halos punô pa ang lagayan namin sa kusina. Ang comforting lang bukás at marami pang tinda ang mga bigasan sa amin. Mukhang hindi naman magkakaubusan ng bigas.

Ito ang mahalaga. Kailangang siguraduhin ng gobyerno na sapat ang pagkain sa loob ng isang buwang Metro Manila Lockdown. Kunsabagay narinig ko sa balita sa radyo, malaya namang nakakapasok ang mga sasakyang may dalang pagkain sa mga border ng metropolis.

Kailangan ding tiyaking mabigyan ng tulong pinansiyal at relief goods ang mga mahirap nating kababayan at ang mga arawan ang suweldo na hindi makapagtrabaho dahil sa lockdown. May plano na hinggil dito ang Department of Labor and Employment at sana mailunsad nila agad at maisagawa nang maayos ang programang ito. Tiyak kasing magkakagulo kung wala nang makain ang maraming tao.

As of Marso 17, mayroon nang 187 na positive sa COVID-19 at 14 na ang namatay. Pero maganda naman ang balita na may apat na ang gumaling. Kunsabagay ayon sa Department of Health, sa mga tatamaan ng virus na ito, 80% ang magkakaroon ng mild symptoms at 20% lang ang magiging grabe at kailangang maospital.

Kinamusta ko kahapon sa Messenger sina Nong Junior sa Maybato. Okey lang daw sila. Sa awa ng Diyos wala pa namnan daw nag-positve sa COVID-19 sa Antique. Ang problema yata ngayon ay maraming Antiqueño ang umuwi mulang Metro Manila noong nakaraang linggo bago mag-Metro Manila Lockdown. Bakâ ang iba sa kanila ay may dalang virus.

Sa post ni Mimi sa Facebook kahapon, nagagalit siya sa ilang mga racist sa kanila sa Sweden. Marami yata doon ang hindi alam ang pagkakaiba ng mga Filipino sa mga Tsino. Basta Asian pinagbibintangan na nilang carrier ng COVID-19. Nakababahala rin ang mga kamangmangang ganito.

Nag-memo na rin kahapon ang chancellor namin sa De La Salle University. Kina-cancel muna ang mga online class para makapaghanda at makapag-adjust kaming mga guro at ang mga estudyante sa Enhanced Community Quarantine. Malaking bawas ito sa stress na nararanasan ng lahat sa panahong ito.

Kailangan talagang sumunod sa quarantine at mag-adjust ng lifestyle para makatulong sa pagkontrol ng pagkalat ng COVID-19. Kailangan gawin ang hinihiling ng Department of Health na maghugas lagi ng kamay, takpan ang bunganga at ilong kapag umubo at bumahing, at magpanatili ng isang metrong distansiya sa bawat isa. Sabi nga nila, bawal ang beso-baso, bawal yakapan, at bawal halikan.

Sa bawal ang halikan ako lubhang nahihirapan. Charot lang!

[Marso 18, 2020 Miyerkoles / 9:30 nu Rosario, Pasig]

Naka-lockdown ang Sirena sa Pasig

Simula noong Martes nang ma-cancel ang mga klase dahil sa lumalawak na pagkalat ng COVID-19 napapraning na ako. Bukod sa inuubo ako, pakiramdam ko nakakulong ako sa nirerentahan kong condo na tinatawag kong Tore ng Sirena. Nasa ika-18 na palapag ito ng isang lumang condominium building sa tabi ng De La Salle University.

Sanay naman akong mag-isa sa condo. Madalas naman may isang araw o dalawang araw na hindi ako lumalabas. Mababaw lang kasi ang kaligayahan ko. Masaya na ako na magbasa at magsulat, at kung tinatamad ako, pinapanood kong muli ang mga paborito kong pelikula tulad ng Little Women (yung si Wynona Ryder ang gumaganap na Jo March), Secret Garden, Sense and Sensibilities, Pride and Prejudice, at Kung Ako Na Lang Sana, ang paborito kong pelikula ni Sharon Cuneta. Nangyayari ito kapag may bagyo at kanselado ang mga klase o kayâ may mga nagaganap tulad ng ASEAN Summit at ASEAN Games.

Pero iba ang pakiramdam ko sa pag-cancel ng mga klase dahil sa banta ng COVID-19. Parang nakakulong ako. Hindi nakakatulong na mukhang bangag si Pangulong Duterte sa dalawang presscon niya tungkol dito. Lalo akong natataranta kasi mukhang ang tatanga ng mga tao sa gobyerno ngayon. Ang gulo ng mga pronouncement nila. Parang di sila nag-uusap at kaniya-kaniyang katangahan lang ang pinaiiral. Halimbawa, kahapon may nag-anunsiyo na magpapatupad ng curfew mula alas-otso ng gabi hanggang alas-singko ng madaling-araw. Maraming umalma sa social media dahil iligal ito kung walang ordinansa ang local government. Hayun, binawi ang curfew. Baka next week na daw kung may mga ordinansa na.

Sa presscon ni Duterte hinggil sa pag-lockdown ng Metro Manila noong Huwebes ng gabi, parang nanginginig na ako sa pangamba. Nagpapanik na ako sa aking isipan. Kung ganito kalabo at kagulo ang announcement ng presidente, saan ako kakapit bilang natatarantang mamamayan? Para akong hostage ng isang buang na presidente. Hindi nakakatulong sa pagpapakalma ko sa sarili na katabi ni Duterte sina Senador Bong Go at Presidential Spokesperson Salvador Panelo. Tinitingnan ko ang mga mukha ng mga gabinete habang nagra-ramble ang presidente. Iyong mga mukhang matino, mapagkatiwalaan at makapitan ko sana sa panahong ito tulad nina Francisco Duque III, Bernadette Roman-Puyat, Silvestre H. Bello III, at Carlo Nograles na pogi in person (nakasákay ko siya sa eroplano papuntang Davao noon Pebrero 27). Hindi ba nila napapansin na wala nang kuwentang magsalita ang presidente? Ayaw ko sanang magkumpara pero bakit kapag pinapanood ko ang mga presscon nina Prime Minister Lee Hsien Loong ng Singapore at Prime Minister Justin Trudeau ng Canada ang linaw nilang magsalita at very reassuring?

Noong Huwebes mga alas-tres pa lamang ng hapon ay kumakalat na sa Messenger ang resolusyon hinggil sa Metro Manila lockdown ng Inter-Agency Task Force for the Management of Emerging Infectious Disease. Nagbi-breaking news na rin na 6:30 ng gabi magsasalita ang pangulo.

Lumala ang panic buying sa mga grocery store at botika dahil sa balitang lockdown. Nang bumaba ako para bumili ng liquid handsoap dahil naubusan ako, napakaraming tao na sa kalapit na Save More. Sa katabing maliit na Watson ako pumunta. May kaunting pila na rin. Wala na silang rubbing alcohol. Mabuti at marami pang liquid hand soap at bumili na rin ako ng body wash dahil may strawberry scented akong nakita sa estante. Buy one take one ang body wash at malalaking bote pa. Kayâ natatawa ako sa sarili ko habang naglalakad sa labas kasabay ang mga nag-panic buying sa Save More. Sila grocery at pagkain ang pinakyaw. Ako body wash!

Ang tatlong tao sa kaha ng botika ay aligaga na. Pinag-uusapan na nila ang lockdown at mukhang nagwo-worry sila kung ano ang mangyayari sa trabaho nila. Kawawa naman. Sabi ko sa kanila, sa tingin ko tuloy pa rin naman ang trabaho nila. Ang ibig sabihin lang naman ng Metro Manila lockdown ay hindi kami makakalabas ng Metro Manila. Mapakla pa rin ang ngiti nila sa akin. Siyempre, hindi ko pa naiimadyin na Martial Law level pala ito ngayong kumakalat na ang mga sundalo at pulis sa Kamaynilaan!

Bago mag-alas-sais nakaupo na ako sa harap ng TV. Hinihintay ko ang mensahe ng presidente. Nananalangin ako na sana hindi siya mukhang bangag ngayon at sana nakasulat ang sasabihin niya para hindi magulo. Natapos na ang 24 Oras wala pa rin ang presidente. Tulog pa ba? Hindi pa ba tumatalab ang ininom na Fentanyl? Alas-nuwebe na at nagkakape na ako dahil ganitong oras ang sleeping time ko, wala pa rin. Buti mga 9:15 nag-live na sa Malakanyang ang mga estasyon ng telebisyon. Hayon, mukha pa ring bangag ang pangulo. Yung kalát na na dokumento ay binabasa niya per paragraph saka ipinapaliwanag niya. Pero sa bawat pagpaliwanag niya, lalong lumalabo at lalo akong nalilito at sumasakit ang bangs ko.

Hindi nakakatulong na mga opisyal ng militar at pulis ang nasa likod niya. Ano ito deklarasyon ng Martial Law?

Hindi ko na tinapos ang presscon. Natulog na ako. Inisip ko, gising na lang ako nang maaga bukas at tiyak may mga magpapaliwanag sa sinabi ng presidente. Ang klaro sa akin, walang pasok hanggang Abril 12. At sa darating na Linggo, ila-lockdown na ang Metro Manila. Naisip ko, uuwi ako sa bahay namin dito sa Pasig. Mas may space dito at kasama ko ang bunso naming kapatid na si Sunshine. May malapit din na talipapa dito. Mukhang mas maraming mabibiling pagkain.

Lalong lumala ang panic buying kinabukasan. Uuwi na sana ako dito sa Pasig kaso sabi ni Sunshine lilinisin pa niya ang kuwarto ko dahil masyadong maalikabok. Baka raw hikain ako. Nakabasa rin ako ng email na magmimiting ng umagang iyon ang Academic Council ng La Salle at gusto kong hintayin ang magiging memo pagkatapos ng kanilang pagpupulong. Gusto kong malaman kung ano ang gusto nilang gawin naming mga guro.

Ayon sa mga balita, siksikan na ang nga tao sa mga estasyon ng bus palabas ng Metro Manila. Ang isang kaibigan kong taga-Davao nag-text na pa-NAIA na siya at doon muna siya sa kanila sa panahon ng lockdown. Yung isang PhD student namin nagpaalam na uuwi muna siya ng Leyte. Kaunti na rin ang mga tao sa condominium namin. Mukhang may exodus palabas na Kamaynilaan. Nakakadagdag sa aking pagkataranta. Uuwi na ba kami ni Sunshine sa Antique? Kaso nabasa ko sa mga post ng mga kaibigan ko sa San Jose de Buenavista ay kailangan nang mag-self quarantine ng 14 araw ang mga dadating sa Antique galing Metro Manila.

Nag-text si Sunshine. Nakapag-grocery na raw siya at nakaimbak na ng bigas at pagkain ng dalawang aso at mga pusa. May kakainin na raw kami sa loob ng isang buwan. Gayunpaman natataranta pa rin ako. Bumaba ako upang tingnan ang Save More. Marami pa ring tao at mahaba ang mga pila. Buti na lang sa kalapit na Seven Eleven halos walang tao. Doon ako bumili ng anim na latang sardinas at ilang instant noodles.

Alas-kuwatro ng madaling-araw kahapon ay nagising na ako at naghanda ng mga gamit na dadalhin sa Pasig. Bukod sa mga maruming damit at mga grocery item, inayos ko rin ang mga gamit ko sa mga klase tulad ng syllabi, class records, at mga papel na kailangang i-tsek. Czech Republic na lang sa Pasig!

Nagkape muna ako at pinanood ang balita sa TV. Pagla-lockdown pa rin ng Metro Manila ang laman ng mga balita. “Community quarantine” na ang ginagamit ng gobyerno para siguro damage control sa pagpapanik ng mga tao sa “lockdown” at sa mistulang martial law na pagpapatupad nito. Utak pulbura kasi talaga si Duterte.

Bago mag-alas-siyete nakasakay na ako sa GRAB papuntang Pasig. Akala ng driver papunta akong airport. May tatlong pasahero na raw siyang nagpahatid sa airport at “tinatakasan” ang lockdown. Sabi ko sa kaniya, uwi lang ako sa bahay namin sa Pasig. Wala pang alas-otso nasa Pasig na ako. Kapansin-pansin na punô na ng mga delata ang platera namin. Punô na rin ang maliit na lagayan ng bigas.

Nagpaalam ako kay Sunshine na bibili lang ako ng isda sa talipapa pang-ulam sa agahan. Sisiksikan na sa talipapa. Pero normal lang iyon. Sa mga bangketa lang kasi ang mga nagtitinda. Bumili ako ng isang kilo ng hiniwang tuna at isang malaking pusit na mahigit kalahating kilo ang timbang. Medyo may kamahalan ang mga ito pero dedma na. Baka next week wala nang mabiling isda. Bumili rin ako ng isang kilong baboy. Ilalagay lang sa freezer. Aadobohin ko sakaling wala nang mabili sa talipapa. May nadaanan akong kariton ng ponkan. Bumili ako ng isang dosena. Ala-New Year ang peg.

Matapos makapag-agahan, nagpaalam muli ako kay Sunshine na punta muna ako sa barbero. Nangangati na ako sa buhok ko. Dahil bisi nitong mga nakaraang linggo, wala akong time pumunta ng barbero. Wala pang alas-diyes ng umaga at walang kostumer ang friendly barber shop sa aming neighborhood. Nanalangin na lamang ako na walang COVID-19 ang barbero. Naka-mask naman siya. Imposible naman kasi ang social distancing sa tipo ng trabaho niya. Ang gusto ko sa pagpapagupit dito sa amin sa Pasig, PhP60 lang ang bayad. Wala pang dalawampung minuto tapos na ang hairdo ko. Naisip kong pumunta muna sa Lucky Gold Mall at Choice Mall sa unahan.

Pila sa mga ATM sa Lucky Gold. Gusto ko uli magpanik pero agad kong naisip, may enough cash na rin naman ako. Sa kadikit na Choice Mall napadaan ako sa tsikadorang tindera ng mga kortina at bedsheet. Tumingin ako ng mga kortina. Ang gaganda kasi. Mura pa. Siyempre lapit kaagad si tsikadorang tindera at promote to death ng mga kortina niya. Naisip kong bilhan ng bagong kortina ang kuwarto ko. Hayun napabili ako ng limang piraso ng kortina na kulay flesh at puti na may malalaking bulaklak na hugis trumpeta.

Bago umuwi dumaan ako sa suki kong flower shop. Makukulong lang din ako sa bahay gusto kong may bulaklak sa writing table ko at sa mesang kainan namin. Wala ang magandang babaeng binilhan ko ng lilang asters noong isang linggo. Ang nagbabantay ay isang cute na chubby na may pagka-bear. Ang sexy ng balbas niya. Bagay siya sa gitna ng mga bulaklak. Agad kong pinaalala sa sarili ang konsepto ng “social distancing.” Bawal muna ang impure thoughts!

Mura ang mga bulaklak doon. PhP75 ang isang pulumpon ng statis na tag-PhP150 sa binibilhan kong grocery sa Taft. Dalawang pulumpon ang binili ko. Isang puti at isang lila. Bumili rin ako ng isang pulumpon ng sari-saring Malaysian mums. PhP60 lang ito. Sa badyet na PhP210, pakiramdam ko ako na si Jo March na namimitas ng mga bulaklak sa gubat ng Concord isang tag-araw. Siyempre naiisip ko rin ang mga ilahas na bulaklak ng Lenhovda.

Sabi ko kay cute na chubby talian na lang niya para di ako mahirapang bitbitin. “Para sa church ninyo ito, Sir?” tanong niya. Natawa ako. “Bakit? Mukha ba akong pari?” ang thought bubble ko. Siyempre nagpa-cute ako kay cute bear. Tinamisan ko ang aking ngiti at nagsabi, “Hindi, para lang sa bahay.” Habang naglalakad pauwi, naisip kong gawan ng sash ang sarili na ang nakalagay, “Paglalandi sa Panahon ng COVID-19.”

May isang bahagi ng utak ko na tinatalakan ang sarili. “Mahiya ka naman! Sa panahon ng lockdown at panic buying dahil sa banta ng COVID-19, napaka-gitnang uring fantasya pa rin ng pursuits mo!” Pero dedma ako. Taas noo pa rin ako. Kailangan ko ng bagong kortina at ng mga bulaklak! Ito ang therapy ko.

Ngayong umaga ng Linggo maaga uli akong nagising. Madilim pa ay bumili na ako ng mainit na pandesal. Habang nagkakape ako at kumakain ng pandesal na pinapahiran ng butter ay pinagmamasdan ko ang isang malaking plorera ng puti at lilang statis. Nakikinig din ako sa radyo. Balita na ang mga check point papasok at palabas ng Metro Manila. Mas magiging magulo ito bukas dahil Lunes at araw ng trabaho. Trapik daw at kulang ang thernal scanner ng mga pulis.

Mapalad ako at guro akong may tenure at maaaring magturo online. Paano kayâ ang mga manggagawang arawan at no work no pay? Mabuti kami ni Sunshine at dalawa lang kami dito sa bahay at kaniya-kaniya kami ng kuwarto. Nagagawa namin ang social distancing. Paano kayâ ang mga pamilya na nagrerenta lamang ng isang maliit na kuwarto? Nakasabay kami sa panic buying. Paano ang mga walang pang-buy? Panic na lang talaga ang option? Ito talaga ang panahon na kailangan ng mamamayan ang malasakit ng pamahalaan. Ang kaso kung palaging mukhang bangag ang presidente kapag nakikita mo sa telebisyon at mukhang di nag-uusap ang matataas na tao sa gobyerno at wala silang pulidong plano, talagang panalangin na lang ang kakapitan mo.

Ang munting comfort ko lang ngayon ay nandito kami sa Lungsod Pasig na mukhang makapagkatiwalaan ang pogi naming meyor na si Vico Sotto.

Masaklap para sa karamihan ang pamumuhay sa panahon ng COVID-19 dito sa Metro Manila. Unang araw pa lamang ng lockdown ngayon. Sana mas maging maayos at mas maging magaan ang sitwasyon sa mga susunod na araw o linggo.

[Marso 15, 2020 Linggo / 7:28 nu Rosario, Pasig]

Bakit Mahalagang Basahin ang Literaturang Filipino

Ang pagbabasa ng literatura ay ang pagkatuto ng ating malikhaing pag-iisip o pag-educate ng ating imahinasyon o haraya. “Education of the imagination,” ito ang sabi ng makatang Merlie Alunan sa kaniyang sanaysay na “Root and Tongue: Philippine Writing in the New Millennium” na nalathala sa Special Issue on the Teaching of the Humanities ng IDEYA: Journal of the Humanities (College of Liberal Arts, De La Salle University, 2000). Ang pagbabasa kung gayon ng Literaturang Filipino ay pagpapayaman ng ating imahinasyon hinggil sa ating pagkatao bilang Filipino. Kayâ mahalaga ito.

“Literaturang Filipino” o “Filipino Literature” ang terminong ginagamit ko dahil naniniwala akong mas inclusive ito. Ayon sa pagpapakahulugan ni National Artist for Literature Bienvenido Lumbera sa kaniyang sanaysay na “Harnessing Regional Literature for National Literature” sa librong Writing the Nation/Pag-akda ng Bansa (University of the Philippines Press, 2000), “’Filipino Literature?’ First of all, the nationality of the authors is ‘Filipino.’ Secondly, that on the literary works taken together, nationality has left a mark that distinguishes them from the writing of authors found elsewhere in the world.”

Kasama sa Literaturang Filipino ang lahat ng akda ng mga Filipino nandito man sa Filipinas o saan mang panig ng mundo, at kahit sa aling wika. Ang tinutukoy kong Filipino ay Filipino citizen, dual citizen, o citizen na ng ibang bansa subalit may dugong Filipino. Kayâ kapag nagtuturo ako ng Literaturang Filipino, laging kasama ang mga tula at sanaysay ni Luisa A. Igloria na ipinanganak sa Makati, lumaki sa Lungsod Baguio, at ngayon ay naninirahan na sa Virginia sa Estados Unidos at isang nang American citizen.

Sa sanaysay na “The Nature of Literature” sa librong The House of True Desire (University of Santo Tomas Publishing House, 2010) sinabi ng National Artist for Literature Cirilo F. Bautista na, “Literature, because it presents a heightened sense of the human condition, has an ennobling quality. Without being obvious about it, writers examine the facets of social verities and interpret them in the light of universal truth.” Nasa panitikan ang ating kadakilaan bilang mga indibidwal, bilang Filipino, at bilang bahagi ng sangkatauhan. Kayâ mahalaga na tayong mga Filipino ay patuloy na lumikha ng ating mga tula, kuwento, dula, sanaysay, at kung ano-ano pang porma ng literatura. Kasinghalaga rin nito na basahin natin ang inakda ng ating mga manunulat simula noong panahon ng mga anonimo hanggang sa kasalukuyan.

Dagdag pa ni Bautista, “Fiction is always more desirable than life in the real world. As an alternative existence, the fictive world operates in the faultless and fruitful pattern, for there, human problems find solutions. There, justice is attainable, the poor get rich, and the birds of graces come home to roost.” Sa literatura natin matatagpuan ang isang alternatibong mundo na mas maganda kaysa totoong mundo. Ang alternatibong mundong ito ay isang ideal. Hindi man natin tuluyang makamit ang ideal na mundo (dahil nga idea lang ito), magiging mas maganda naman ang mundo natin sa kasalukuyan kung lahat tayo ay magkasamang subukan at sikaping makamtan ang perpektong mundong ito.

Sa pagbabasa ng literatura, mas mauunawaan natin ang ating sarili, ang ating mga kapamilya at kaibigan, ang ating pagka-Filipino, at ang ating ginagalawang mundo. Kapag nandiyan na ang pag-unawa, mas madali na tayong magkaroon ng malasakit sa isa’t isa, at mas madali na tayong magpatawad sa mga taong nanakit sa atin. Ito ang unang mahalagang hakbang tungo sa kadakilaan.

Halos ito rin ang sinasabi ng isa pang National Artist for Literature na si F. Sionil Jose. Aniya sa kaniyang sanaysay na “Literature as History” sa librong Gleanings from a Life in Literature (University of Santo Tomas Publishing House, 2011), “Literature is mythmaking. For a young nation, it is necessary.” Mahalaga ang literatura dahil ito ang imbakan ng ating kolektibong karanasan at mga alaala. Ang ating literatura ang nagsisilbing parola na magtuturo sa atin ng direksiyon sa mga sandali ng kadiliman sa ating buhay at isipan. Sabi pa ni Jose, “I use history to impress upon my readers this memory so that if they remember, they will not only survive, they will prevail… I also present a nobler image of ordinary Filipinos so that even if we are destitute, amidst the swirling tides of corruption, we can raise our heads. With memory, we can face our own grim future with courage.” Kapag kilala natin ang ating sarili, mas may kakayahan tayong harapin ang mga pagsubok sa mundong ito.

Ang kritiko at mandudula na si Isagani R. Cruz ay may binabanggit na apat na halimaw ng lipunang Filipino na nilalabanan ng ating literatura kung kaya’t mahalagang sulatin ito ng ating mga manunulat at basahin nating mga Filipino. Sa kaniyang sanaysay na “Kasaysayan ng Literaturang Filipino” sa librong Bukod na Bukod (University of the Philippines Press, 2003) binigyang buod niya ang kasaysayan ng ating panitikan: “Patuloy at walang pagod na binabatikos ng ating mga manunulat at ng ating mga likha ang apat na halimaw ng panitikan—ang makalalaking lipunan at kanon, ang makabanyagang takbo ng ating mga utak at hilig, ang makalumang tuntunin at balarila ng ating literatura, at ang makamayamang estruktura ng ating bansa. Ito ang kasaysayan ng ating panitikan.”

Maganda ang inilatag ni Cruz na kasaysayan at batayan ng pagsúlat at pagbasa ng ating literatura dahil dito natin malalaman ang halaga ng mga akda ng ating mga manunulat at masusukat natin ang kanilang kabuluhan.

Kung babalikan natin ang sanaysay ni Alunan, pinagmunian niya ang politika ng wika sa ating literatura. Ingles ang namamayaning wika ng literatura sa akademya at nakaririwasang lipunang Filipino. Kagaya ni Lumbera, naniniwala din siyang instrumento ng kolonisasyong Americano ang pagiging dominante ng wikag Ingles. Subalit tulad ng paniniwala ng manunulat at iskolar ng literaturang Filipino sa wikang Ingles na si Gémino H. Abad, nakolonisa rin nating mga Filipino ang wikang Ingles. Ang Ingles kung gayon ay isa na rin sa mga wika natin. Una kong narinig ang ideang ito mula kay Bautista sa klase namin noon sa La Salle.

Si Alunan, kagaya ng marami pa nating mga manunulat, ay Ingles ang unang wikang ginamit sa pagbabasa at pagsusulat. Dahil iyon ang tanging wika ng edukasyon noong panahon niya. Pero ngayong matanda na siya, nagsimula siyang magsulat sa Sebwano. Naging masigasig din siya sa pag-edit ng mga antolohiya at pagsalin ng mga tekstong Waray sa Ingles. Ginagawa niya ito upang makauwi na siya sa sariling wika (O mga wika dahil ipinanganak siya sa isang bayan sa Iloilo na Kinaray-a ang wika, nag-aral at nagtrabaho sa Cebu, Bohol, at Dumaguete na Sebwano ang wika, at nagturo at nagretiro sa Lungsod Tacloban na ang wika ay Waray.) at tuluyang makauwi sa sariling diwa. Aniya, “Whether we have truly left home or not, or whether our consciousness has been merely alienated from itself and has caused us to disremember who we are, this is a question we can ask ourselves. The hope of the new millennium is that the road back home be clearer and that we are more sure-footed at our arrival.”

Kapag nakauwi na tayo sa ating pagka-Filipino, mas madali at mas mahusay nating maiakda ang ating sarili at ang ating bansa. Kapag naiakda na natin ang ating bansa, handa na tayong harapin ang mundo nang buong tapang at giliw.

Kayâ hindi biro ang pagbabasa at pag-aaral ng Literaturang Filipino para ating mga Filipino. Malaki at sagradong responsabilidad ito ng parehong guro at estudyante. Hindi lamang kasi grado o diploma ang nakasalalay dito. Ang nakataya ay ang ating pagka-Filipino at ang ating pagkatao mismo.

 

[Enero 14, 2020 Martes
Tore ng Sirena]

ALDP Graduation Speech ng Sirena

79963671_760364717777145_4280996866897739776_n
ALDP Graduates for Term 1 A.Y. 2019-2020

 

Disyembre 13, 2019
Verdure 4F Henry Sy Sr. Hall
De La Salle University

Nais ko munang pasalamatan si Fr. Nelson Tantoco na nag-imbita sa akin na magsalita ngayong umaga sa pagtatapos ng mga lumahok sa Academic Leadership Development Program o ALDP. Kahit na nahihiya ako at kinakabahan dahil pakiramdam ko hindi naman ako karapat-dapat, hindi ko mahindian si Fr. Nelson. Kayâ pagtiyagaan na lamang po ninyo ako.

Medyo may kabalintunaan o medyo ironic na ang sesyon na talagang tumatak sa akin ay ang sesyon na hindi required sa aming batch. Pabibo kasi ako kaya kahit hindi required sa amin na mag-attend sa “St. La Salle as a Teacher” ay talagang nag-attend ako rito. Interesado kasi akong malaman kung sino ba talaga si St. La Salle bilang guro. Kayâ siguro tuwang-tuwa sa akin si Fr. Nelson at kulang na lamang ay bigyan niya ako ng medalya para sa pagiging “ALDP Loyalist/Apologist.” O puwede ring tropeyo sa pagiging “ALDP-tard.” Perfect attendance yata ako!

Pinakatumatak sa akin ang isang sinabi ni Br. Victor Franco, FSC: Isang misyon umano ang pagiging Lasalyanong guro. Ito lang daw ang paraan upang maka-survive sa La Salle at sa iba pang paaralang Lasalyano—ang tanggapin at makibahagi sa misyon ng (at gagamitin ko ang salin ni Dr. Tereso Tullao na siyang may-ari ng La Salle) “pagtuturo sa isipan, paghaplos sa kalooban, at pagpapabago ng buhay.” Kung ituturing mo lang daw kasi ang pagtuturo mo rito sa La Salle bilang trabaho, talagang dadating ang panahong mapapagod ka at mawawalan ka ng gana.

Napakahalaga ng sinabing ito ni Br. Franco para sa akin. Pang-apat na taon ko na ngayon dito sa La Salle bilang full-time faculty sa Literature Department. Dahil siguro nga pabibo ako napagkakamalang magaling, o talagang walang may gusto, ginawa agad nila akong Graduate Program Coordinator sa ikalawang term ko pa lamang. Bagamat kinabahan ako at nalalakihan sa nakaatang na responsabilidad, umuo ako dahil wala akong choice. Wala pa kasi akong tenure kayâ nakakahiya at nakakatakot mag-inarte. Pinaka-minor na admin position ang pagiging GPC, pero sa mga nakaranas maging GPC alam nilang hindi nauubos ang mga gawain magmula sa pagproseso at pag-evaluate ng mga application, paggawa ng loading, pag-organisa ng comprehensive exams, pag-organisa ng mga thesis at dissertation defense (busy lahat ng panelist kayâ pag-iskedyul pa lang masakit na sa bangs), mga estudyanteng may kaniya-kaniyang problema at isyu na kinukunsulta sa ‘yo mapa-live sa office, sa klase, sa Messenger, sa text. Kung minsan gusto mo nang manigaw, magtapon ng papel, at magtantrums. Pero ang iniisip ko na lamang—Misyon ito! Misyon ito! Nanonood ang Vatican! Mag-ayos ka! Baka hindi ma-beatify! Saka magiging okay na ako.

Maraming challenges sa buhay natin dito sa La Salle. Kayâ dapat misyonera ang peg nating palagi. Ang pinaka-ultimate na survival tip ko sa inyo—lalo na kung Katoliko kayo—dalasan ninyo ang pagdaan sa Pearl of Great Price Chapel. Nakakagaan ng loob ang paalala ni St. La Salle sa altar: “Iniibig ko nang higit sa lahat ang kalooban ng Diyos para sa akin.” Kalooban ng Diyos kung bakit tayo magkasama ngayong araw, at kung bakit nandito tayo sa De La Salle University ngayon.

Sa aming Parmenie Experience noong Nobyembre 2015 sa Eugenio Lopez Center sa Antipolo City may activity hinggil sa “Virtues of a Good Teacher.” Ito yung gravity, silence, humility, prudence, wisdom, patience, reserve, gentleness, zeal, vigilance, piety, at generosity. Binigyan kami ng maliliit na card na ibibigay namin sa bawat isa. Merong kailangang i-fill in: To: (Yung kamasa mo), I see in you the virtue of (blank.) From: (Pangalan ng nagbigay.)

Sampu kami lahat kayâ siyam na cards ang natanggap ko: apat na “wisdom,” dalawang “prudence,” dalawang “gentleness,” at isang “patience.” Nitong nagdaang mga gabi habang naghahanda ako ng aking sasabihin ngayong araw, ni-review ko ang aking ALDP notes pati na itong mga Parmenie Experience card. Pakiramdam ko na-charot lang ako ng mga ka-batch ko. Imagine, apat talaga ang “wisdom?” at nakita raw nila sa akin ang “prudence,” “gentleness,” at “patience?” Ito ang mga halagahan o values na pakiramdam ko wala pa sa akin. Nagdudududa na tuloy ako ngayon sa mga kasamahan ko. Ang naiisip ko ngayon baka ang gusto talaga nilang sabihin sa akin sa pamamagitan ng cards ay kailangang-kailangan ko ng wisdom kayâ apat talaga, kailangan ko rin ng prudence kasi kung minsan eskandalosa ako magsalita at magsulat, kailangan ko ng gentleness kasi mataray ako, at kailangan ko ng patience para ma-achieve ang all of the above.

Sabagay naniniwala ako na ang pagiging guro—specifically bilang Lasalyanong guro—ay isang panghabambuhay na misyon at kasama rito ang panghabambuhay na pagkatuto. Inaamin ko namang hopelessly flawed ako pero handa ako at bukas ang loob na matuto at magbago para mas maging mahusay at epektibong guro, at higit sa lahat, mas maging mabuting tao.

Bukod sa Lasallian values at pamamaraan ng maayos na pagtuturo, ang isa sa mga ipinapasalamat ko sa ALDP ay nagkaroon ako ng mga kaibigan sa labas ng aking departamento. Naalala ko, sa unang out of town namin para sa Rheims Experience, habang naghihintay kami sa South Gate sa van na sasakyan papuntang Retreat House ng La Salle Dasmariñas, hindi kami nagpapansinan. Pa-diva at pa-maldita ang projection namin sa isa’t isa. Walang kibuan, parang nagpapataasan pa ng kilay. Pero huwag ka, overnight lang ang katapat, ayaw na naming maghiwalay dahil hindi na maputol-putol ang aming tsikahan. Pabalik nga ng La Salle, sa isang van na lamang kami lahat. Ayaw namin makasama sina Fr. Nelson at ang mga taga-LSPO para walang censorship ang aming usapan.

Hanggang ngayon, kahit di na kami nagkikita masyado at hindi na kami kumpleto dito sa La Salle dahil may mga kasama kaming di na-renew o di na-permanent, masaya pa rin ang tsikahan namin sa group chat namin sa Messenger. Kung minsan, kung minsan lang naman, nagiging explicit/x-rated ang usapan at bigla naming ma-realize, oh my God! kasama natin si Fr. Nelson dito sa chat! Kayâ sorry to disappoint all of you here, hindi na ganiyan ka-pure si Father!

Thank you and congratulations to the graduates. Thank to our dear university administrators for this opportunity to share with you my appreciation of ALDP. Animo La Salle!