Ang Basey ni Dinah Roma ay Basey Ko Rin at Basey Nating Lahat

[Closing remarks sa research forum na “Out of the Rubble: Basey in 2013 and Beyond” featuring Dr. Dinah Roma noong Nobyembre 6, 2021 sa Zoom. Inorganisa ito ng Departamento ng Literatura at Forest Sustainability Lab ng De La Salle University.]

Nakapunta ako ng Basey sa Isla Samar ilang buwan bago nanalasa ang Bagyo Yolanda noong Nobyembre 2013. Kasama ko ang bunsong kapatid kong si Sunshine dahil nagkataong sabay kaming nagkaraket sa Lungsod Tacloban noon at naisipan naming mag-alkila ng taxi pa-Basey para mamili ng mga makulay na banig.

Siyempre hindi namin pinalampas ang pagpapakuha ng picture sa gitna ng San Juanico Bridge kahit na bawal sana huminto ang mga sasakyan doon. Pagtawid namin sa mahabang tulay biglang sinabi sa akin ni Sunshine na, “Kuya tingnan mo ang mga tao rito. Bakit parang kamukha ni Nanay?” Ilang taon nang nagtaliwan ang Nanay namin noon at oo nga, maraming kamukha si Nanay. Sagot ko, siyempre tagarito sa Samar si Lolo Candido at si Lola Isabel naman ay taga-Leyte. Sila ang mga magulang ni Nanay na taga-Digos, Davao del Sur na ako lang sa apat na magakakapatid ang nakakita at nakakilala sa kanila. Noong maliit kasi ako halos taon-taon kaming nagbabakasyon ni Nanay sa kanila sa Digos kayâ may mga snippet pa ako ng mga alaala sa kanila. Pero nang ipinanganak na ang mga kapatid ko, hindi na pinapayagan ni Tatay na magbakasyon sa Mindanao si Nanay dahil masyado nang magulo ang Mindanao noon.

Nagandahan kami sa Basey. Maliit lamang ang town proper nito at may mga lumang bahay. Sa isang kalye na may hilera ng mga nagbebenta ng mga produktong yari sa makulay na banig, may isang lumang bahay na kahoy na sa itaas ay tindahan ng mga banig. Para itong museo ng mga banig na mababait ang nagbabantay. Siyempre pictorials galore kami ni Sunshine. May isang pabilog na banig na makulay ang gustong-gusto ko. Hindi ko nga lang binili dahil wala naman kaming paglagyan sa bahay namin sa Pasig. Pero nakapagpakuha ako ng ng litrato sa banig na ito. Nakasabit ngayon ang isang wall decor na banig na may disenyony pulang zigzag sa kusina namin sa Pasig.

Matagal ko nang kakilala si Dinah nang mga panahong iyon at matagal na akong tagahanga ng kaniyang nga tula pero hindi ko pa alam noon na lumaki pala siya sa Basey.

Ilang buwan matapos ng pagbisita naming iyon nangyari nga ang Yolanda, ang pinakamalakas na bagyo sa kasaysayan ng Filipinas. Kagaya ng iba pang mga lungsod at bayan sa Kabisayaan na dinaanan ng supertyphoon na ito, nadurog din ang Basey at daan-daan ang mga namatay. Siguradong nasira ang lumang bahay na iyon na pinuntahan namin at siguradong naanod ng baha ang mga magandang banig na nandoon. Nanalangin na lang ako na sana nakaligtas ang mga taong nakasalamuha namin doon.

Nagkakasundo ang maraming siyentista, lalo na ang mga makakalikasan, na ang abnornal na pag-init ng atmospera ng daigdig ay nagiging sanhi ng malalakas at napapadalas na mga bagyo tulad ng Yolanda. Ongoing ngayon sa Glasgow, Scotland sa United Kingdom ang 2021 United Nations Climate Change Conference o COP26 dahil ito ang ika-26 na United Nations Climate Change Conference. Napipikon na ang mga environmental activist tulad ng dalagitang Swedish na si Greta Thunberg sa lider ng mga bansa, lalo na ang mayayamang bansa na mga major polluter ng mundo, dahil parang ang bagal nilang kumilos at hirap na hirap silang magkasundo na umaksiyon na agad upang mahinto o maibsan ang mga carbon emission na nagpapainit sa mundo. Diktador man o hindi, komunista man o maka-demokrasya, kapitalista pa rin ang nananaig na mga interes na nananaig sa puso’t isipan ng mga politiko. Ang pag-iisip na ganito ang sumisira sa ating kapaligiran: pagkakalbo ng kagubatan, pagkasira ng kabundukan dahil sa pagmimina, ang polusyon sa hangin at tubig.

Mukhang wala masyadong maaasahan sa mga politiko pagdating sa kapakanan ng kapaligiran. Ano kayâ ang magagawa nating mula sa larangan ng panitikan? Bakâ kailangang isulat ang mga kuwento ng kasawiang hatid ng kalupitan ng kalikasan kasi pinagmalupitan natin ito?

Kayâ tuwang-tuwa ako nang malaman kong may sinusulat o nasulat na libro tungkol sa Basey si Dinah, ang ‘Weaving Basey: A Poet’s History of Home,” na ilalathala soon ng Ateneo de Naga University Press. Mapalad ako at naipakita niya sa akin ang manuskrito nito at nabasa ko nang mabilisan ang ilang bahagi noong pina-finalize pa niya ito. Pleasant surprise din sa akin na malaman na ipinanganak pala si Dinah sa Samar at sa Basey pa mismo. Malapit kasi sa puso ko ang Samar-Leyte dahil maliban sa nandoon nanggaling ang maternal grandparents ko, ayon sa kuwento ng Nanay at Tatay ko, ipinaglihi ako sa larawan ng isang sirena sa isang restawran sa piyer ng Tacloban. Noong hindi pa raw kasi masyadong malaki ang tiyan ni Nanay sa pagbubuntis niya sa akin, paminsan-minsan sumasama siya sa marinero kong Tatay sa barko ng Petron na sinasakyan nito noon. Mukha ngang ginawa talaga ako sa gitna ng dagat.

Kung gaano ka elegante at kaklaro ang boses ni Dinah bilang makata, ganito rin ka elegante at kaklaro ang boses niya bilang mananaysay. Buhày na buhày ang Basey sa kaniyang pagsasalaysay. Boses ito ng makatang nagkukuwento hinggil sa malagim na karanasan ng Basey. Mga kuwentong dapat sulatin kahit mabigat at masakit upang magsilbing alaala at maging aral para sa ating lahat.

Dahil sa librong ‘Weaving Basey: A Poet’s History of Home,’ ang Basey na Dinah Roma na Basey ko rin ay nagiging Basey natin lahat.

Pagbati at pasasalamat sa ‘yo Dinah sa libro mong ito.

Magandang hapon sa inyong lahat. Mag-ingat po tayo lagi.

The Manong I Never Had

Siya si Jigger S. Latoza. Ika-51 kaarawan sana niya ngayon subalit isa siya sa libo-libong kinuha ng COVID-19 ngayong taon dito sa ating bansa. Pumanaw siya noong Mayo 20, 2021.

Hanggang ngayon hindi pa rin ako nakaiyak. Parang hindi pa nga ako nakapagluksa para sa kaniya. Para kasing hindi totoong wala na siya. May pakiramdam pa rin ako na pagkatapos nitong pandemya, kung makakauwi na uli ako sa Antique at dadaan ako ng Iloilo, nandoon lang siya para pakainin ako at kung hindi siya masyadong busy susunduin o ihahatid pa niya ako sa airport.

Tanghali ng Mayo 20, tumawag sa akin si Mona, umiiyak. Wala na raw si Jigger. Napamura ako at namanhid na ang pakiramdam ko at hindi ko na narinig pa ang ibang sinabi ni Mona. Ang naintindihan ko lang, namatay si Jigger nang umagang iyon sa isang hospital sa Iloilo dahil sa COVID. Parang bombang sumabog ang masamang balita dahil tatlong araw pa lamang ang nakalilipas, nag-heart pa ako sa isang post ni Jigger na kumakain siya sa isang restawran sa Iloilo. Ni hindi ko man lang nabalitaan na nagkasakit siya. Kami nina Jigger at Mona ang mag-BFF sa University of San Agustin. Naging boss namin ni Mona si Jigger sa University Coordinating Center for Research and Publications (UCRP) sa San Agustin noon.

Matapos tumawag ni Mona, tumawag naman sa akin si Dr. Asuncion Faro, ang ina-inahan namin ni Jigger sa Iloilo. Umiiyak din si Ma’am. Sabi ko alam ko na dahil katatawag lang ni Mona. Almost hystirical ang iyak ni Ma’am at sinabihan ko siyang magpa-PCR test sila lahat sa bahay nila lalo na si Sir Art, ang husband ni Ma’am na isang stroke survivor. Naging room mate kami ni Jigger sa bahay ni Dr. Faro noong nag-aaral ako ng college at si Jigger ay bagong teacher. After graduation kung saan-saan na ako dinala ng tadhana—sa Manila, sa Palawan—pero si Jigger, nakatira pa rin kina Ma’am. Sabi ni Ma’am papunta na raw ang mga taga-Red Cross sa bahay nila na magsa-swab sa kanila. Sina Dr. Faro at Jigger ay board of directors ng Red Cross Iloilo Chapter.

Guro namin sa San Agustin si Dr. Faro (Na kalaunan ay Mommy Faro na ang tawag ko). Nang panahong iyon, nasa Estados Unidos ang dalawang anak ni Ma’am at doon pa rin nagtatrabaho ang bana niya na isang retiradong US Navy. Isang maid at dalawang pamangkin lang ang kasama niya sa bahay sa kalapit na Aurora Subdivision. Nang malaman ni Ma’am na naghahanap ako ng boarding house, sinabihan niya ako na sa kaniya na ako mag-board at makakasama ko raw si Jigger. Second year college na ako noon at si Jigger nasa unang taon ng kaniyang pagtuturo ng Political Science. Nang first year ako, editor in chief siya ng Augustinan Publications at staff writer naman ako. Pero hindi pa kami nag-uusap. Sa bahay kami ni Mommy Faro nagkakilala at agad ko siyang naging parang kuya. Dahil eldest ako sa apat na magkakapatid, naiinggit ako sa mga kalaro at kaibigan kong may kuya. Si Jigger ang naging kuya ko sa Iloilo. Kapag suweldo niya, nililibre niya ako ng hamburger sa Burger Junction sa gilid ng San Agustin. Kami rin ang bodyguard ni Mommy Faro kapag gusto niyang manood ng last full show sa sinehan sa downtown Iloilo. Wala pang SM City at Robinsons Place noon.

At tulad ng isang totoong kuya, kung minsan ipinapahamak din niya ang mga nakababatang kapatid. Minsan pag-uwi niya may dala siyang typwritten na mga tula. Mga tula ng isang kaibigan niya na crush ko na hindi niya siyempre alam na crush ko. Ibinigay niya sa akin at sinabihan akong laitin ko raw ang mga tula. Lagyan ko ng notes. Sabi niya, “Suyai poems niya. Libre ta ka hamburger karon.” Ako namang si uto-uto, nilagyan ko ng pangit na comments ang mga tula tulad ng “cliche,” “prosaic,” “redundant,” “purple lines,” at kung ano-ano pang panlalait na narinig ko sa mga workshop ni Leoncio P. Deriada, ang una kong guro sa pagsulat na taga-UPV Iloilo. Hindi ko naman talaga pinag-isipan ang comments ko. Ang iniisip ko lang ang suhol mula kay Jigger na hamburger. Nakuha ko nga ang hamburger ko pero ibinalik pala ni Jigger sa kaibigan niya na crush ko ang poems nito na may mga panlalait ko! Nagalit sa akin ang kaibigan niya at sinulatan ako ng isang nasty letter. Tuwang-tuwa naman si Jigger habang pinapanood ako na binabasa ang galit na sulat ng kaibigan niya sa akin. Nang magkita kami ni Dr. Deriada pinagalitan niya ako. Nakita raw niya ang notes ko sa mga poem ni ___. Nagsumbong pala sa kaniya. “Next time if you cannot offer any good suggestions for revision, don’t make those kinds of comments. His poems are good,” sabi sa akin na nanlalaki ang mga mata. Mangiyak-ngiyak ako at sinabi ko sa kaniya na ginawa ko lang iyon dahil inutusan ako ni Jigger. “Kag ginsunod mo man!” sabi ni Deriada. Siyempre hindi ko na sinabi sa kaniya ang tungkol sa suhol na hamburger.

Sayang ang kaibigang na iyon ni Jigger na crush ko. Guwapo pa naman sana. Pero kapag magkita kami, dinidedma ako. Hindi yata ako napatawad kahit kailan dahil sa ginawa ko sa mga tula niya. Kapag kino-confront ko si Jigger tungkol dito dahil paminsan-minsan naaalala ko pa rin ito, halakhak lang ang sagot niya!

Sa lahat ng trabahong pinasukan ko, ang sa UCRP ang pinakamasaya. Nang panahong iyon percieved na ang UCRP bilang pinaka-powerful na opisina sa buong unibersidad. Malakas pa nga ang bulung-bulungan na kung gusto mo maging chair o dean, mag-UCRP ka muna. Si Jigger kasi ang UCRP director at Executive Assistant to the University President noon.

Mukhang may katotohanan nga ang tsismis na ito dahil ang mga kasama kong Associates sa UCRP ay naging dean nga tulad ni Isidoro Cruz na naging dean ng College of Arts and Sciences at Graduate School, ni Nenelyn dela Fuente na dean ngayon ng College of Liberal Arts, Sciences, and Education (CLASE), at ni Aileen Vergara na naging dean din ng CLASE at ngayon ay ang kasalukuyang Vice President for Academic Affairs, ang kauna-unahang lay person na VPA ng aming Alma Mater. May kinalaman man si Jigger o wala sa mga nangyari sa kanilang career, consistent ito sa legend na kapag nag-UCRP ka magiging chair o dean ka. Kahit na matagal nang nabuwag ang opisinang ito.

Sa loob ng pitong taong pagtatrabaho ko sa San Agustin, marami akong nagawa dahil kay Jigger. At ito hindi ito legend kundi nangyari talaga. Nang minsang papuntahin ako ni Dr. Cirilo F. Bautista sa IYAS National Writers Workshop ng University of St. La Salle sa Lungsod Bacolod, nainggit ako. Pagbalik ko sa San Agustin sinabi ko ito kay Jigger at bakâ puwede rin naming gawin.

“We can start small. Perhaps a regional writers workshop?” sabi niya. Bilang coordinator ng Fray Luis de Leon Creative Writing Institute sa ilalim ng UCRP, pinagawa niya agad ako ng one page proposal ng San Agustin Writers Workshop. Agad niya itong binasa at inedit. Nang maayos ko na sinabihan niya akong i-present ko agad kay Fr. President Rodolfo Arreza, O.S.A. Mag-isa akong pumasok sa office ni Fr. Arreza at ipinaliwanag ko ang konsepto ko ng annual creative writing workshop. Ngumingiting nakikinig sa akin ang prayle at nang bored na siya, sumenyas siyang tumigil na ako. “What did Jigger say?” tanong niya. Sagot ko naman, “Jigger approved my proposal, Father. He likes the idea and he wants me to do it.” Biglang lumiwanag ang mukha ng matandang prayle at nagsabing, “Very good, very good, Iremil! Go, go! Do it!” sabay kumpas na pinapaalis na ako sa kaniyang harapan. Halos sumasayaw ako pabalik sa opisina ni Jigger. Nang tinanong niya ako kung ano ang sabi ni Father, tumawa siya nang sinabi kong isa lang ang tanong sa akin: What did Jigger say? Then approved na. Gawin ko na raw.

Ngayong Nobyembre, gagawin na namin ang 18th San Agustin Writers Workshop at kahit na matagal na akong wala sa San Agustin, ako pa rin ang naiimbitahang maging workshop director nito. Idea siyempre ni Jigger. At noong 2019, sa 17th workshop namin, kahit nag-resign na rin si Jigger sa San Agustin dahil ibinuhos nito ang panahon sa kaniyang mga negosyo, ay siya pa rin ang naghahanap ng pera para sa Leoncio P. Deriada Awards ng workshop. Isa kasi si Dr. Deriada sa mga regular panelist namin na talagang nagpapakontes ng pagsulat ng tula sa fellows at ang papremyo niya ay lollipop. Nang wala na siya, ipinangalan na namin sa kaniya ang kontest na ito at si Jigger ang nagpo-provide ng premyong pera. Tinamad na kasi kaming bumili ng malalaki at makukulay na lollipop sa Iloilo Central Market.

Dahil din sa suporta at tiwala ni Jigger, naumpisahan ko ring i-edit at ilathala ang SanAg Literary Journal. Gayundin ang Libro Agustino na kalaunan ay naging University of San Agustin Publishing House sa ilalim ng presidency ni Fr. Manuel Vergara, O.S.A. at sa tulong din Fr. Jose Rene Delariarte, O.S.A. na masigasig maghanap ng mga sponsor para sa printing.

Kahit na stressful ang buhay namin sa UCRP dahil ang dami naming ginagawa, masaya kami. Halimbawa ang mga miting namin na puwede namang gawing isa o dalawang oras lang ay nagiging buong araw dahil mas marami pang kuwentuhan, tsismisan, at kantiyawan. Bumabaha rin ang pagkain. Siguro kung may CCTV at may nagmomonitor sa mga miting namin, iisipin nilang nagpipiknik kami! Mahilig si Jigger magpanggap na autistic siya at kahit nagmimiting kami ay in character siya. Siyempre kasama ang batuhan ng pagkain at kutsara! Para mawalan kami ng gana ni Mona na kumain, paghahaluin niya ang Coke, Sprite, at Royal Tru Orange mula sa mga baso sa mesa sa kaniyang baso at iinumin ito na parang sarap na sarap siya!

Mahilig kami kumain sa opisina. Minsan habang nagkaklase ako, pinuntahan ako ng isang working student namin. Sabi, “Sir John, ginapatawag ka ni Sir Jigger. May emergency meeting kuno.” Siyempre kinabahan ako. Ano kaya ang nangyari? Bakit may emergency meeting? Dali-dali kong dinismis ang klase ko at umakyat sa aming opisina. Pagpasok ko, nasa pantry sila lahat at kumakain. Naamoy ko agad ang paborito naming pancit bihon na palagi naming inoorder sa Quorum, isang restawran sa gilid ng unibersidad. Perfect ito na palaman sa pandesal ng Tibiao Bakery. Sabi ko, “Anong nangyari, Jigs? Bakit may emergency meeting?” Ang sagot niya, “Wala, Day a. Nag-order ako sang favorite bihon mo. Indi kami makabatas magkaon nga wala ka.” Hindi raw nila maatim na kumain na wala ako! Hindi ko alam kung maiinis ako o masisiyahan. “Latoza may klase ako!” sigaw ko sa kaniya. Pinagtawanan lang niya ako. Kapag mainis kami ni Mona sa kaniya ay Latoza lang tawag namin sa kaniya. Sa mga pagkakataong ganito, laging nananaig ang sarap ng pancit bihon ng Quorum!

Alam ko I broke his heart nang biglaan akong mag-resign sa San Agustin noong 2008. Pero alam ko rin namang naiintindihan niya ang dahilan ko kung bakit. Bumalik ako sa Manila at nagturo sa Miriam College. Kapag nagbabakasyon ako sa Iloilo, sa opisina niya ako nagtatambay. Palagi pa rin niya ako pinapakain. At kahit na wala na rin siya sa San Agustin, palagi pa rin niya akong tini-treat ng lunch o dinner kapag nasa Iloilo ako. Alam kong super busy siya pero palagi siyang may time para sa akin. Isinisingit talaga niya. Nasanay na talaga siya na nililibre ako palagi kahit na sinasabihan ko siyang sa La Salle na ako nagtuturo at malaki na ang suweldo ko. Ayaw niyang ako ang magbabayad ng bill namin. Isa ito sa mga mami-miss ko kapag makauwi uli ako sa Iloilo at hindi ko na nga makikita si Jigger.

Mabait na anak at kapatid si Jigger. Siya ang nagpaaral sa mga kapatid. Inalagaan din niyang mabuti ang mga magulang hanggang sa pumanaw ang mga ito. Mabait din siyang kaibigan. Magaling na guro at manunulat at marami siyang mga estudyante na idol siya. Marami siyang natulungan. Aktibo siya sa Rotary at Red Cross. Walang duda na nasa langit na siya ngayon.

Minsan naging biruan namin ang Litany of the Saints matapos naming dumalo sa ordinasyon ng mga kaibigan naming prayleng Agustino. Ito yung part na nakadapa sa sahig sa harap ng altar ang mga inoordinahan at inaawit ng choir ang pangalan ng mga santo. Pagbalik namin sa office kanta kami nang kanta ng “St. Jigger of Victorias! (Taga-Victorias, Negros Occidental sina Jigger), St. Mona of Badiangan! (Taga-Badiangan, Iloilo sina Mona), at St. John of Maybato! (Maybato ang pangalan ng baryo namin sa Antique.) Sabi nga nila, ang ibig sabihin lang naman ng pagiging santo ay nasa langit na ang kaluluwa mo. Ang mga idinideklarang santo ng Vatican ay yaong mga kaluluwang sigurado ang Santo Papa na nasa langit sila at maaari nang mag-intercede para sa atin sa Diyos. Kayâ kanonisasyon ang tawag dahil idinadagdag na ang pangalan ng santo sa listahan o canon ng mga santo ng Simbahang Katolika.

Mukhang nagkatotoo na nga ang biruan naming “St. Jigger of Victorias.” Wala mang kanonisasyon pero magkakaisa ang napakaraming natulungan at napasaya ni Jigger noong nabubuhay pa siya sa paniniwala na isa na nga siyang santo. Ito ang paniniwala ko bilang kaibigan niya.

Si Jigger ang manong o kuya that I never had. Mapalad ako na naging bahagi siya ng personal kong buhay at ng buhay propesyonal ko. Birthday niya ngayon pero sa paniniwalang Katoliko naman, hindi na masyadong importanteng ipagdiwang ang kapanganakan natin sa mundo. Mas mahalaga nang ipagdiwang ang araw ng pagkamatay dahil ito ang araw ng pagsilang sa atin sa piling ng Panginoon sa langit. Kayâ kadalasan ang mga pista ng mga santo ay ang petsa ng kanilang kamatayan.

Walang kamatayan ang alaala ng kabutihan ni Jigger S. Latoza!

[Oktubre 20, 2021 Miyerkoles/ 9:00 n.g. Malate]

Eleksiyon 2022: Kung Bakit Ayaw Kong Tawaging Nanay si Leni Robredo

Dahil hindi ko naman siya talaga nanay at hindi ko siya magiging nanay. Ang gusto ko maging presidente siya ng ating bansa. Yung totoong presidente na disente at masipag. Yung magtatrabaho talaga nang husto at hindi lang magtatrabaho once a week saka magtatalak lang on national TV sa oras na tulog na ako dahil hindi talaga ako nagpupuyat. Gusto ko siya maging presidente na pangangalagaan ang aking mga interes bilang mamamayan dahil ayaw ko namang masayang ang mahigit kalahating milyon pisong buwis na binabayaran ko taon-taon.

Para sa akin ito ang mga mahusay na katangian ng isang nanay (biological man, stepmother, mother figure na kamag-anak o kaibigan, o nanay-nanayan) na igagalang at mamahalin ko: 1. Mapagbigay. Yung sinasabi nila na “isusubo na lang ay ibibigay pa sa anak.” Kayang ibigay lahat sa mga anak na hindi naman mapupunta sa pagso-spoil. Hindi aagawan ang mga anak ng mamanahin o pag-interesan ang mamanahin ng mga anak; 2. Matalino. Alam kung kailan didisiplinahin ang mga anak at sa pagdidisiplina ay laging kapakanan ng mga anak ang isinaalang-alang. 3. Makakatarungan. Pantay-pantay ang tingin sa mga anak, walang pinapaboran. Hindi sinungaling. Hindi siya magsisinungaling para pagtakpan ang mga anak o para ipahamak ang mga anak.

Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi ka niya i-EJK. Papakinggan ka muna niya bago ka niya pagalitan o parusahan. Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi ka niya lolokohin. Yung pangangakuan ng kung ano-ano pero wala namang balak na tuparin. Magsisinungaling siya sa ‘yo para makuha niya ang tiwala mo para mapatuloy ka niyang maloloko. Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi niya hahayaang kukunin ng kapitbahay ninyo ang inyong hardin o bahagi ng inyong balkonahe. Ipaglalaban niya ang inyong bakuran at bahay sa mga ligal na paraan at hindi niya kailangang tapunan ng granada ang kapitbahay na bully at suwapang. Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi ka niya pagkakaitan ng mga karapatan na talagang nararapat para sa ‘yo. Hindi ka niya nanakawan. Ang tunay na nanay (o tatay) ay pagsisilbihan ka at hinding-hindi niya ito ipamumukha sa ‘yo dahil mahal ka niya at alam niyang responsabilidad niya ito at lubos na kaligayahan para sa kaniya ang gawin ito.

Bilang Bise Presidente kitang-kita ang mga mahusay na katangian ng isang tunay na nanay (o magulang) kay Leni Robredo. Gayun pa man ayaw ko pa rin siyang maging nanay. Gusto ko siyang maging mahusay na presidente.

Klaro sa akin na tuluyan nang babagsak ang bansa kung magkamali pa tayo sa pagpili ng presidente sa eleksiyon sa 2022. Pinaghahandaan ko na ito. Mapalad ako at may kakayahan akong paghandaan ang posibilidad ng tuluyang pagbagsak ng Filipinas. Mas maraming Filipino ang walang magagawa kundi magtiis na lamang sa kahirapan dala ng incompetent at korap na pamahalaan.

Tulad ni Leni naniniwala ako na hindi na dapat magpatuloy ang bobo, tamad, bastos, at korap na pamamahala ni Duterte at hinding-hindi dapat makabalik ang magnanakaw na pamilyang Marcos sa Malakanyang.

Kayâ si Leni ang sinusuportahan ko ngayon. Naniniwala akong siya ang aahon sa ating bansa dahil isa siyang mahusay na ina ng bayan na mapagbigay, matalino, at makakatarungan. Pero hindi ko pa rin siya tatawaging nanay.

Sa Hunyo 2022, tatawagin ko si Leni na President Leni Robredo o Presidente Leni. Kapag mabuwisit ako sa kaniya tatawagin ko lang siyang Leni. Kapag galít na ako sa kaniya dahil lalabas din pala na korap din siya tulad nina Erap, Gloria, at Duterte, tatawagin ko siyang Robredo para madamay ang magandang alaala ng kaniyang yumaong bana at hindi na maaaring ipagmalaki ng kaniyang totoong mga anak ang apelyido nila. I mean, kung Marcos ba o Duterte ang apelyido mo maipagmamalaki mo ba talaga ito? I mean, honestly speaking. Yung kaharap mo ang sarili mo sa salamin na hindi ka lasing o nakadroga?

Pero naniniwala ako, base sa mga ginawa at ipinakita ni Bise Presidente Leni Robredo ngayong panahon ng pandemya, magiging mahusay siyang presidente ng Filipinas at bilang mahusay na nanay rin ng bayan. Pero hindi ko pa rin siya tatawaging nanay dahil gusto kong tawagin siyang Presidente Leni Robredo. Ang presidenteng igagalang at pagkakatiwalaan ko. Ang presidenteng ipagmamalaki ko.

Eleksiyon 2022: Unang Araw ng Filing of Candidacy

Bakit kayâ mas nirerespeto ko pa ang isang security guard na nag-file ng candidacy sa pagka-senador na ang plataporma ay ang pagkakaroon ng mas maraming benepisyo ang mga manggagawang tulad niya at isinusulong din niya ang libreng national ID? Nangako din siyang ibigay niya ang kalahati ng kaniyang suweldo sa mahihirap kapag manalo siya.

Minsan kasi may tumakbong presidente na nangakong i-solve ang problema sa droga, trapik sa Metro Manila, at rice cartel among others in 3 to 6 months, wala naman nangyari at maghahalalan na uli.

Mas nirerespeto ko rin ang isang nag-file para sa pagka-bise presidente na ang ipinapangakong gagawin kapag manalo ay magpapapagawa ng banyo at kasilyas sa lahat ng barangay at ang ihi ng mga lalaki ay gagawin niyang perfume at ang ihi ng mga babae ay gagawin niyang organic fertilizer. Gusto ko ang idea niya. Sexy ang dating sa akin ng ihi ng lalaki na gagawing perfume kahit na hindi naman talaga ako nagpi-perfume dahil hikain ako. Dahil ang plano ko naman talaga ay mag-retire nang maaga at uuwi ng Antique para mag-organic farming, why not kung magawan ng paraan na maging organic fertilizer ang ihi ng mga babae. Sina Nanay at Tita noong bata pa ako, pinapandilig talaga nila sa mga orkidyas nila ang kanilang ihi sa arinola kayâ matataba at namumulaklak ang mga tanim nila.

Kaysa naman tulad ng isang politiko na nangakong magpapatayo ng klasrum sa lahat ng barangay pero wala namang nangyari kasi nagnakaw lang.

Mas nirerespeto ko pa ang babaeng tatakbong senadora dahil siya ang magkokonekta sa atin sa mga puting duwende. Sana pati sa mga tamawo o elves na rin. I mean, hindi masama kung magawan ng paraan na magkausap kami ni Legolas!

Mas maganda na ito kaysa isang politiko na mura nang mura. Pati Diyos minumura na para bang may bumubulong sa kaniya na demonyo. At least ang isang ito, bulong lang ng duwende ang pinapakinggan at puting duwende pa. May paniniwala sa amin sa Antique na mabait ang mga puting duwende, kamâkamâ ang tawag namin. Matakot ka kapag itim ang kamâkamâ.

Mas may respeto pa ako sa mga nameless na nag-file ng candidacy ngayong araw na malamang idedeklarang nuisance candidate ng Comelec dahil walang kakayahan, ibig sabihin walang pera, na magkampanya sa buong bansa. Wala naman kasi silang nakaw na yaman o di kayâ wala namang mga unscrupulous na negosyante ang magdo-donate ng campaign fund para sa kanila para papaboran nila kapag nasa puwesto na sila.

Ang pinagtataasan ko ng kilay ay ang isang political butterfly na tatakbo uling senador after magpalipas ng isang termino bilang konggresista sa isang mahirap na probinsiya sa Kabisayaan kahit na taga-Metro Manila naman talaga siya. Nakatatlong termino kasi sa Senado kayâ itong purita kalaw na probinsiya ang naisip niya dahil wara’t pulos naman talaga ang mga politiko sa lalawigang ito. Ang saving grace lang ng trapong ito, supportive siya sa arts at in fairness, gusto ko ang TV show niya tungkol sa kultura at sining. Ginagamit ko pa mga sa mga klase ko.

Natatawa naman ako at naaawa sa isang nag-file ng candidacy para sa pagkapresidente. Bukod kasi sa inapi-api siya ng mga dating kaalyado sa kanilang partido at na-political veerus siya nang bongga, hindi ko alam kung saan siya kumukuha ng self-confidence o bilib sa sarili na isiping maging presidente ng bansa gayung nang maging kongresista at senador ay siya ang may pinakamaraming absent sa mga sesyon. I mean, ano ang plano niya kapag manalo siya? Matulog din palagi sa loob ng kulambo sa Mindanao habang nangungurakot ang mga tauhan niya sa Malakanyang by the Pasig River? Saka red flag kaninang umaga ang inasal ng fans niya ha. Bawal pa ang social gathering pero nag-gather pa rin sila sa Luneta at CCP Complex. At humagalpak talaga ako sa tawa nang makita ko ang ka-tandem niyang bise presidente. Siya, pro-death penalty at ang kapartner niya ay pro-life. Hindi ba sila nag-usap?

Ang pinakanakakadiri sa lahat na napanood ko sa TV ngayong araw ay ang tatlong magkapatid na tatakbo na para bang walang ibang alam ang pamilya nila na karera kundi maging politiko lamang. Kunsabagay, may mga magkakapatid na doktor sila lahat o pari sila lahat. Pero nakakahiya namang ikumpara natin ang mga doktor at pari sa mga politiko di ba?

Actually papabol silang tatlo. Ewan ko ba kung bakit type ko talaga ang mga Intsik at mga mukhang Intsik! Pero siyempre turn off ako sa mga trapo lalo na’t political dynasty rin ito. Diyos ko! Palítan lang ang dalawang poging magkapatid sa pagkameyor at pagkakongresista. Ang pogi nilang kapatid na senador ay hindi pa sure kung pagkasenador uli ang tatakbuhan dahil umaasa pang maging running mate ng anak ng isang nangakong i-solve ang problema sa droga in six months na hindi naman nangyari. Sa isang interview sa TV, proud pa sila na tatakbo silang un-opposed. Anong klaseng lungsod ito? Wala na bang ibang matalino at masipag sa lugar na ito?

Unang araw pa lamang ito ng filing of candidacy. Gaya ng dati, mukhang circus pa rin ito o isang malawakang reality TV comedy show. Hindi nga lang nakakatawa kasi patunay lamang ito na mahinang klase ang demokrasya na mayroon tayo. Mahina ang ating bansa dahil kadalasan mga itim na payaso ang pinipili nating mamuno sa atin.

Bása Tayo: Mga Tulay sa Libo-libong Pulô

Magandang metapora ito para sa pagsasalin na ginagawa ni Joaquin Sy sa mga tula ng mga Tsinoy na makata mula Mandarin tungong Filipino. Muli niyang ipinakita ang pagtutulay na ito sa pinakabagong antolohiyang kaniyang inedit at isinalin, ang Mga Tula sa Libong Pulô na inilathala ng Philippine Cheng Bio Eng Foundation dito sa Manila ngayong 2021. Kasama ni Sy bilang mga editor ng libro ay sina Eilene Narvaez, Sze Manchi, at Wesley Chua.

Bago ang librong ito, mayroon na akong kopya ng tatlong kalipunan ng mga tula ng mga Tsinoy na makata na nasa orihinal na Mandarin at may salin ni Sy: Ilaw sa Mata (Kaisa Para sa Kaunlaran, 2011) ni Benito Tan, Halo-Halo: Poems of the Philippines (Philippine Chinese Literary Arts Association, 2015) ni Grace Hsieh-Hsing, at Selected Poems (Hongkong Fung Nga Publishing, 2016) ni Jameson Ong. Silang tatlo, at kasama na si Sy, ay pawang ginawaran ng Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) na ako ang sekretaryo heneral ngayon. Ang mga tula nina Hsieh-Hsing at Ong ay ginagamit ko sa mga klase ko sa Philippine Literature at Creative Writing.

Kinagigiliwan kong binabasa nang paulit-ulit ang tatlong librong ito at ngayon ay nadagdagan pa ng isa. Sa katunayan, mas mahalaga itong Mga Tula sa Libong Pulô dahil tinipon nito sa isang volume ang mga piling tula ng mga pinakamagaling na makatang Chinese-Filipino o Intsik. Bukod kina Tan, Hsieh-Hsing, at Ong, kasama sa librong ito ang mga tula nina James Na, Bartolome Chua, Sze Manchi, Ben Ching, Charles Sy Ching Tek, at Charlie Go. Ito na talaga ang “THE Tsinoy Poetry Anthology!”

Ang totoo niyan, noon pa mang nag-aaral ako ng MFA sa La Salle noong dekada 90, alam ko na na mayroong mga makatang Tsinoy. Halimbawa una kong narinig ang tungkol sa mga tula ni Hsieh-Hsing sa isang professorial lecture ng guro naming si Isagani R. Cruz. Unang pagkarinig ko pa lang ng “La Generala” sa salin sa Filipino ni Dr. Cruz, naging idolo ko na agad sa pagsulat ng tula si Hsieh-Hsing. Naaalala ko pa nang minsan pumunta ako sa Solidaridad, may nakita akong libro ng mga tula ni Hsieh-Hsing na may salin sa Ingles ni John Shih. Wala pa akong pambili ng libro noon kung kaya’t umalis ako ng sikat na bookstore na ito sa Padre Faura na mabigat ang loob.

Alam ko rin noon ang disertasyon ng kaibigan kong si Shirley Lua ay tungkol sa mga makatang Tsinoy. Dragon Becoming Shrimp: Chinese-Filipino Poetics yata ang pamagat at hanggang ngayon kinukulit ko si Shirley na ilathala na ito para mabasa ko na. Mabuti na lang at maraming kalipunan ng mga tulang Tsinoy na may salin niya ang inilathala ni Sy. Hindi makukumpleto ang “kanon” ng panulaang Filipino kung hindi makakasama ang akda ng mga Filipinong nagsusulat sa Mandarin.

Nasa writing table ko lang itong Mga Tula sa Libong Pulô. Ito ang tipo ng libro na hindi ko kailangang basahin from cover to cover. Nandiyan lang ito sa mesa ko, katabi ng librong Daily Stoic (Portfolio/Penguin, 2016) nina Ryan Holiday at Stephen Hanselman at 35 Day for Travelers: Wisdom from Chinese Literary and Buddhist Classics (2015) ng Venerable Master Hsing Yun Public Education Trust Fund na binabasa ko tuwing paggising ko sa umaga.

Kaninang umaga, ang pahina ng isang tula ni Benito Tan ang aking nabuksan. May pamagat itong “Sa mga Bahay ng Opisyal.” Heto ang maikling tulang ito: “May mga taong / Nagtatapon / Ng maruruming bagay. // Walang taong / Nagtatapon / Ng maruruming asal. // Iyan ang sabi ng basurahan.” Napahalakhak ako. Panahon na ng eleksiyon at kitang-kita naman sa mass media ngayon na walang balak magtapon ng maruruming asal ang mga politiko natin. Naisip ko, ito ang pambungad na tula para sa mga klase ko sa Philippine Literature sa pagbubukas ng klase ngayong Oktubre. Maikling tula lang, napapanahon, at magandang gamiting halimbawa upang ipaliwanag ang konsepto ng imahen, metaphorical language, at ng persona. Bongga dahil nagsasalita ang basurahan ito. Quoted ng persona!

Magandang gabay sa pagbabasa ng antolohiyang ito ang introduksiyon ni National Artist Virgilio Alamario, a.k.a. Rio Alma, na may pamagat “Sampumpong Krisantemo at Banayad na Parikala.” Nagsimula ito tungkol sa impluwensiya ng panulaang Tsino sa panulaan Amerikano tulad ng mga tula ni Ezra Pound na bahagi ng kilusang imagism. Dahil si Sir Rio ito, muli niyang ipinapaalala sa atin na ang pagiging imagistic ng tula ay matagal nang nakikita sa mga katutubong panulaan natin at nagbigay siya ng ilang halimbawa mula sa mga tulang naipon noon ng  Kastilang si Fray Gaspar de San Agustin. “Ang katangian ng imaheng Imagist, at napitas ni E. Pound sa sinaunang pagtulang Chinese ay taglay rin ng sinaunang talinghaga sa pagtulang Filipino,” ani Almario. Kasama ng pagiging imagist na ito ay ang tinatawag niyang “banayad na parikalà” o ang matimping paggamit ng irony at paradox. Ang paliwanag pa ni Almario, “Banayad sapagkat isinadula ang nais sabihin sa tulong ng nagsasalungatang kulay at kilos, nagtutunggaling pang-uri at pandiwa sa nagtatagis ngaunit magkaagapay na mga pangungusap.” Kay gandang pagbasa sa mga katangian ng mga tula sa librong ito! Huwag natin siyempreng kalimutan na tulad ko at ng maraming pang mambabasang Filipino, ang salin lamang ni Sy ang nababasa namin. Kumbaga, tumutulay lang kami sa saling-tulay na ginawa ni Sy. Gayunpaman, maaari pa rin nating ma-enjoy ang mga akdang ito tulad din naman ng pagbasa natin ng world literature na kadalasang binabasa lamang natin sa salin sa Ingles.

Sa tulang “Pamumulaklak ng Punò” ni Ben Ching, makikita ang tinutukoy ni Almario na pagiging imagistic at ang banayad na parikalà. “Kung ayaw mamulaklak ng puno, / Maglaan ng panahon sa araw-araw / At subukang kausapin ito. / Kapag kinausap ang puno / Tiyak mamumulaklak. // Kung ano ang kulay ng bulaklak, / Depende sa kung ano’ng sinabi mo rito.” Ito ang tipo ng tula na pagkatapos mong basahin ay nanamnamin mo na lamang ang mga imahen at tahimik na pagmunihan ang kahulugan. Hindi mo na kailangang ipaliwanag pa.

Nais kong sipiin nang buo rito ang pahabol ni Sir Rio sa kaniyang introduksiyon dahil sapul nito ang proyektong pagsasalin bilang pagtutulay ni Joaquin Sy sa konteksto ng nangyayari ngayon sa pagitan ng ating bansa at ng China. “Nabanggit ko na ito minsan at nais kong ulitin. Ang proyektong ito ni Joaquin Sy bilang tagasalin at editor ng Mga Tula sa Libong Pulô ay napakahalagang tulay sa ugnayang pangkultura ng mga Filipino at mga Chinese. Hindi dapat maipit sa shabu, West Philippine Sea/South China Sea, POGO, at kahit sa bakuna, ang ating kasaysayan. Kailangan ang maraming Joaquin Sy upang maging makabuluhang sapin ng kamalayang Filipino ang kulturang  Chinese ng ating mga Singkit.” Lalong lumalala ngayon ang Sinophobia sa bansa dahil sa mga kontrobersiyal na isyu tulad ng Pharmally at ng smuggling ng carrots mula China na dahilan ng pagkalugi ng mga magsasakang Filipino.  Hindi ito dapat maging dahilan upang kamuhian natin ang ating kapuwa Filipino, o dedmahin ang literaturang Filipino na nakasulat sa wikang Tsino.

Bahagi ng Literaturang Filipino ang akda ng mga manunulat na Tsinoy sa wikang Mandarin. Filipino ang mga Tsinoy. Kayâ hindi ako nagsasawang i-correct ang mga kaibigan o estudyante na kapag minumura ang mga Chinese dahil sa pang-aagaw ng mga ito ng mga isla at bahura natin sa West Philippine Sea ay “Intsik” ang ginagamit nila. Sinasabi ko sa kanila na Chinese o Tsino ng bansang China ang kalaban natin at hindi ang mga Intsik. Filipino ang mga Intsik o mga Chinese-Filipino o Tsinoy. Isa itong halimbawa na kailangan ng pagtutulay sa mga konsepto at salita.

Sabi nga ni Joaquin Sy sa kaniyang tala bilang editor at tagasalin, “Ang pagsasalin ay pagtutulay at pakikipagkaibigan. Isang gawaing tunay na ‘kapaki-pakinabang.’” Masaya rin sila na maraming manunulat na Tsinoy na ang binigyang parangalan ng UMPIL. Aniya, “Ang pagtanggap ng wikang Tsino bilang mahalagang wika ng panitikan sa Filipinas ay kasingkahulugan ng pagkilala at pagtanggap sa mga Tsinoy bilang bahagi ng makulay na habi ng bansang Filipino. At iyon ang pinakamalaki at pinakamahalagang kunsuwelo naming sa pagsasalin sa nakalipas na tatlo’t kalahating dekada.”

Ang mga antolohiyang gaya nitong Mga Tula sa Libong Pulô ay ang magbibigay sa ating mga Filipino ng mga tulay upang kahit paunti-unti ay lubusan nating matutulayan ang ating libo-libong pulô, ang minamahal nating arkipelago.

Ang Literaturang Filipino Ayon kay Lumbera

Kapag nagtuturo ako ng Philippine Literature, Regional Literature, o Literary History of the Philippines ang binabasa at tinatalakay namin ng mga estudyante ko sa unang linggo ng termino ay ang mga sanaysay ni Bienvenido Lumbera na “Harnessing Regional Literature for National Literature,” “Ang ‘Pambansa’ at ang ‘Pampanitikan’ sa Pambansang Panitikan,” at “Panitikang Panrehiyon, Panitikang Pambansa: Magkabukod at Magkarugtong” na mula sa kaniyang librong Writing the Nation/Pag-akda ng Bansa (UP Press, 2000); at ang klasiko niyang lektura na “The Rugged Terrain of Vernacular Literature” na mula sa kaniyang librong Revaluation: Essays on Philippine Literature, Cinema and Popular Culture (UST Publishing House, 1997). Ang batayang libro naman na nire-require ko sa mga estudyante ko ay ang dalawang “Lumbera Textbooks,” ang Philippine Literature: A History and Anthology (unang inilathala ng National Bookstore noong 1982) na kasama niyang awtor/editor ay ang kabiyak niyang si Cynthia Nograles-Lumbera at ang Filipinos Writing: Philippine Literature from the Regions (2001). Ang dalawang antolohiyang ito ay parehong inilathala ng Anvil Publishing.

Sa “Harnessing Regional Literature” maganda ang inilatag ni Lumbera na mga working definition ng mga konseptong “literatures of the Philippines,” “Filipino literature,” at “national literature. Ang tanong niya ay tinutukoy ba ng tatlong konseptong ito ang iisang lawas lamang ng mga akdang pampanitikan?

Ang “Literature of the Philippines” o ang Literatura ng Filipinas ay, “Refers to the totality of works found withing the territory called the Philippines.” May lubid na nagdudugtong sa mga akda sa teritoryong ito: “It could be that the unity derives from the race of people producing literary works in the Philippines. Another possibility is that a common experience of history binds the works of authors residing in the Philippines. It could also that the authors recognize a single central government.” Kung gayon, ang lahat ng mga akdang nasulat ng mga Filipino sa ating arkipelago ay pasók dito.

Ang “Filipino Literature” o Literaturang Filipino naman ay aniya, “First of all, the nationality of the authors is ‘Filipino.’ Secondly, that on the literary works taken together, nationality has left a mark that distinguishes them from the writing of authors found elsewhere in the world.” Kasama sa Literaturang Filipino ang akda ng lahat ng Filipino, natural man o naturalized.

Ang “National Literature” naman o Pambansang Literatura sabi ni Lumbera ay, “There is the assumption that the works are by authors who are part of the nation and are willing participants in the aspirations of that nation. This assumes that there exists a common concept of nation among the writers. Highlighted in the term ‘National Literature’ is the political character of literary production.” Basta sa imahinasyon (at quoted ni Lumbera si Benedict Anderson hinggil dito) ng manunulat ay bahagi siya ng “Filipino nation,” pasók ang kaniyang mga akda rito.

“Literaturang Filipino” ang ginagamit kong pantukoy sa pinaghalong “Literatura ng Filipinas,” “Literaturang Filipino,” at “Pambansang Literatura” ni Lumbera. Mas pambansa ang tunog ng “literatura” kaysa “panitikan” na masyadong Tagalog sa pandinig. Ang Filipino na tinutukoy ko ay lahi, nasyonalidad, at citizenship. Samakatwid, ang Literaturang Filipino para sa akin (ibinase ko kay Lumbera) ay ang lahat ng mga akdang pampanitikan sa kahit anong wika na sinulat ng mga Filipino—natural born man o naturalized—sa ating arkipelago at sa iba pang panig ng mundo.

Batid ni Lumbera na hindi ganoon ka simple ang mga pagpapakahulugan at pagkaunawa sa tatlong konseptong binanggit niya. Maraming problema ang kaakibat ng pagbibigay depinisyon sa mga ito sapagkat dumaan tayo sa dalawang kolonisasyon. Binanggit niya ang sistemang edukasyon natin na itinatag ng mga Americano kung kaya’t, “The literary works that came into the Philippines via the educational system catered to the aspirations of the ilustrado class.” Kayâ kung titingnan raw natin ang ating “regional literature” o literaturang rehiyonal, ang mga nakasulat na akda sa Kastila at Ingles, kahit sinulat ng mga “regional writer” ay parang nagiging “national.” Batid niya ang malaking problema sa pagitan ng dikotomiyang “regional” at “national.”

Heto ang mga tanong at haka niya: “Who was it who decided that regional literature ought to consist only of works written in the vernacular? Who was it who relegated ‘regional literature’ as a mere sub-category of ‘national literature?’ The questions are raised not so much to identify individual culprits as to identify the structures that decreed certain literary works by Filipinos as ‘regional’ but others, for reasons that remain unclear, as ‘national.’ As far as we can tell, such a system arose from the same consciousness that set up the educational system, which in turn has been instrumental in spreading the notion that language determines the classification of regional literature.”

Sa sanaysay na ito sinabi niya na kailangang sinupin, pag-aralan, at isalin ang mga “literaturang rehiyonal” upang hindi na lamang mga akda sa Tagalog, Kastila, at Ingles ang mailalagay sa kanon ng “pambansang literatura.” Dapat din daw i-interrogate ang idea natin kung ano ang pambansang literatura. At dapat daw magkaroon ng “shake up” hinggil dito upang dadating ang araw na bagamat naririyan pa rin ang dalawang kategoriyang literaturang rehiyonal at literaturang pambansa, walang paghuhusga o paniniwala na mas angat ang pambansa kaysa rehiyonal.

Sa sanaysay niyang “Ang ‘Pambansa’ at ang ‘Pampanitikan,’” ipinagdiinan ni Lumbera ang halaga ng nasyonalismo sa ating literatura at sa lipunan sa kabuoan. Hindi raw dapat isantabi ang nasyonalismo sa harap ng globalisasyon. Nagtaray pa nga siya. Aniya, “Wala na halos pag-aatubili ang mga bayarang intelektuwal ng pamahalaang Ramos sa pagmumungkahing lipas na raw ang panahon ng nasyonalismo.” Bahagi ng idea niya ng nasyonalismo sa panitikan ay ang pag-aaral ng katutubong estetika.

Ani Lumbera, “Hindi na maipagpapaliban ang paglilinaw sa katutubong estetika. Naghihintay ang balorisasyon ng mga akda sa mga katutubong wika, na nasantabi sa pagpili ng mga akdang dapat pahalagahan ng mga Filipino dahil lamang hindi nakatutugon ang mga ito sa estetikang ipinamana sa mga iskolar at kritiko ng kolonyal na edukasyon.” Itong kolonyal na edukasyon ang dahilan kung bakit mababa ang tingin natin sa sariling literatura, lalo na sa mga akda natin sa mga rehiyonal at katutubong wika.

Sa sanaysay na “Panitikang Panrehiyon, Panitikang Pambansa,” muling ipinagdiinan ni Lumbera ang pagkaitsapuwera ng mga literatura sa mga rehiyonal na wika sa pagbuo ng kanon ng panitikan ng Filipinas. Tatlong panitikan lamang ang nakakapasok sa kanon na ito. Mga nakasulat sa Tagalog, Ingles, at Kastila. Aniya, “Ang lalong mahalagang tanong para sa okasyon ay kung bakit hindi nakapasok sa ‘kanon’ ang mga awtor na sa wikang rehiyonal nagsulat. Ang naiwang impresyon tuloy sa ilang henerasyon ng mga estudyante ay walang puwang sa ‘kanon’ para sa mga manunulat sa mga rehiyonal na wika.”

Nakita niya na isa sa mga sanhi nito ay ginawang batayan ng wikang pambansang Filipino ang Tagalog. Dahil dito naging pambansa ang mga nakasulat sa Filipino/Tagalog. Ang panukala niya at “Ibalik sa rehiyon ang panitikang Tagalog” na pamagat ng isa niyang sanaysay.  Sabi pa niya, “Sa loob ng panahong ang panitikang Tagalog ay halos naging katumbas ng panitikang pambansa, ang mga panitikang panrehiyon na pinangungunahan ng Sebuwano, Ilonggo at Iluko, ay nabuhay at umunlad nang may bahagyang kaugnayan lamang sa panitikang sinusulat sa sentro ng bansa.” Hindi man ginamit ni Lumbera ang salitang “Manisentrismo” sa pambansang literatura sa kaniyan sanaysay, klaro naman na sinasabi niya na isa ito sa mga dahilan kung bakit naitsapuwera ang mga rehiyonal na akda sa kanon na ini-insist niya ilagay muna sa loob ng panipi, “kanon,” dahil tentatibo pa lamang ito.

Marami pang trabaho ang kailangang gawin. Aniya, “Hangga’t ang mga panitikang panrehiyon ay hindi pa nasisinop ng mga iskolar at kritiko, nakabimbin ang pagbubuo ng tunay at awtentikong kanon, at hindi pa rin tayo handa para pag-usapan nang may bahagyang katiyakan ang tinatawag nating Pambansang Panitikan.”

Palagi kong sinasabi sa aking mga estudyanteng literature ang major sa undergrad man o graduate programs, marami silang maiaambag sa larangan ng Literaturang Filipino kung seseryosohin nila ang pagtrabaho. Kahit luma na ang sanaysay ni Lumbera na “The Rugged Terrain of Vernacular Literature,” noong 1977 pa ito unang nalathala at binasa sa isang kumperensiya sa University of San Carlos sa Cebu noong 1976, nananatili pa ring problema ang tatlong kakulangang inilatag niya: 1. Problema sa materials, 2. Problema sa tao, at 3. Problema sa metodolohiya.

Kailangang ipunin pa ang akda sa iba’t ibang wikang rehiyonal at katutubo. Kailangang pag-aralan at isalin ang mga ito. Kailangan ding ilathala. Kailangan ng mga taong gagawa nito: mga researcher na mangangalap at mag-document, mga kritiko, at mga tagasalin. Kailangan ding magkaroon ng sariling pamamaraang basahin at tasahin ang ating mga akda at hindi lamang aasa sa mga idea at teoryang kanluranin mula sa kolonyal na sistemang edukasyon natin.

Hanggang ngayon, nandiyan pa rin ang tatlong problema ni Lumbera. Ngayong wala na siya, kailangan na nating ipagpatuloy ang nasimulan niyang trabaho.

Halimbawa, sa katatapos pa lamang na traymester namin dito sa De La Salle University, nagturo ako ng Philippine Literatures from the Region sa mga literature major naming (tatlo lang naman sila sa special class na ito). Ang Filipinos Writing ang main textbook namin. Isa sa mga aktibidad namin ay usisain ang librong ito sa pamamagitan ng pagtingin sa Table of Contents lamang. Tinanong ko sila kung ano ang kakaiba na napansin nila. Ang clue, ang sabi ko sa kanila, ay tingnan ang mga chapters sa ilalim ng Luzon, Visayas, at Mindnao. Napansin ng mga estudyante ko na sa ilalim ng Luzon at Visayas, nahahati sa mga wika at rehiyon ang mga akda. Halimbawa sa Luzon ay may Cordillera Literature, Pangasinan Literature, hanggang Bicol Literature. Pagdating naman sa Visayas, represented ang lahat ng rehiyong ng Kabisayaan—Eastern, Central, at Western. Pero pagdating sa Mindanao, isang chapter lang. Naka-lump ang buong Kamindanawan sa ilalim lamang ng “Mindanao Literature.” Itong Filipinos Writing ang sa tingin ko ang pinakakumprehensibong at pinakarepresentatibo na antolohiya ng Literaturang Filipino. Pero kailangan nang i-update ito.

Marami pa tayong dapat gawin. Ang maganda lang, naumpisahan na ito ng dakilang si Bienvenido N. Lumbera talagang isang tunay na Pambansang Alagad ng Sining. Napakalaki ng utang na loob natin sa kaniya.

Pag-aayos ng Hardin

Alas-diyes pa lamang ng umaga basang-basa na ng balhas ang t-shirt ko. Dahil walang online classes sapagkat Araw ng mga Bayani, matapos mag-agahan ng pandesal from the neighborhood panaderya at pinyang ibinebenta ng isang matandang lalaki sa tabing kalsada dito sa amin sa Pasig, agad akong pumunta rito sa likod ng bahay namin upang ayusin ang aking maliit na hardin. Tag-ulan kasi kayâ award-winning ang paglago ng mga tanim at damo. Ang lila kong bogambilya ay nagpinagusto sa pagrabong at kailangan kong putulin ang maraming sanga. Exempted siyempre ang mga sanga na may bulaklak.

Ang ganda ng pagtubo ng mga fern na itinanim ko noong tag-araw. Mula pa ito sa fern na dala ni Tita Neneng mula sa bakuran namin sa Antique. Si Tita ang master ng plant smuggling noong mga panahong hindi pa uso ang mga plant tita. Kahit sabihan ko na huwag magdala ng mga tangkay ng halaman mula sa hardin namin sa Maybato dahil baka masita kami ng plant quarantine officers sa airport, ibabalot pa rin niya ang mga tangkay sa mga damit niya sa maleta. Malalaman ko na lamang kapag dumating na kami rito sa bahay sa Pasig at ilalabas niya ang mga tangkay at agad niyang itatanim.

Kayâ mas lalo kong inaalagaan ang mga tanim niya. Pinaparami ko sapagkat nagsisilbing handëmanan niya. At parang extented metaphor ang peg, dahil maraming halaman namin dito sa Pasig ang galing Antique, parang magkaugnay na rin ang bahay namin dito sa Pasig at ang bahay namin sa Maybato.

Masaya ako at lumalago rin at walang tigil sa pamumulaklak ang dilaw at pulang rosas sa tabi ng garden bench na regalo sa akin ni Mimi. Ginaya ko ang pinuntahan namin noon na hardin sa Växjö, ang greenest city sa Sweden, na may isang bench na napapaligiran ng mga rosas at nakalalasing ang kanilang bango.

Sobrang taba ng carabao grass na inorder namin ni Sunshine online noong Abril. Bongga ang pagtubo ng mga ito na para bang ilang taon na silang tumutubo rito sa hardin. Nakakapagod gupitin. Kahit pa ang malaking panggupit ang gamit ko. Nakakahingal yumuko at tumuwad. Ang biro ko nga, maghanap kaya ako ng gardener na may abs na bakunado!

Naiisip ko tuloy si Ove, ang robot na grass cutter nina Mimi sa Sweden. Malawak kasi ang bakuran nina Mimi at tinatamad silang gumamit ng land mower. Sa Sweden pa naman parang barbaric ang dating kung uncut ang mga hilamon sa bakuran ninyo. Hayan, bumili sila ng robot na non-stop sa pag-cut ng grass. Matalinong robot dahil kusa itong pupunta sa charging station niya kung maramdaman na niyang malo-low bat siya. Kung fully charged na, cut galore uli ito. Sa mga larawang ipinapadala ni Mimi sa Messenger, laging well cut ang damo sa paligid ng aking Sirenahus. OA naman kung may robot grass cutter ako rito sa Pasig assuming na ma-afford kong bilhin ito. Mas mura pa rin ang gardener na may abs!

Pero siyempre iba pa rin na ako ang magka-cut ng grass at maghawan ng mga halaman. Garden ko ito kayâ dapat pagpawisan ko. After all, ang isa sa mga rason kung bakit inayos ko ang hardin na ito ay para makapag-exercise ako habang naka-lockdown.

Kahit maliit na hardin parang nature sanctuary ko na rin ito rito sa Metro Manila. Dahil maraming halaman at bulaklak, may namamasyal na mga paruparo kung minsan, at may isang ibon din na pabalik-balik. Sabi nga ni Henry David Thoreau sa kaniyang librong Walden, “We need the tonic of wildness” at “In wildness is the preservation of the world.” Siyempre ang totoong wildness ang tinutukoy ni Thoreau at charot wildness lang itong kakarampot kong hardin sa Pasig. But I have to start somewhere at magandang umpisa sa paghahardin itong ginagawa ko. Magandang preparasyon ito para sa isang hardin sa isang wild na location na uumpisahan kong gagawin soon. Ngayong linggo, ipa-finalize ko na ang pagbili ng isang 1.5 acre na lupa sa Antique para sa pangarap kong hardin.

Actually, kinokontra ng mga kapatid ko ang gagawin kong ito lalo na si Mimi. May mga lupa naman daw kaming minana mula sa aming mga magulang at kay Tita Neneng. May pandemya pa at bakit ako bibili ng lupa?

Ewan ko. Gusto ko ng lupang sariling akin. Gusto ko ng sariling Walden. Ang mga minana naming lupa ay hindi wild enough sa pamantayan ni Thoreau. Hindi ko iniisip na kahibangan ang bumili ng lupa sa bundok sa panahon ng pandemya para mag-permaculture. Sa katunayan, ito ang dapat gawin ng lahat, at least ng mga may kakayahang gawin ito, sa panahon ng pandemya.

Hayan, kailangan ko nang pumasok ng bahay. Dumidilim na naman ang kalangitan. Tiyak uulan na naman at ngayon pa lang, tila naghahagikhikan na ang pagkaluntian ng aking munting hardin dito sa Pasig.

Kung Bakit Mahalaga ang Pagsasalin

[Nais kong ibahagi rito ang aking Welcome Remarks kanina sa Graduate Forum ng Literature Department ng De La Salle University na nagtatampok ng lektura ng premyado at prolific na makatang si Dr. Mesandel Virtusio Arguelles na mas kilala sa kaniyang byline na Ayer Arguelles. “Para-Paraan: Pagsasalin Bilang Pagtatapat/Pagta-tapat” ang pamagatan ng kaniyang panayam.]

Nasa panahon na tayo na kailangang palakasin ang pagsasalin ng ating literatura: mula sa mga katutubo at rehiyonal na wika tungo sa wikang pambansang Filipino at Ingles na mga pangunahing midyum ng ating edukasyon, mula sa Filipino at Ingles patungo sa mga katutubo at rehiyonal na wika, mula sa isang katutubo o rehiyonal na wika patungo sa iba pang katutubo o rehiyonal na wika at mayroon tayong higit-kumulang sa 135 na wika. Isama na rin natin ang mga pagsasalin mula at patungo sa mga banyagang wikang ginagamit ng mga manunulat na Filipino tulad ng Madarin at Kastila.

Kailangan nating mga Filipino na mabasa ang akda ng isa’t isa. Sa ganitong paraan mas madali nating maunawaan ang isa’t isa. Sa panahon ng mga fake news, historical revisionism, at mga mapanlinlang na mga naratibong pampolitika, ngayon natin mas kailangang basahin ang isa’t isa upang mas maging klaro sa atin ang ating mga naratibo, mga naratibong nakasandig sa katotohanan at katarungan. Hindi lahat ng mga manunulat ay panig sa katotohanan at katarungan. Nakikita natin ngayon sa panahon ni Duterte, ang presidente na walang respeto sa wika, katotohanan, at katarungan ang maraming manunulat na tila nawalan na rin ng respeto sa wika, katotohanan, at katarungan. Siguro dahil nabulag sa pag-idolo sa isang sinungaling na politiko, o sadyang walang kakayahang mag-isip kaya pati fake news at mga cut and paste na post ng mga troll ay nire-repost sa Facebook, o sadyang nababayaran para lumikha at magpakalat ng kasinungalingan. Kailangan ding maisalin ang mga akda nila para mabasa nang mas marami ang kanilang kahangalan at kasamaan, o ang kontradiksiyon sa kanilang panulat at ang mga cognitive dissonance sa kanilang nga akda. Hindi immune ang mga katutubo at rehiyonal na wika sa cooptation ng korap na pamahalaan.

Gusto ko ang pamagat ng lektura ni Dr. Ayer Arguelles ngayong tanghali na “Para-paraan: Pagsasalin Bilang Pagtatapat/Pagtapat-tapat” dahil pinapaalala nito sa atin (at least sa pamagat pa lang) ang halaga ng gawaing pagsasalin na ito ay isang tiyak na pamamaraan ng pagtatapat at pagiging tapat. Tapat saan? Siguro una muna sa orihinal na teksto at sa tekstong salin nito. At siguro katapatan sa katotohanan para mawala ang masamang tunog na salitang para-paraan.

Binabasa ko ngayon ang pinakabagong libro ng mga salin ni Joaquin Sy, ang pangunahing tagasalin ng mga tulang Tsinoy mula Madarin patungong Filipino. Pinamagatan itong Mga Tula sa Libong Pulo na inilathala ngayong taon ng Philippine Cheng Bio Eng Foundation at naglalaman ng mga tula ng mga paborito kong makatang Tsinoy na sina Sze Machi, Benito Tan, Grace Hsieh-Hsing, at Jameson Ong na pawang nagawaran ng Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas o UMPIL na ang inyong lingkod ang Sekretaryo Heneral sa kasalukuyan. Ang introduksiyon bilang tagasalin ni Sy ay pinamagatan niyang “Kung Bakit Kami Nagsasalin: Pagtutulay at Pakikipagkaibigan.” Ipinapakita ni Sy na ang pagsasalin ay isang mahusay na paraan ng pakikipagkaibigan.

Dahil Graduate Forum ito, nais akong manawagan sa inyong mga gradwadong mag-aaral sa Departamento ng Literatura na ang pagsasalin ang isa sa mga maaari ninyong gawin sa inyong mga tesis at disertasyon dahil kailangang-kailangan ito sa ngayon. Kapag nag-ambag kayo sa gawaing pagsasalin, nag-ambag na rin kayo sa nation building. Oo, medyo OA pakinggan ang nation building. Pero ito talaga ang dapat na pangunahing layunin ng ating eduksyon. Ang maging tapat sa ating bansa, hindi sa ating mga personal na ambisyon.

Ikalima nga SONA ni PNoy

Nahalungkat ko kahapon sa aking MacBook ang sanaysay na itong sinulat ko noong 28 Hulyo 2014 matapos manood ng ikalimang SONA ni PNoy. Nalathala ito sa Balay Sugidanun noong noong 3 Agosto 2014. Dahil sa maraming nalalatlaha ngayon sa social media at kung saan-saan pa tungkol kay PNoy dahil sa maagaang pagtaliwan niya noong 24 Hunyo 2021, minarapat kong muling ilathala rito sa blog ko ang sanaysay na ito na may salin sa Filipino. Ang mga kinatatakutan kong mangyari sa ating bansa sa sanaysay na ito ay talagang nangyari. Ngayon klaro na na nagkamali ang sambayanan sa pagpili ng presidenteng pumalit kay PNoy kung kaya’t nasa kalunos-lunos na kalagayan ang bansa ngayon. Nasa panahon tayo ngayon na maaari pa nating isalba ang ating sarili mula sa isang incompetent, korap, at malupit na administrasyon. Sana sa pagkamatay ni PNoy ay mamulat tayong mga Filipino na deserving tayong pagsilbihan ng isang matalino, masipag, disente, at makataong pangulo kahit na hindi perpekto dahil wala naman talagang perpektong tao.

***

NAGAPATI gihapon ako kay Presidente Benigno Simeon C. Aquino III ukon PNoy. Amo dya ang nagsëlëd sa pinsar ko pagkatapos ko sëlngën sa telebisyon ang anang ikalima nga SONA kaina ti hapon.

[NANINIWALA pa rin ako kay Presidente Benigno Simeon C. Aquino III o PNoy. Ito ang pumasok sa aking isipan pagkatapos kong manood sa telebisyon ng kaniyang ikalimang SONA kaninang hapon.]

Gusto ko ang mga SONA ni PNoy hay tana ang pinakauna nga presidente nga ang pulong natën ang ginagamit na. Mas rakё ang makaintiyende. Pati mga drayber kang traysikël sa andang mga paradahan nagapamati kana kag makatëgda parti sa ginpanghambal na.

[Gusto ko ang mga SONA ni PNoy dahil siya ang pinakaunang presidente na ang wika natin ang ginagamit niya. Mas marami ang nakakaintindi. Pati mga drayber ng traysikel sa kanilang mga paradahan ay nakikinig sa kaniya dahil may masasabi sila sa mga sinasabi niya.]

Pero amo dyang ikalima na nga SONA ang pinakagusto ko. Una, nabuhinan ang pagpang-away na. Nagapati ako nga korap gid man si Gloria Macapagal Arroyo kag dapat gid man dya mapriso (kag daad bëkën sa presidential suite kang sangka hospital), pero daw bëkët nami kon ginamulay na dya sa anang SONA. Uyang ka tiyempo kag indi takёs ang mga korap nga pareho ni Gloria na estoryahan pa sa SONA. Siguro sa iban nga forum puwede pa.

[Pero itong ikalimang SONA niya ang pinakagusto ko. Una, nabawasan ang pang-aaway niya. Naniniwala akong korap naman talaga si Gloria Macapagal Arroyo at dapat talagang makulong (at hindi sana sa isang presidential suite ng isang ospital), pero parang hindi maganda kung inookray niya ito sa kaniyang SONA. Pagsasayang ng oras at hindi karapatdapat pag-usapan ang mga korap tulad ni Gloria sa isang SONA. Siguro sa ibang forum puwede pa.]

Amo ria nga gusto ko kaina nga wara ginmitlang ni PNoy ang ngaran nanday Juan Ponce Enrile, Jinggoy Estrada, kag Bong Revilla—mga senador nga napriso kadya tëngëd sa mga akusasyon kang korapsiyon. Kundi wara sanda natugruan it importansiya. Daw wara rën sanda.

[Kayâ gusto ko kanina na hindi binanggit ni PNoy ang pangalan nina Juan Ponce Enrile, Jinggoy Estrada, at Bong Revilla—mga senador na nakakulong ngayon dahil sa mga akusasyon ng korapsiyon. Kayâ hindi sila nabigyan ng importansiya. Parang wala na sila.]

Rakë siyempre ang kulang sa report ni PNoy sa anang mga “boss” (ukon mga “bosslot?”). Kon magsëlëng kita sa atën palibot, tuman pa ka rakë ang dapat himuon kang gobyerno. Bisan hambalën pa ni PNoy nga okey  ang atën growth rate kag okey rën ang atën credit standing kag bëkën rën kita ang ginatawag nga “sick man of Asia,” mga macroeconomics lamang dya. Kon sëlngën gid man ang macroeconomics kang atën pungsod kadya, manami. Manami ikumpara sa iban nga mga pungsod sa Asya. Ugaring problema gihapon ang microeconomics. Ang mga manggaranën nga negosyante lamang ang makabatyag kadyang pag-ugwad kang ekonomiya kag wara pa dya mabatyagan bisan kayët lang kang mga ordinaryo nga empleyado, obrero, mamumugon, kag mga imol. Miyentras tanto nga indi mabatyagan kang mga imul ang pagnami kang ekonomiya, lagpok man gihapon ang grado kang sangka presidente.

[Marami siyempre ang kulang sa report ni PNoy sa kaniyang mga “boss” (o “bosslot?” Ang butas sa Kinaray-a ay “buslot”). Kung titingnan natin ang ating paligid, marami pang dapat gawin ang gobyerno. Kahit sabihin pa ni PNoy na okey ang ating growth rate at okey na ang ating credit standing at hindi na tayo tinatawag na “sick man of Asia,” mga macroeconomics lamang ito. Kung titingnan kasi talaga ang macroeconomics ng ating bansa ngayon, maganda. Maganda kumpara sa ibang mga bansa sa Asya. Kayâ lang problema pa rin ang microeconomics. Ang mga mayaman na negosyante lamang ang nakakaramdam nitong paglago ng ekonomiya at hindi pa ito nararamdaman nang kahit maliit lang ng mga ordinaryong empleyado, manggagawa, at mga mahirap. Hangga’t hindi mararamdaman ng mga dukha ang pagganda ng ekonomiya, bagsak pa rin ang grado ng isang presidente.]

Halimbawa ang ginapahambog na nga pagpasugot kang European Union nga makabiyahe rugto ang mga eroplano kang Philippine Air Lines. Sin-o karia ang makapulos kundi ang mga manggaranën lamang nga may pilak para magbakasyon sa Europa, ukon ang mga OFW nga siyempre napiritan bayaan ang pamilya hay wara it maobrahan rëgya sa Filipinas. Antuson ang pag-isarahanën sa abrod kaysa dërërëngan sanda kang andang pamilya nga mapatay sa gëtëm.

[Halimbawa ang ipinagmamalaki niyang pagpayag ng European Union na makabiyahe na roon ang eroplano ng Philippine Air Lines. Sino ang makikinabang diyan kundi ang mga mayaman lamang na may pera na pangbakasyon sa Europa, o mga OFW na siyempre napilitang iwanan ang pamilya dahil walang mapagtatrabahuhan dito sa Filipinas. Titiisin nila ang pag-iisa sa abrod kaysa sabay-sabay sila ng kanilang pamilyang mamatay sa gutom.]

Ang presidente nga nakita ko kaina sangka tawo. Tawo nga nabëdlayan kag nakapuyan man. Tawo nga nasakitan man kon ginamulay. Tawo nga may ginaamligan nga dëngëg kang mga ginikanan kag pamilya.

[Ang presidenteng nakita ko kanina ay isang tao. Taong nahihirapan at napapagod din. Taong nasasaktan din kapag nilalait. Taong iniingatang dangal ng mga magulang at pamilya.]

Indi gid man manigar nga sangka hasyendero si PNoy. Ginbata sa manggaranën nga pamilya kag iba siyempre ang realidad kaysa mga ginbata sa makasarangan lang ukon mga imul nga pamilya. Amo ria siguro nga rakё tana indi makita nga pag-antus kang mga pobre sa Filipinas.

[Hindi talaga maipagkaila na isang hasyendero si PNoy. Ipinanganak sa isang mayamang pamilya at iba siyempre ang realidad kaysa mga ipinanganak sa medyo maykaya lang o mga mahirap na pamilya. Kayâ siguro marami siyang hindi nakikitang paghihirap ng mga pobre sa Filipinas.]

Sa pihak kang mga makita natën nga mga kakulangan ni PNoy bilang presidente, indi mahimutig nga bëkën tana it matakaw, nga bëkën tana it korap. Bahël dya nga bagay. Indi natën dya mahambal sa mga nagriligad nga presidente pareho nanday Fidel Ramos, Joseph Estrada, kag si Gloria nga bëkën gid it glorya ang ginadara kanatën. Si Cory, bëkët man daad tana ang nagpanakaw kang tana presidente, nagpinagusto man ang mga paryente kag mga tinawo na. Amo gani may ginatawag kato nga “Kamag-anak Incorporated.”

[Sa kabila ng mga nakikita nating kakulangan ni PNoy bilang presidente, hindi mapasinungalingan na hindi siya kawatan, na hindi siya korap. Malaking bagay ito. Hindi natin ito masasabi sa mga nagdaang presidente katulad nina Fidel Ramos, Joseph Estrada, at si Gloria na hindi talaga Gloria ang dinala sa atin. Si Cory, hindi sana siya ang nagnanakaw noong siya ay presidente, nagkaniya-kaniyang nakaw naman ang mga kamag-anak at tauhan niya. Kayâ nga may tinatawag noon na “Kamag-anak Incorporated.”]

Nagustuhan ko ang punto ni PNoy nga kon ano man ang mga manami nga pagbag-o ang natabo sa kadya sa atën pungsod, daad dya sangka manami nga umpisa lamang kag daad ang mga masunod kana nga presidente padayunon dya agëd padayon kita sa pag-ugwad. Nagapakita lamang dya kang anang pagkamapainëbësën.

[Nagustuhan ko ang punto ni PNoy na kung ano man ang mga magandang pagbabago ang nangyari ngayon sa ating bansa, sana isang magandang simula lamang ito at sana ang mga susunod na presidente ipagpatuloy ito upang padayon tayo sa pag-unlad. Nagpapakita lamang ito ng kaniyang pagiging mapagpakumbaba.]

Importante matuod kon sin-o ang masunod nga presidente. Kon matabuan nga korap liwan pareho ni Gloria, mabalik liwan sa uno ang atën macroeconomics. Hambal gani kang ekonomista nga si Winnie Monsod, handa rën ang Filipinas sa paglëpad. Ti, kon matakaw ang mabëlës kay PNoy, basi magluyloy liwan ang atën pakë.

[Totoong importante kung sino ang susunod na presidente. Kung magkataong korap uli tulad ni Gloria, babalik muli sa simula ang ating macroeconomics. Sabi nga ng ekonomistang si Winnie Monsod, handa na ang Filipinas sa paglipad. Kung magnanakaw ang papalit kay PNoy, baka manghina muli ang ating pakpak.]

Abaw, wara gid ako it sarig kay Bise Presidente Jejomar Binay. Sëlnga ay, harus tanan sanda sa pamilya nanda may puwesto sa gobyerno. Magluwas kana nga bise presidente, may senador pa, may kongresman, kag may meyor. Indi ako mangësyan kon ang sangka kuti nanda barangay kapitan sa Makati. Ang nepotismo sangka senyales nga bëkën it mayad nga mga politiko ang sangka pamilya. Sёlnga ay ang mga Marcos, ang mga Estrada. Ti, maiwan kita hay si Binay ang nagapanguna sa mga sarbey?

[Abaw, wala talaga akong tiwala kay Bise Presidente Jejomar Binay. Tingnan mo, halos lahat sila sa pamilya nila may puwesto sa gobyerno. Bukod sa kaniya na bise presidente, may senador pa, may kongresista, at may meyor. Hindi ako magugulat kung ang isang pusa nila ay barangay kapitan sa Makati. Ang nepotismo ay isang senyales na hindi mabuti ang mga politiko ang isang pamilya. Tingnan natin ang mga Marcos, ang mga Estrada. Ti, paano ‘yan at si Binay ang nangunguna sa mga sarbey?]

Wara rën si Mar Roxas. Nakita kang tanan ang non-presidentiable nga ugali na kang magbagyo Yolanda. Dugangan pa kang asawa na nga journalist kuno pero nangin apologist. Mayad hay gintarayan kang taga-CNN. Si Grace Poe hambal nanda basi puwede man pero wara pa man gid dya it may napatunayan. Delikado. Si Chiz Escudero, tuman ka trapo. Daw mayad lang magwakal. Kanugon gid nga napatay si Jessie Robredo.

[Wala na si Mar Roxas. Nakita ng lahat ang non-presidentiable na ugali niya nang magbagyong Yolanda. Dagdagan pa ng asawa niyang journalist kuno pero naging apologist. Mabuti at tinarayan ng isang taga-CNN. Si Grace Poe sabi nila baka puwede rin subalit wala pa itong napatunayan. Delikado. Si Chiz scudero, masyadong trapo. Parang magaling lang magdakdak. Sayang talaga na namatay si Jessie Robredo.]

May ginapanëmdëm ako nga basi puwede. Si Governor Vilma Santos-Recto. Mayad ang pagpadalagan na kang Syudad Lipa kang tana nangin meyor. Kag kadya nga gobernadora tana kang Batangas, mayad man ang pagpadalagan na. Daw masarigan si Ate Vi nga indi mangin kawatan. Siguro kinahanglan na lang kang mga mayad kag maaram nga gabinete. Ang importante, may integridad ang presidente kag si Ate Vi may amo kadya.

[May naiisip ako na baka puwede. Si Governor Vilam Santos-Recto. Maganda ang pamamalakad niya ng Lungsod Lipa nang siya’y naging meyor. At ngayong gobernadora siya ng Batanga, maayos din ang pamamalakad niya. Parang kakayanin ni Ate Vi na hindi maging kawatan. Siguro kakailanganin lang niya ng mga mabuti at matalinong gabinete. Ang importante, may integridad ang presidente at si Ate Vi ay meron nito.]

Ti, paano bay tana ang bana na? May namangkot. Trapo gid man abi. Maan, sabat ko. Mangadi rën lang kita, e para sa milagro. Si PNoy kato wara man ria ginaestoryahan nga magpresidente. Napatay si Cory kag naambunan kang Cory Magic, ti nagdaëg. Kon paminsarën, ang pagkapresidente ni PNoy daw milagro. Siguro puwede nga magmilagro pa liwan. Magsarig lang kita sa kamayad kang Ginuo.

[O paano naman ang kaniyang bana? May nagtanong. Trapo naman kasi talaga. Ewan, sagot ko. Magdasal na lang tayo para may milagro. Si PNoy noon hindi naman pinag-uusapan na maging presidente. Namatay si Cory at naambunan ng Cory Magic kayâ nanalo. Kung pag-iisipan, ang pagkapresidente ni PNoy parang milagro. Siguro puwede namang magmilagro uli. Maniwala lang tayo sa kabutihan ng Panginoon.]

Naghibi ako kang maghibi si PNoy kang ginhambal na kon kadya tana mapatay, husto rën kag kuntento rën bala tana sa mga nahimu na? Hambal na kuntento rën tana kag napësâ ang anang limëg. Nag-igham tana kag naglab-ok anay kang tubig. Sa katapusan, atubangën gid man natën ang atën kaugalingën kag pamangkuton kon nahimu bala natën rugya sa ibabaw kang kalibutan ang gusto natën himuon. Ang mga hirimuon nga dya bëkën lamang para sa atën kaugalingën kundi para man sa atën mga isigkatawo. 

[Umiyak ako nang umiya si PNoy at sinabi niya na kung ngayon siya mamamatay, sapat na ba at kuntento na ba siya sa mga nagawa niya? Sabi niya kuntento na siya at nabasag ang kaniyang boses. Tumikhim siya at lumagok muna ng tubig. Sa katapusan, haharapin talaga natin ang ating sarili at tatanungin kung nagawa ba natin dito sa ibabaw ng mundo ang gusto nating gawin. Ang mga gawaing ito ay hindi lamang para sa ating sarili kundi para din sa ating kapuwa.]

[28 Hulyo 2014 Lunes / 8:30 t.g. Rosario, Pasig]