Ikalima nga SONA ni PNoy

Nahalungkat ko kahapon sa aking MacBook ang sanaysay na itong sinulat ko noong 28 Hulyo 2014 matapos manood ng ikalimang SONA ni PNoy. Nalathala ito sa Balay Sugidanun noong noong 3 Agosto 2014. Dahil sa maraming nalalatlaha ngayon sa social media at kung saan-saan pa tungkol kay PNoy dahil sa maagaang pagtaliwan niya noong 24 Hunyo 2021, minarapat kong muling ilathala rito sa blog ko ang sanaysay na ito na may salin sa Filipino. Ang mga kinatatakutan kong mangyari sa ating bansa sa sanaysay na ito ay talagang nangyari. Ngayon klaro na na nagkamali ang sambayanan sa pagpili ng presidenteng pumalit kay PNoy kung kaya’t nasa kalunos-lunos na kalagayan ang bansa ngayon. Nasa panahon tayo ngayon na maaari pa nating isalba ang ating sarili mula sa isang incompetent, korap, at malupit na administrasyon. Sana sa pagkamatay ni PNoy ay mamulat tayong mga Filipino na deserving tayong pagsilbihan ng isang matalino, masipag, disente, at makataong pangulo kahit na hindi perpekto dahil wala naman talagang perpektong tao.

***

NAGAPATI gihapon ako kay Presidente Benigno Simeon C. Aquino III ukon PNoy. Amo dya ang nagsëlëd sa pinsar ko pagkatapos ko sëlngën sa telebisyon ang anang ikalima nga SONA kaina ti hapon.

[NANINIWALA pa rin ako kay Presidente Benigno Simeon C. Aquino III o PNoy. Ito ang pumasok sa aking isipan pagkatapos kong manood sa telebisyon ng kaniyang ikalimang SONA kaninang hapon.]

Gusto ko ang mga SONA ni PNoy hay tana ang pinakauna nga presidente nga ang pulong natën ang ginagamit na. Mas rakё ang makaintiyende. Pati mga drayber kang traysikël sa andang mga paradahan nagapamati kana kag makatëgda parti sa ginpanghambal na.

[Gusto ko ang mga SONA ni PNoy dahil siya ang pinakaunang presidente na ang wika natin ang ginagamit niya. Mas marami ang nakakaintindi. Pati mga drayber ng traysikel sa kanilang mga paradahan ay nakikinig sa kaniya dahil may masasabi sila sa mga sinasabi niya.]

Pero amo dyang ikalima na nga SONA ang pinakagusto ko. Una, nabuhinan ang pagpang-away na. Nagapati ako nga korap gid man si Gloria Macapagal Arroyo kag dapat gid man dya mapriso (kag daad bëkën sa presidential suite kang sangka hospital), pero daw bëkët nami kon ginamulay na dya sa anang SONA. Uyang ka tiyempo kag indi takёs ang mga korap nga pareho ni Gloria na estoryahan pa sa SONA. Siguro sa iban nga forum puwede pa.

[Pero itong ikalimang SONA niya ang pinakagusto ko. Una, nabawasan ang pang-aaway niya. Naniniwala akong korap naman talaga si Gloria Macapagal Arroyo at dapat talagang makulong (at hindi sana sa isang presidential suite ng isang ospital), pero parang hindi maganda kung inookray niya ito sa kaniyang SONA. Pagsasayang ng oras at hindi karapatdapat pag-usapan ang mga korap tulad ni Gloria sa isang SONA. Siguro sa ibang forum puwede pa.]

Amo ria nga gusto ko kaina nga wara ginmitlang ni PNoy ang ngaran nanday Juan Ponce Enrile, Jinggoy Estrada, kag Bong Revilla—mga senador nga napriso kadya tëngëd sa mga akusasyon kang korapsiyon. Kundi wara sanda natugruan it importansiya. Daw wara rën sanda.

[Kayâ gusto ko kanina na hindi binanggit ni PNoy ang pangalan nina Juan Ponce Enrile, Jinggoy Estrada, at Bong Revilla—mga senador na nakakulong ngayon dahil sa mga akusasyon ng korapsiyon. Kayâ hindi sila nabigyan ng importansiya. Parang wala na sila.]

Rakë siyempre ang kulang sa report ni PNoy sa anang mga “boss” (ukon mga “bosslot?”). Kon magsëlëng kita sa atën palibot, tuman pa ka rakë ang dapat himuon kang gobyerno. Bisan hambalën pa ni PNoy nga okey  ang atën growth rate kag okey rën ang atën credit standing kag bëkën rën kita ang ginatawag nga “sick man of Asia,” mga macroeconomics lamang dya. Kon sëlngën gid man ang macroeconomics kang atën pungsod kadya, manami. Manami ikumpara sa iban nga mga pungsod sa Asya. Ugaring problema gihapon ang microeconomics. Ang mga manggaranën nga negosyante lamang ang makabatyag kadyang pag-ugwad kang ekonomiya kag wara pa dya mabatyagan bisan kayët lang kang mga ordinaryo nga empleyado, obrero, mamumugon, kag mga imol. Miyentras tanto nga indi mabatyagan kang mga imul ang pagnami kang ekonomiya, lagpok man gihapon ang grado kang sangka presidente.

[Marami siyempre ang kulang sa report ni PNoy sa kaniyang mga “boss” (o “bosslot?” Ang butas sa Kinaray-a ay “buslot”). Kung titingnan natin ang ating paligid, marami pang dapat gawin ang gobyerno. Kahit sabihin pa ni PNoy na okey ang ating growth rate at okey na ang ating credit standing at hindi na tayo tinatawag na “sick man of Asia,” mga macroeconomics lamang ito. Kung titingnan kasi talaga ang macroeconomics ng ating bansa ngayon, maganda. Maganda kumpara sa ibang mga bansa sa Asya. Kayâ lang problema pa rin ang microeconomics. Ang mga mayaman na negosyante lamang ang nakakaramdam nitong paglago ng ekonomiya at hindi pa ito nararamdaman nang kahit maliit lang ng mga ordinaryong empleyado, manggagawa, at mga mahirap. Hangga’t hindi mararamdaman ng mga dukha ang pagganda ng ekonomiya, bagsak pa rin ang grado ng isang presidente.]

Halimbawa ang ginapahambog na nga pagpasugot kang European Union nga makabiyahe rugto ang mga eroplano kang Philippine Air Lines. Sin-o karia ang makapulos kundi ang mga manggaranën lamang nga may pilak para magbakasyon sa Europa, ukon ang mga OFW nga siyempre napiritan bayaan ang pamilya hay wara it maobrahan rëgya sa Filipinas. Antuson ang pag-isarahanën sa abrod kaysa dërërëngan sanda kang andang pamilya nga mapatay sa gëtëm.

[Halimbawa ang ipinagmamalaki niyang pagpayag ng European Union na makabiyahe na roon ang eroplano ng Philippine Air Lines. Sino ang makikinabang diyan kundi ang mga mayaman lamang na may pera na pangbakasyon sa Europa, o mga OFW na siyempre napilitang iwanan ang pamilya dahil walang mapagtatrabahuhan dito sa Filipinas. Titiisin nila ang pag-iisa sa abrod kaysa sabay-sabay sila ng kanilang pamilyang mamatay sa gutom.]

Ang presidente nga nakita ko kaina sangka tawo. Tawo nga nabëdlayan kag nakapuyan man. Tawo nga nasakitan man kon ginamulay. Tawo nga may ginaamligan nga dëngëg kang mga ginikanan kag pamilya.

[Ang presidenteng nakita ko kanina ay isang tao. Taong nahihirapan at napapagod din. Taong nasasaktan din kapag nilalait. Taong iniingatang dangal ng mga magulang at pamilya.]

Indi gid man manigar nga sangka hasyendero si PNoy. Ginbata sa manggaranën nga pamilya kag iba siyempre ang realidad kaysa mga ginbata sa makasarangan lang ukon mga imul nga pamilya. Amo ria siguro nga rakё tana indi makita nga pag-antus kang mga pobre sa Filipinas.

[Hindi talaga maipagkaila na isang hasyendero si PNoy. Ipinanganak sa isang mayamang pamilya at iba siyempre ang realidad kaysa mga ipinanganak sa medyo maykaya lang o mga mahirap na pamilya. Kayâ siguro marami siyang hindi nakikitang paghihirap ng mga pobre sa Filipinas.]

Sa pihak kang mga makita natën nga mga kakulangan ni PNoy bilang presidente, indi mahimutig nga bëkën tana it matakaw, nga bëkën tana it korap. Bahël dya nga bagay. Indi natën dya mahambal sa mga nagriligad nga presidente pareho nanday Fidel Ramos, Joseph Estrada, kag si Gloria nga bëkën gid it glorya ang ginadara kanatën. Si Cory, bëkët man daad tana ang nagpanakaw kang tana presidente, nagpinagusto man ang mga paryente kag mga tinawo na. Amo gani may ginatawag kato nga “Kamag-anak Incorporated.”

[Sa kabila ng mga nakikita nating kakulangan ni PNoy bilang presidente, hindi mapasinungalingan na hindi siya kawatan, na hindi siya korap. Malaking bagay ito. Hindi natin ito masasabi sa mga nagdaang presidente katulad nina Fidel Ramos, Joseph Estrada, at si Gloria na hindi talaga Gloria ang dinala sa atin. Si Cory, hindi sana siya ang nagnanakaw noong siya ay presidente, nagkaniya-kaniyang nakaw naman ang mga kamag-anak at tauhan niya. Kayâ nga may tinatawag noon na “Kamag-anak Incorporated.”]

Nagustuhan ko ang punto ni PNoy nga kon ano man ang mga manami nga pagbag-o ang natabo sa kadya sa atën pungsod, daad dya sangka manami nga umpisa lamang kag daad ang mga masunod kana nga presidente padayunon dya agëd padayon kita sa pag-ugwad. Nagapakita lamang dya kang anang pagkamapainëbësën.

[Nagustuhan ko ang punto ni PNoy na kung ano man ang mga magandang pagbabago ang nangyari ngayon sa ating bansa, sana isang magandang simula lamang ito at sana ang mga susunod na presidente ipagpatuloy ito upang padayon tayo sa pag-unlad. Nagpapakita lamang ito ng kaniyang pagiging mapagpakumbaba.]

Importante matuod kon sin-o ang masunod nga presidente. Kon matabuan nga korap liwan pareho ni Gloria, mabalik liwan sa uno ang atën macroeconomics. Hambal gani kang ekonomista nga si Winnie Monsod, handa rën ang Filipinas sa paglëpad. Ti, kon matakaw ang mabëlës kay PNoy, basi magluyloy liwan ang atën pakë.

[Totoong importante kung sino ang susunod na presidente. Kung magkataong korap uli tulad ni Gloria, babalik muli sa simula ang ating macroeconomics. Sabi nga ng ekonomistang si Winnie Monsod, handa na ang Filipinas sa paglipad. Kung magnanakaw ang papalit kay PNoy, baka manghina muli ang ating pakpak.]

Abaw, wara gid ako it sarig kay Bise Presidente Jejomar Binay. Sëlnga ay, harus tanan sanda sa pamilya nanda may puwesto sa gobyerno. Magluwas kana nga bise presidente, may senador pa, may kongresman, kag may meyor. Indi ako mangësyan kon ang sangka kuti nanda barangay kapitan sa Makati. Ang nepotismo sangka senyales nga bëkën it mayad nga mga politiko ang sangka pamilya. Sёlnga ay ang mga Marcos, ang mga Estrada. Ti, maiwan kita hay si Binay ang nagapanguna sa mga sarbey?

[Abaw, wala talaga akong tiwala kay Bise Presidente Jejomar Binay. Tingnan mo, halos lahat sila sa pamilya nila may puwesto sa gobyerno. Bukod sa kaniya na bise presidente, may senador pa, may kongresista, at may meyor. Hindi ako magugulat kung ang isang pusa nila ay barangay kapitan sa Makati. Ang nepotismo ay isang senyales na hindi mabuti ang mga politiko ang isang pamilya. Tingnan natin ang mga Marcos, ang mga Estrada. Ti, paano ‘yan at si Binay ang nangunguna sa mga sarbey?]

Wara rën si Mar Roxas. Nakita kang tanan ang non-presidentiable nga ugali na kang magbagyo Yolanda. Dugangan pa kang asawa na nga journalist kuno pero nangin apologist. Mayad hay gintarayan kang taga-CNN. Si Grace Poe hambal nanda basi puwede man pero wara pa man gid dya it may napatunayan. Delikado. Si Chiz Escudero, tuman ka trapo. Daw mayad lang magwakal. Kanugon gid nga napatay si Jessie Robredo.

[Wala na si Mar Roxas. Nakita ng lahat ang non-presidentiable na ugali niya nang magbagyong Yolanda. Dagdagan pa ng asawa niyang journalist kuno pero naging apologist. Mabuti at tinarayan ng isang taga-CNN. Si Grace Poe sabi nila baka puwede rin subalit wala pa itong napatunayan. Delikado. Si Chiz scudero, masyadong trapo. Parang magaling lang magdakdak. Sayang talaga na namatay si Jessie Robredo.]

May ginapanëmdëm ako nga basi puwede. Si Governor Vilma Santos-Recto. Mayad ang pagpadalagan na kang Syudad Lipa kang tana nangin meyor. Kag kadya nga gobernadora tana kang Batangas, mayad man ang pagpadalagan na. Daw masarigan si Ate Vi nga indi mangin kawatan. Siguro kinahanglan na lang kang mga mayad kag maaram nga gabinete. Ang importante, may integridad ang presidente kag si Ate Vi may amo kadya.

[May naiisip ako na baka puwede. Si Governor Vilam Santos-Recto. Maganda ang pamamalakad niya ng Lungsod Lipa nang siya’y naging meyor. At ngayong gobernadora siya ng Batanga, maayos din ang pamamalakad niya. Parang kakayanin ni Ate Vi na hindi maging kawatan. Siguro kakailanganin lang niya ng mga mabuti at matalinong gabinete. Ang importante, may integridad ang presidente at si Ate Vi ay meron nito.]

Ti, paano bay tana ang bana na? May namangkot. Trapo gid man abi. Maan, sabat ko. Mangadi rën lang kita, e para sa milagro. Si PNoy kato wara man ria ginaestoryahan nga magpresidente. Napatay si Cory kag naambunan kang Cory Magic, ti nagdaëg. Kon paminsarën, ang pagkapresidente ni PNoy daw milagro. Siguro puwede nga magmilagro pa liwan. Magsarig lang kita sa kamayad kang Ginuo.

[O paano naman ang kaniyang bana? May nagtanong. Trapo naman kasi talaga. Ewan, sagot ko. Magdasal na lang tayo para may milagro. Si PNoy noon hindi naman pinag-uusapan na maging presidente. Namatay si Cory at naambunan ng Cory Magic kayâ nanalo. Kung pag-iisipan, ang pagkapresidente ni PNoy parang milagro. Siguro puwede namang magmilagro uli. Maniwala lang tayo sa kabutihan ng Panginoon.]

Naghibi ako kang maghibi si PNoy kang ginhambal na kon kadya tana mapatay, husto rën kag kuntento rën bala tana sa mga nahimu na? Hambal na kuntento rën tana kag napësâ ang anang limëg. Nag-igham tana kag naglab-ok anay kang tubig. Sa katapusan, atubangën gid man natën ang atën kaugalingën kag pamangkuton kon nahimu bala natën rugya sa ibabaw kang kalibutan ang gusto natën himuon. Ang mga hirimuon nga dya bëkën lamang para sa atën kaugalingën kundi para man sa atën mga isigkatawo. 

[Umiyak ako nang umiya si PNoy at sinabi niya na kung ngayon siya mamamatay, sapat na ba at kuntento na ba siya sa mga nagawa niya? Sabi niya kuntento na siya at nabasag ang kaniyang boses. Tumikhim siya at lumagok muna ng tubig. Sa katapusan, haharapin talaga natin ang ating sarili at tatanungin kung nagawa ba natin dito sa ibabaw ng mundo ang gusto nating gawin. Ang mga gawaing ito ay hindi lamang para sa ating sarili kundi para din sa ating kapuwa.]

[28 Hulyo 2014 Lunes / 8:30 t.g. Rosario, Pasig]      

Bása Tayo: Labanan sa Marawi

Kapag ang peryodistang si Criselda Yabes ang magsulat ng libro hinggil sa isang pangyayari, lalo na ang may kinalaman sa militar, kahit na anyong investigative journalism ito o isang libro ng creative nonfiction, nagmimistula itong nobela na masyadong nakaaaliw at nakaiintriga na kapag umipisahan mong basahin ay hindi mo na bibitawan hanggang sa huling pahina.

Ito muli ang nangyari sa akin nang binasa ko ang pinakahuling libro niyang The Battle of Marawi (Pawikan Press, 2020) na tungkol sa binansagang “siege of Marawi” noong 2017, ang laban sa pagitan ng militar ng Armed Forces of the Philippines (AFP) at sa mga magkapatid na Maute na kasabwat ng Islamic State of Iraq at al-Shalam o ISIS.

Naalala ko ang pelikulang Saving Private Ryan ni Steven Spielberg habang binabasa ang librong ito. Matingkad ang pagsasalaysay at ang paglalarawan ng labanang iyon. Dahil malanobela ang paraan ng pagsasalaysay, bilang mambabasa para ka talagang nandoon sa tabi ng mga karakter na militar sa tabi ng kanilang binabaril na sasakayan, o gumagapang sa mga bakanteng bahay at di makagalaw masyado at lalong di makalabas dahil nakaabang ang mga sniper sa di kalayuan o sa kabilang gusali. Parang kang nanonood ng pelikula habang nagbabasa.

Halimbawa ng matingkad na paglalarawan ang unang talata ng tsapter na pinamagatang “View From a Spiper’s Hole,” “The trees had no leaves. There was one as huge as an acacia where the birds flocked, strangely, from where they could better see what was happening in the main battle area. I couldn’t distinguish them from the zoom lens of my camera, watching from a sniper’s hole in an occupied house in the neighbordhood of Raya Saduc, just across the river in the army’s safe zone (132).”

Maganda rin ang paglalarawan ng lunan katulad ng isang tipikal na bahay ng isang maykayang Marënaw sa Marawi: “We were in the third story of a house that was typical of a middle-class Maranao family’s home. Any of the houses could have in their storage a stash of guns, bullets, jewelry, cash, or any heirloom. The city lived by its rules, and it was the power of guns that made them the ‘untouchables’ under years of warlord governance.”

Ito ang librong mahirap i-summarize dahil parang walang pangyayari at detalye kang pakakawalan. Kailangan talaga itong basahin nang buo upang tuluyang malasahan ang linamnam ng pagkasulat nito.

Naalala ko noong linggo na may labanan sa Marawi, naghahapunan kami sa isang vegetarian restaurant sa Makati nina Cris (na isang vegetarian) at Yasmin (ang pabliser ng Pawikan Press) at siyempre ang nangyayari sa Marawi ang pinag-uusapan namin habang abala ako sa pagti-text upang kumustahin ang mga kaibigan kong manunulat at guro sa Mindanao State University sa mga  Iligan Instiute of Technology campus at main campus sa Marawi. Si Cris naman, abala sa pakikipag-unayan sa mga kontak niya sa AFP upang makisakay sa susunod na mga flight papuntang Cagayan de Oro para makapunta na siya sa Marawi at ma-cover ang labanan. Ibang klase!

Kunsabagay, hindi ito nakapagtataka. Isang beteranang journalist siya na ilang libro na rin ang nasulat hinggil sa military. Klasiko na ang kaniyang The Boys from the Barracks: The Philippine Military After EDSA (Anvil, 1991, 2009) na ulat niya tungkol sa mga kudeta noong panahon ni Cory Aquino. Para itong nobela ni Gabriel Garcia Marquez na ang mga karakter ay ang mga militar at korap na mga politiko ng Filipinas. Magic realism ang peg halimbawa ng pagsa-shopping ni Imelda Marcos sa Beijing noong 1982 ng rug na balat ng tigre para sa apartment niya sa New York, hindi sa Cubao kundi sa Estados Unidos. Ang isang genuine na rug ay US$17,000. Ang isang rug naman na peke na yari sa balat ng aso ay tag-US$5,000. Nahirapang mag-decide si Madam. Para hindi na maghirap ang kaniyang kalooban, binili niya pareho! Ang kuwentong ito ay nasa unang pahina ng The Boys from the Barracks.

At dahil magic realism nga ito, ang shopping alalay ni Imelda sa Biejing noon na nagkuwento nito ay si Ricardo Morales na 33 taong gulang na kapitan ng militar noon na nahindik sa paggasta na iyon ni Imelda sa pera ng bayan, isang bayan na marami ang naghihirap, kung kaya sumali ito sa papatalsik mula sa Malakanyang sa diktador na si Marcos sa sa imeldific nitong Unang Ginang. At presto! Zoom to 2020, panahon ng COVID-19 pandemic, retiradong heneral na si Morales at na-appoint ng isa pang mala-diktador na presidente bilang presidente ng PHILHEALTH at napilitan itong mag-resign sa gitna ng mga akusasyon ng malawakang kurapsiyon sa ahensiyang ito na napakalaki ng papel na ginagampanan, o dapat gampanan, ngayong may pandemya.

Ang isa pang libro ni Cris tungkol sa mga militar ay ang Peace Warriors: On the Trail with Filipino Soldiers (Anvil, 2011) na tungkol naman sa mga kuwento ng ilang militar na nakadestino sa Mindanao na nagsusumikap na makamit ang pangmatagalang kapayapaan sa bahaging ito ng bansa.

Kung mayroon man tayong matatawag na manunulat na eksperto sa militar ng bansa lalo na sa military sa Mindanao, walang iba ito kundi si Criselda Yabes. Iniisip ko ngang magturo ng isang graduate seminar class tungkol sa kaniyang mga libro. Magandang mabasa nang maigi ng mga estudyante ng peryodismo at malikhaing pagsulat ang kaniyang mga akda. Mga madandang modelo kasi ito ng sipag at tiyaga sa pananaliksik, maingat at eleganteng paggamit ng wika, at matalim na paghimay at pagtahi ng mga pangyayari. Kung ganito siguro ang pagkasulat ng mga aklat na pangkasaysayan natin, tiyak na mas maraming estudyante ang maeengganyo sa pag-aaral ng kasaysayan.

Ang isa pa sa gusto ko sa mga libro tungkol sa AFP ni Cris, nayu-humanize niya ang ilang mga sundalo sa kaniyang mga libro. Halimbawa dito sa The Battle of Marawi, gusto ko ang mala-bromance na kuwento ng pagkakaibigan ng dalawang sundalong sina Alladin at Six-Eight. Nakakakilig. Pang-BL series. Huwag nating kalimutan na homosocial institusyon ang military kahit na may ilang mga babae nang nagsu-sundalo ngayon. Para malaman ang kuwento nila, kailangan ninyong bilhin at basahin ang librong ito.

Balangaw ang Kulay ng Kalayaan

Ang rainbow poster school project ni Juliet para sa akin.

Maganda at makulay na coincidence na kada Hunyo ipinagdiriwang ang Araw ng Kalayaan ng ating bansa at buwan ng Hunyo rin ipinagdiriwang ang Pride Month ng maraming bansa sa buong mundo upang isulong ang mga karapatan at kalayaan ng LGBTQ+.

Sa pag-alaala natin ng ika-123 anibersaryo ng Araw ng Kalayaan ng Filipinas, huwag sana nating kalimutan na kasama sa mga kalayaang ito ay ang mamuhay nang malaya, ligtas, at marangal sa ating minamahal na arkipelago ang mga agî, lakin-ën, bakla, bayot, tomboy, lesbiyana, bi, trans, at kung ano-ano pang kulay ng pagnanasa at pagmamahal. Kayâ rainbow ang bandera ng LGBTQ+ kasi sari-sari ang mukha at anyo nito.

Ngayong Hunyo rin nangyari ang kahindik-hindik na pagkalbo at pagpahiya sa mga kasapi ng LGBT sa Ampatuan, Maguindanao dahil bawal daw ito sa relihiyon nila. Ganern? Relihiyon pa bang matatawag ang nang-aapi kayo at namamahiya ng dapat ay kapatid ninyo sa pananampalataya?

Kung ang relihiyon ko ay ikakahiya ako at aapihin ako dahil lamang sa pagnanasa at pagmamahal ko sa kapuwa lalaki, di bale na lang, hindi ko kailangan ng relihiyon! Kayâ nga may relihiyon para pagaanin ang buhay natin dito sa daigdig. Kung pinapahirapan ng relihiyon ang buhay natin, hindi na relihiyon iyon kundi kulto na o gang ng mga kriminal.

Thank God para kay Pope Francis. Siya ang Santo Papa na hindi homophobic at judgemental sa LGBTQ+. At least hindi na ako mapipilitang magpatayo ng sarili kong relihiyon dahil may mga obispong Katoliko pa rin na mistulang nabanhaw mula sa Dark Ages. Katoliko kasi ang minana kong relihiyon mula sa aking mga magulang. Pati edukasyon ko, 100% Katoliko ‘yan. Kayâ nagsisimba ako, nagrorosaryo, Marian devotee rin ako tulad ng namayapa kong ina, at bago ako lumabas sa pintuan nananalangin ako sa aking guardian angel na bantayan ako. Ngayon, kung mag-insist talaga ang Catholic Church na sa impiyerno ako mapupunta dahil bakla ako at dapat akong kalbuhin, hindi ako mangingiming itapon itong relihiyon ng aking angkan at magtatayo ako ng sariling relihiyon, kesehodang mag-isa lang akong kasapi, at patuloy pa rin akong magdadasal sa Diyos ng Kabutihan at Katarungan, kay Mother Mary, at hihingi pa rin ako ng proteksiyon sa mga anghel.

Speaking of pagkakalbo sa mga bading at trans, talagang bobo at gunggong iyong mga namahiya sa Maguindanao! Baket? Ano’ng iniisip nila? Kapag kinalbo mo ang bakla magiging lalaki na ito? Si Samson nga lalong lumalakas kapag mahaba ang buhok. Charot! Ang ibig kong sabihin, kalbuhin mo man ang mga baklang iyan, makakahanap ‘yan ng wig na iba-iba pa ang kulay kung trip talaga nilang magrampa na mahaba ang buhok. Ang isa pang point, hindi lahat ng bakla ay gusto ng mahabang buhok. Halimbawa ako, since 2000 pang semikalbo palagi ang buhok ko dahil mas presko ito, walang effort patuyuin pagkatapos maligo, at hindi ko na kailangang tingnan ang mukha ko sa salamin bago ako lumabas ng bahay kasi sure na ako na maganda ako!

Itong mga homophobic na taga-Maguindanao ay dapat matututo sa mga Teduray na nakatira sa kanilang kagubatan. Hindi isyu ang pagiging trans sa mga Teduray. Sa kultura nila, kapag nais ng isang lalaki na maging babae siya, walang problema. Magdamit babae, magkilos babae, at mamuhay na isang babae lang siya at babae na siya. Mentefulawey libun ang tawag nila rito. Ganoon din kung babae ka at gusto mong maging lalaki. Magdamit lalaki ka lang, magkilos lalaki, at mamuhay na isang lalaki at lalaki ka na. Mentefulawey lagey naman ang tawag nila rito.

Ang mga nangalbong iyon at ang mga nag-utos sa kanila at ang mga nanood lamang at walang ginawa at walang gagawin ay mga masyado nang napag-iwanan ng panahon! Humabol naman kayo sa 21st Century.

Henewey, mas maraming dapat ipagdiwang para ngayong Pride Month. Kahapon pag-uwi ko rito sa Pasig, nag-order si Sunshine para sa akin ng rainbow cupcakes na may buntot ng Sirena! Noong isang araw, gin-PM sa akin ni Mimi ang gawang rainbow flag poster ni Juliet para sa akin. Proyekto nila ito sa paaralan nila sa Sweden.

Kayâ love ko ang Sweden dahil bukod sa welfare state ito (libre ang health services at edukasyon), makatao at makakalikasan ang pamumuhay nila. Hindi acceptable sa kanila ang pagiging racist at homophobic. I’m sure may mga racist at homophobic din sa kanila subalit hindi nila ipangangalandakan ito dahil labag sa batas nila at sa kanilang pangkalahatang kultura. Talagang doon ko naramdaman kung paanong mamuhay ang isang cultured na bansa. At labis-labis ang aking pasasalamat sa Diyos sa araw-araw na dinala niya si Juliet doon.

Si Juliet at ako sa harap ng Parliament House sa Stockholm.

Nagkataong nasa Stockholm ako noong tag-araw ng 2016 nang mag-Pride March doon. Kasama ko ang kapatid kong si Mimi, ang Swedish kong bayaw na si Jonas, at si Juliet. Namangha ako kasi may mga banderang balangaw sa lobby ng hotel naming tinirhan. Nang magkape kami sa Starbucks (Kapag kasama ko si Mimi kahit saan kami mapadpad kailangang pumunta ng Starbucks.) may mga rainbow flag sa cashier. Lahat ng restawran may rainbow flag. Pati sa mga bangko doon may rainbow flag. Ang isang malaking gusali ng American Embassy nabalutan ng higanteng rainbow flag. Ang mga bus may rainbow flag. May mga rainbow poster sa mga tren na ang nakalagay, “Visa Dina Rätta Färger!” na ang salin sa Ingles ay, “Show Your Correct Colors!”

Sa iconic na Central Station ng Stockholm nang bumaba ako ng tren, may nakita akong matabang matandang bakla. Siyempre parang nakita ko agad ang sarili ko may mga 20 years pa! May kapa siyang rainbow flag at may hawak-hawak siyang maliliit na rainbow flag at buong giliw siyang kumakendeng-kendeng at nakakahawa ang kaniyang saya. Hindi siya pinagtatawanan at hindi siya kinukutya. Napaiyak ako. Naiyak ako dahil sa saya para sa matandang iyon na kasing saya at ganda ng balangaw. At naiyak ako para sa aking sarili dahil kailan kayâ mangyayari ang ganito sa Filipinas? Na may lungsod kayâ sa aking bayang sawi na magwawagayway ng rainbow flag kapag Pride Month?

Alam ko namang bongga na ang Pride March sa Marikina. Noong 1996 nang mag-aral ako sa La Salle nasa Malate ang Pride March. Sumama kami nina Ronald Baytan, Nonon Carandang, Camillo Villanueva, at Roel Hoang Manipon sa paradang ito sa Malate na nagtapos sa Remedios Circle. Sumama kami sa dele-gay-tion ng La Salle, ang Pink Archers! Naalala ko, sinisipulan at kinakantiyawan kaming nagpaparada ng mga construction worker na nasa mga gusaling ginagawa pa lamang noon. Dedma kami at taas noo sa aming pagparada! As if naman hindi nagpapahada ang mga construction worker na ito.

Ngayon mas matapang at empowered na ang mga kabataang LGBTQ+ ng bansa. Unti-unti, mukhang masasaksihan ko na rin dito sa Filipinas ang nasaksihan ko sa Stockholm noon. Nitong pagbukas ng Hunyo lamang masayang-masaya akong makita sa post ng isang kaibigan sa Antique, si Jose Edison Tondares, na may rainbow ped xing sa town proper namin sa San Jose de Buenavista. Nakita ko rin sa FB page ni Mayor Jerry Treñas ng Lungsod Iloilo na naging rainbow bridge ang fly over sa harap ng alma mater kong University of San Agustin sa General Luna St. Maliliit na bagay pero napakalaking kontribusyon nito sa kilusang LGBTQ+ sa ating bansa.

Definitely hindi pa tayo tuluyang malaya bilang bansa sa ngayon. Kailangan pa rin nating kumapit sa China o sa Estados Unidos. Ang mga presidente natin, kung hindi tuta ng Tsino ay tuta ng Kanô. To the highest bidder ang mga lider natin.

Tuluyan lamang tayong magiging malaya kung wala nang nagugutom na kailangan pang pumila madaling araw pa lamang sa mga community pantry para lamang makakain, kung wala nang mamamatay dahil walang pampaospital at pambili ng gamot, kung lahat ng gustong mag-aral ay makapag-aral nang libre at kumportable, kung wala nang pagtatawanan at aapihin dahil lamang sa kulay ng kanilang balat, hugis ng katawan, at uri ng kanilang pagnanasa at pagmamahal.

Gayunpaman kailangan pa ring ipagdiwang natin ang Araw ng Kalayaan upang ipaalala sa ating lahat na kaya nating maging tunay na malaya kung magtulungan tayo, paghirapan natin ito, lawakan ang ating pang-unawa, at sama-samang isulong ang katotohanan at katarungan.

From Check Repablik to Rizal Park

Thank God at hindi kailangan ng negative PCR test result. Char! Dahil naisumite ko na ang grades kahapon, bilang treat sa sarili, nag-walking ako sa Luneta kaninang umaga. Naka-12,000+ steps ako wala pa lunchtime.

Hindi ko alam kung dahil ba sa mga quarantine at na-miss ko lang ang Rizal Park, o dahil kakaunti ang tao roon kanina, o talagang inayos nila at maganda na ang pag-manage ng parke ngayon, dahil ang ganda, ganda ng Luneta sa mga mata at pakiramdam ko kanina! Malinis ito at well-maintained, at alagang-alaga ang mga damo at bulaklak. Mapalad ako at malapit ang tinitirhan kong condo rito sa Manila.

Hindi naman ganoon kalapit. Nang makarating ako sa gilid ng Luneta sa T.M. Kalaw Avenue, tiningnan ko ang pedometer sa iPhone ko at naka-4,274 steps ako, at 2.1 kilometro ang layo mula sa tinutuluyan kong kondominyum sa Taft Avenue sa tabi ng La Salle. Mga alas-siyete ng umaga ako umalis at 7:26 doon na ako. Medyo liesurely ang paglalakad ako kayâ inabot ng halos kalahating oras.

Dahil sa quarantine limitado pa lamang ang oras at ang bahagi ng Rizal Park na bukas sa publiko. Simula noong Mayo 17, bukas ang bahaging may fountain at monumento ni Jose Rizal mula 5:00 hanggang 9:00 ng umaga at 4:00 ng hapon hanggan 8:00 ng gabi para sa mga nag-eehersisyo. Bawal pa rin doon ang mga may edad 17 pababa at 65 pataas. May tatlong dalagita sa sumusunod sa akin sa gate na hindi pinapasok ng guard dahil 17 pa lang daw sila nang tinanong sila ng guard. Hindi naman sila puwedeng magsinungaling dahil sa totoo lang, mukha lang silang 12. Naawa naman ako sa kanila nang slight dahil mukhang excited pa naman silang mamasyal sa Luneta. Sabi pa ng isang mataray na babaeng guard, “Kayong mga bata dapat hindi lumalabas ng bahay. May quarantine pa!” COVID is real talaga ang peg.

Sa timog na geyt sa Ma. Orosa St. ang entrance. Doon may nagbabantay na na guard. Dito, may lababo na may sabon at running water at required kang maghugas ng kamay. Nakalimutan kong ilagay sa maliit kong sling bag ang rubbing alcohol kung kaya’t tuwang-tuwa ako na nag-install sila ng lababo roon. Pagpasok mo sa unahan, may mesa kung saan kailangan mong magpakuha ng temperature at magpa-register. Doon naharang ang mga tin-edyer.

May mga dispenser ng rubbing alcohol sa maraming bahagi ng parke. May mga guwardya ring nag-iikot na may yantok, kagaya ng mga yantok ng mga pulis na panukat daw para sa physical distancing, pero dahil kakaunti lang ang mga tao hindi naman nila nagagamit ito.

Ang sarap maglakad doon at magtunganga. May mga iron bench na nakaharap sa mga fountain. May mga speaker din sa mga sulok na nagpapatugtog ng mga awiting Filipino. Pagdating ko nga, “Manila” ng Hotdog ang tumutugtog. Pinipigilan ko ang mga paa ko na sumayaw habang nakikinig.

Luntiang-luntian ang parke. Ang lalakí at malalabay ang mga punongkahoy sa gilid na bumabakod sa parke. Namumulaklak ang mga puti at pink na bogambilya sa paligid ng mga fountain. Sa kortina ng tubig na binubuga ng isang fountain, may nabubuong bahaghari kapag nasisinagan ito ng silahis ng araw.

Sa bandang dulo malapit na monumento ni Rizal, may nadaanan akong dalawang babaeng nagho-hula hoop. May mga yantok na hula hoop doon na maaaring gamitin. Noong isang araw lang, napanood ko sa programang In Good Shape sa DW na magandang ehersisyo raw ito ngayong panahon ng pandemya dahil kayang-kayang gawin sa bahay. Maraming muscle daw ang nagagalaw kapag nagho-hula hoop. Ma-try nga ito minsan sa Luneta.

Ang pinakamagandang discovery ko kanina sa Luneta ay maraming CR na bukas at malinis. Kung minsan kasi ayaw kong mag-walking nang malayo sa umaga lalo na kapag hindi pa ako nakapag-gerbs (Ang gay lingo ng mga kaibigan kong babae na asal bakla para sa pagtatae. Hindi ko alam ang etymology dahil hindi ako bakla. Charot!) What if abutan ako sa kalye? Ito ang problema ko sa pagwo-walking sa CCP Complex. Walang public CR. Nakikiihi pa ako sa mga restawran sa Harbor Square na siyempre kailangan mong kumain ng something dahil nakakahiya namang makigamit ka lang talaga ng CR.

Ngayon hindi na akong magda-dalawang isip na mag-walking pa-Luneta sa umaga, naka-gerbs man ako o hindi pa, dahil civilized ang mga CR doon. CR pa lang, pinapalakpakan ko na ang mga namumuno at kawani ng National Parks Development Committee na nagma-manage ng Rizal Park.

Masikip, maingay, at marumi ang maraming bahagi ng Metro Manila. Pero in fairness, itong sentro ng Lungsod Manila, ay tila unti-unting gumaganda nitong mga nakaraang taon. O matagal na talagang maganda subalit hindi ko lang napapansin. Dito ako sa Malate nakatira at malapit sa green spaces tulad ng CCP Complex, Luneta, at Intramuros. Mga magandang lugar ito para mamasyal at mag-ehersisyo. Ako na adik sa walking, ay tuwang-tuwa sa nadiskubre, o muling nadiskubre ko, nitong panahon na pandemya.

Sa Manila man ay may paraiso rin. At iniisip ko ngayon, dapat kahit isang beses man lamang sa isang linggo ay mag-walking ako sa Rizal Park, may pandemya man o wala, o galing man ako sa Check Repablik o hindi.

Kapag nasa Intramuros, makipag-date ka sa isang prayle

Dahil simula pa noong Lunes nasa Check Republic na ako, at alam ng mga guro ang ibig sabihin nito, kailangan ko munang tumakas mula sa aking Tore at nag-early lunch ako sa Ilustrado sa Intramuros kasama ang isang prayle.

Tamang-tama, kinumusta ako ni Johnny sa Messenger noong Lunes at nagkasundo kaming mag-lunch date ngayong araw. Bukod sa kumustahan nang personal kailangan din naming i-celebrate ang kaniyang ordinasyon bilang deacon sa Order of Saint Augustine (OSA) sa ilalim ng Province of the Most Holy Name of Jesus of the Philippines sa San Agustin Intramuros noong Mayo 22. Hindi ako nakadalo dahil Sabado iyon at may inupuan akong dalawang dissertation defense at may klase ako sa hapon sa grad school. Abril 5 kasi ang orihinal na iskedyul nito kaso nag-MECQ uli sa Metro Manila kayâ naantala ang kanilang ordinasyon.

Editor-in-Chief si Johnny ng student publications sa University of San Agustin sa Lungsod Iloilo noon at ako ang kanilang moderator. Estudyante siya ng Political Science. Magaling magsulat si Johnny, matalino, masipag, mabait, at guwapo. Saan ka? Working student din siya na naka-assign sa Registrar’s Office. Nang maging editor siya, malaking ginhawa sa akin dahil napakaresponsable niya.

Pagka-graduate niya, nag-aral pa siya uli ng education at nang kumuha siya ng board exam, top 5 siya nang taong iyon. Kayâ nagturo din siya sa University of Iloilo at nang pumasok nga siya sa kumbento ng OSA, na-assign siya sa Colegio de San Agustin sa Makati.

Nang malaman ko noon na seryoso pala si Johnny na maging pari, ang sabi ko sa kaniya, bilisan niya para sa kaniya na ako mangungumpisal. Ang pabiro niyang sagot noon, “Naku huwag na, Sir. Alam ko na ang mga kasalanan mo at paulit-ulit lang din naman ang mga ‘yan.”

Bata pa ako noon nang maging moderator nila ako kayâ parang naging barkada ko na silang mga editor at staff ng diyaryong The Augustinian at magasing The Augustinian Mirror. Pup Pipol ang tawag nila sa kanilang grupo. Palagi ko silang nilulutuan ng adobong baboy at pinapakain sa apartment ko sa Iloilo. At dahil nag-aaral din noon sa San Agustin ang mga kapatid kong sina Mimi at Sunshine, naging kaibigan din nila sila. Sa katunayan, ninong ni Juliet si Johnny.

First time kumain ni Johnny sa Ilustrado kanina na dalawang bloke lang ang layo mula sa kumbento nila. Kapag may bisita raw kasi sila, sa Mitré o sa Barbara’s nila pinapakain. Sabi ko sa kaniya, sayang at hindi niya makikita ang loob ng dining hall at ng coffee shop nitong paborito kong restawran sa Intramuros dahil sa hardin lang ngayon puwedeng kumain bilang bahagi ng health protocol ngayong may pandemya.

Nag-brunch kami. Tocino ang kay Johnny, at tapa naman ang sa akin. Naubusan kasi sila ng longganisa. Nag-order din kami ng puto’t dinuguan. Ang sarap gid ng dinuguan nila! At ang surprise ko kay Johnny ay ang sampagita ice cream. Naaliw si Johnny sa ice cream na ito at natawa siya nang sinabi ko sa kaniya na ayon sa isang kaibigan kong manunulat, “lasang altar” ito.

Habang kumakain kami sinabi ko kay Johnny kung puwede bang dalhin niya ako sa courtyard ng San Agustin Museum at sa hardin ni Fr. Blanco. Gusto ko kasi uling makita ang mga ito. Sarado pa ang mga museum. Si Fray Manuel Blanco ang awtor ng Flora de Filipinas na listahan ng mga halaman na may magagandang illustrations noong 1837.

Sa Urdaneta Garden

Gustong-gusto ko ang courtyard dahil walang tao. Gayundin ang Urdaneta Garden na maraming bogambilya at ang Fr. Blanco’s Garden. Parang nag-time travel lang ang peg. Si Fray Andres de Urdaneta naman ang navigator ni Miguel Lopez de Legazpi noon. Pamilyar na mga pangalan sila dahil may mga building sa University of San Agustin na nakapangalan sa kanila.

Ang courtyard ng San Agustin Museum

Ang balak ko talaga noong Lunes, alas-otso y medya pa lang ng umaga ngayong Huwebes ay magwo-walking na ako pa-Intramuros gaya ng madalas naming gawin ni Pietros. Magkasama sina Johnny at Pietros noon sa USA Publications. Pareho silang Pub Pipol. Ang kaso, pumorma si Bagyo Dante kahapon at kaninang umaga umuulan-ulan kayâ nag-GRAB na lang ako papuntang Intramuros.

Mga naka-5,700+ steps din ako ngayong araw. Matapos kasi ng San Agustin Intramuros tour ko kasama si Johnny, naka-2,500 pa lang ako. Kayâ naglakad-lakad muna bago umuwi.

Masaya ako na nagkita at nagkausap uli kami ni Johnny. Akala ko kasi nasa Lubuagan sa Kordilyera pa siya naka-assign. Na-reassign daw siya rito Intramuros para tapusin niya ang pag-aaral niya ng abogasya sa Pamantasang Lungsod ng Maynila. In the near future, magiging paring abogado siya.

Ngayong nandiyan na si Johnny sa Intramuros mas magiging madali na ang pagkikita namin. Masarap kasing kakuwentuhan si Johnny. Maaari akong maging honest sa sarili dahil naging saksi kami ni Johnny sa magaganda at di magagandang pangyayari sa buhay ng isa’t isa. At dahil nga prayle na siya ngayon, para na rin akong nangungumpisal.

Pakikipag-date sa sarili on a Sunday

Masyado ko yatang na-spoil ang aking sarili nang makipag-date ako sa sarili ko sa Greenbelt sa Lungsod Makati kahapon araw ng Linggo. Pero naisip ko, kaliwa’t kanan na literary events ang sinalihan ko noong nakaraang Abril, Buwan ng Panitikan, kung kayâ deserve ko namang i-pamper ang sarili kahit isang araw lang. Ang hirap din namang tumulong sa “nation building,” ang birong tawag ko para sa mga ginagawa ko bilang sekretaryo heneral ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas, workshop director ng IYAS National Writers Workshop, tagabigay ng mga lektura tungkol sa panitikan, at kasapi ngayong taon ng komite para sa Buwan ng Panitikan ng National Commission for Culture and the Arts, lalo na’t ang mga event ay nasa isang buwan lamang.

Talagang green ang Greenbelt.

Sabado pa lamang ng gabi, nagki-crave na ako ng dinuguan. Kasama ko dapat si Pietros sa pagwo-walking ko dahil dito lang ako sa Tore ko sa Taft ngayong weekend. Normally sa Intramuros o CCP Complex kami nagwo-walking. Kaso sobrang mainit ngayon at naisip ko sa mall kami mag-walking para malamig. Hindi nakatulog nang maayos si Pietros noong Sabado ng gabi kayâ hindi na niya nakayanang samahan ako.

Mabuti at kaunti lang ang mga tao sa Greenbelt kahapon. Kahit kasi GCQ na ang quarantine status ng NCR+, bawal pa ring lumabas ang below 18 at above 65. Gusto ko ang mall kapag kaunti ang mga tao na siyempre ayaw ng mga may-ari ng mall at mga tindahan at kainan dito ang ganito. Mga 10 ng umaga nasa Greenbelt na ako at kabubukas lang nito. Siyempre H&M agad ang pinuntahan ko. Siguro mga kalahating oras din na mag-isa lang akong kostumer nila. At wala rin akong binili dahil may moratorium nga ako ngayong taon sa pagbibili ng damit.

Mayo na at mukhang successful ang self-imposed moratorium ko. Ang kaso, nilabag ko ito kahapon. Slight lang naman na paglabag dahil isang pirasong boxers shorts lang ang binili ko sa Muji. Saka kaya kong i-justify ito sa sarili ko. Kailangan ko kasi talaga ng mga bagong boxers shorts. Nitong WFH na kasi dahil sa pandemya, naka-boxers shorts lang ako dito sa bahay. Kapag nagtuturo ako online o may miting sa Zoom, nagpopolo ako pero naka-boxers shorts lang. Kayâ gamit na gamit ang mga ito. Di tulad ng mga pantalon at jogging pants ko na sobrang dalang na ang pagsuot ko sa mga ito ngayon. Mabilis na tuloy naluluma ang mga boxers shorts ko. Ilang linggo ko na ring naiisip na bibili na ako ng boxers shorts. Kaso wala akong nakikita na gusto ko. Hanggang sa pumasok ako sa Muji kahapon. Sikat ang Muji sa mga produkto nitong simple, sustainable materials ang gamit, at kumportable. May Indian cotton silang boxers shorts. Bumili muna ako ng isa para masubukan ko kung kumportable nga ito. At hindi ako nagkamali. Suot ko ito ngayon at masarap sa balat ang tela nito. Kapag magkaraket uli ako ay babalik ako roon at bibili ng dalawa o tatlo pa. May kamahalan pero sulit naman dahil masarap nga sa katawan.

Habang nag-iisip kung saan kakain doon, nagki-crave pa rin ako ng dinuguan. Hindi ko naman favorite ulam ito pero bakit bigla kong gustong kumain nito? Baka may iba talaga akong kini-crave na mas masarap at mas madugo pa kaysa dito at napagdiskitahan ko lang ang dinuguan? Siyempre naghanap ako ng restawran na may dinuguan. Meron sa Via Mare nang tinanong ko ang weyter na nakatayo sa pinto katabi ang poster ng menu nila. Gintsek ko sa aking iPhone kung nakailang steps na ako. 3,500 plus pa lang. Naisip kong maglakad muna at bumili ng bagong libro ni Haruki Murakami, ang ‘First Person Singular,’ sa Fully Booked. Gusto ko ring kunan ng larawan ang naka-display na mga libro namin sa Pawikan Press doon.

Hayun, dahil nga nasa Fully Booked ako, na-trigger ang pagiging adik ko sa libro. At kahapon nga, bukod sa bagong libro ni Murakami, may nakita pa akong isang libro na hindi maaaring hindi ko bilhin. Libro ito ng complete paintings ni Vincent van Gogh. Marami na akong libro ng mga painting ni Van Gogh. Pero sabi ko sa sarili ko, complete works ito. Hayun, kahit ang mahal, puwede na sanang pambayad sa isang buwan naming koryente sa Pasig, ay binitbit ko ang librong ito na kasing-laki at kasing-bigat ng isang hollow block patungo sa cashier at pikitmatang binayaran nang cash.

Tuwang-tuwa ang waiter sa Via Mare nang bumalik ako as promised. Ako lang ang kostumer nila. May tatlong dumating nang tapos na akong kumain at paalis na.

Dinuguan na may kanin siyempre ang inorder ko. Para may veggies, nag-order din ako ng isang lumpia ubod fresh. Mineral water na ang drinks ko para healthy. Habang kumakain, nagbabasa ako ng libro ni Murakami.

Dahil masarap ang dinuguan, naalala ko tuloy ang “the best dinuguan in the world” para sa akin. Mabibili ito sa isang turo-turo sa ilalim ng hagdan ng Baguio City Hall. Kapag umaakyat kami ni Papa CFB sa Baguio noon at pinupuntahan namin ang kaibigan naming si Gabie sa City Hall na information officer ng lungsod, bumibili talaga ako ng dinuguan doon. Minsan pinapabalot, minsan doon ko na mismo nilalantakan! Yes, sa ilalim ng hagdanan paakyat ng second floor ng Baguio City Hall.

Bago umuwi naisip kong magkape muna. Naisip ko agad ang Bizu Patisserie and Cafe. Gusto ko ang macarons nila. Pero excited na akong umuwi dahil naka-6,000+ steps na ako at excited na akong basahin ang dalawang librong binili ko.

Nang malapit na ako sa Bizu, nagdesisyon akong bumili na lamang ng tatlong piraso ng macarons at dadalhin ko ito pauwi. Ito na ang aking kakainin sa pag-inom ko ng kape mga alas-kuwatro ng hapon. Sa ganitong paraan, mas makakatipid ako, mas safe pa sa COVID, at makakauwi na ako agad at makapag-umpisa na sa pagbabasa ng mga bagong biling libro. Tatlong flavors ng macarons ang binili ko: rose, blueberry, at raspberry! Very European at very Swedish. Hapi ako.

In fairness, naka-8,133 steps din ako kahapon. Ayon sa nutritionix.com, 43 calories ang isang piraso ng French macarons. Not bad.

Sa tingin ko malaking tulong sa mental health natin kung paminsan-minsan i-date naman natin ang ating sarili at i-pamper ito. Matagal ko na itong ginagawa. Isa ito sa mga sekreto kung bakit nananatiling sariwa ang berdeng buntot ng Sirena.

Vegetarian spaghetti ng Sirena

Spaghetti ang isa sa mga comfort food ko. Kapag depressed ako o may dinaramdam na sakit tulad ng trangkaso, spaghetti agad ang naiisip kong kainin. Kesehodang wala akong panlasa, napakalakas ng desire kong lumamon ng spaghetti! Agad akong magpapaluto kay Nanay. Siyempre, sweet spaghetti ito na parang sa Jollibee.

Hindi naman ako depressed ngayong araw pero nagluto ako ng spaghetti dahil pinadalhan ako ng kaibigan kong si Assad ng tatlong bote ng ginawa niyang tomato sauce. Tag-araw kasi at mura ang kamatis. Noong nakaraang Linggo, habang nag-i-e-tsismisan (kuwentuhan sa Zoom) kaming magbarkada, naghihiwa siya ng mga kamatis at bawang dahil nagka-canning siya ng tomato sauce. Nangako siyang papadalhan ako nito. At pinadalhan nga niya ako kahapon!

Oxford University trained economist si Assad na mahilig magluto. Pag-uwi niya galing UK matapos niyang mag-aral, ang unang binili niya ay malaking oven. Mahilig siyang mag-eksperimento sa pagluluto at kami ang tagatikim niya. May mga pagkakataon na habang pinapakin niya kami nang libre ay nilalait namin ang niluto niya. Siyempre mas maraming pagkakataon na takam na takam kami at sirang-sira ang diet namin! Sa katunayan, nakapaglathala na si Assad ng cookbook: Mga Tutul a Palapa: Recipe and Memories from Ranao (Gantala Press, 2017).

Marunong naman talaga akong magluto ng spaghetti. Lalo na ang resipi ni Nanay na matamis na version ng spaghetti bolognese o spaghetti with meat sauce na paborito kong kainin noong bata pa ako sa Cindy’s, isang homegrown restaurant sa town proper ng San Jose de Buenavista sa Antique. Nasa Metro Manila pa lamang ang Jollibee noon at hindi ko pa alam na may sikat palang fastfood chain na Cindy’s.

Heto ang resipi ng eksperimento ko ng spaghetti na gamit ang tomato sauce ni Assad. Pinangalanan ko itong “Vegetarian Spaghetti ng Sirena” na dedicated sa isang kaibigan naming si Cris na isang vegetarian.

Mga sangkap: 500 grams ng spaghetti pasta; mga 500 ml na homemade tomato sauce (tulad ng kay Assad); 500 ml tap water; tatlong piraso ng siling-bilog o pidada; tatlong piraso ng sibuyas bombay; isang piraso ng bawang; dalawampung piraso ng pitted olives (puwedeng green, puwedeng itim); lemon pepper shaker seasoning (Cape Herb and Spice mulang South Africa); dried ground basil (Santa Maria Basilika Basilikum mulang Sweden); rock salt; musvocado; grated quezo de bola; at virgin coconut oil o VCO.

1. Hiwain nang maliliit ang bawang, sibuyas, at pidada. Hatiin naman sa dalawa ang olives.

2. Lutuin ang pasta. Pakuluan ito ng sampung minuto at i-strain at ilagay sa tabi.

3. Gisahin nang mabilisan sa VCO ang bawang, sibuyas, pidada, at olives. Madalian para hindi ma-overcook. Mas crunchy mas maganda dahil mas intact ang nutrients.

4. Ilagay ang 500 ml na homemade tomato sauce.

5. Lagyan ng 500 ml na tubig galing sa gripo.

6. Pakuluin. Habang kumukulo, lagyan ng lemon pepper seasoning at dried ground basil. Depende ang dami sa panlasa mo. Maaari ding dagdagan ng asin at muscovado ayon sa gusto mo.

7. Ilagay ang nilutong pasta. Haluin habang kumukulo at hanggang sa ma-absorb ng pasta ang sauce.

8. Bago kainin, budburan ng grayed quezo de bola (o ng kahit anong cheese na trip mo).

Masarap ang resulta ng eksperimentasyon ko! Ito ang hapunan namin ni Sunshine ngayong Lunes. Pa-healthy ang lasa dahil puro veggies nga at VCO pa ang pinanggisa. Lasang panlaban sa COVID-19 dahil maraming bawang, sibuyas, at pidada. Nalalasahan ko talaga ang olives, lasang gustong-gusto ko lalo ngayon dahil sunod-sunod ang pagbabasa ko ng mga libro na tungkol sa o ang setting ay Meditteranean. Ang maganda pa sa resipi na ito, walang delatang ginamit.

May isa pa akong nanay na naalala sa niluto kong spaghetti. Si Nanay Dayang, ang nanay ko sa Puerto Prinsesa sa Palawan. Lagi niyang pinapakain sa akin kapag pinapasyalan ko siya noon sa hardin niya ng mga grande flora at bogambilya sa Kamarikutan Kape at Galeri ang “Kamarikutan Vegetarian Spaghetti.” Doon yata ako unang nakatikim ng pitted olives.

Maraming magagandang alaalang dala ang pagluluto at pagkain ng spaghetti. Matagal nang wala si Nanay, matagal na rin akong di nakakain sa Cindy’s sa Antique. Madalang na akong bumisita kay Nanay Dayang at matagal na ring nagsara ang Kamarikutan. Magandang banyos sa lungkot at pangungulila ang pagluluto at pagkain ng mga comfort food natin paminsan-minsan. Lalo na ngayong mahigit isang taon na ang kuwerentina dahil sa pandemya.

[Mayo 10, 2021 / Pasig]

Ang Hardin ng Sirena

Sabi ni Cicero, kung mayroon kang hardin at library, nasa iyo na ang lahat ng kailangan mo. May mga hardin ako at mga library kung kaya’t di nakapagtataka na kuntentong-kuntento ako ngayon sa buhay ko.

Siyempre marami pa rin naman akong gusto sa buhay na hindi ko nakuha o nakamit, o alam kong hindi ko na makukuha pa o makakamit. Pero marami sa mga gusto kong ito ay hindi naman essential tulad ng lugaw. Char! Tumatanda na rin ako. Magpo-48 na ako ngayong taon at natutuhan ko nang maging simple at magkaroon ng kababaang loob na tanggapin na hindi lahat ng gusto ko makukuha ko. So why struggle. Magpasalamat na lang ako sa kung ano ang mayroon ako. Ito ang mga iniisip ko habang nagbubungkal ng lupa, nagbubuhat ng mga bato, at nagtatanim ng kung ano-ano nitong nakaraang mga linggo dito sa Pasig.

Nitong nakaraang buwan ay naging dibdiban ang pagsaayos ko sa maliit na hardin namin dito sa likod ng aming bahay sa Pasig. Nag-umpisa ang tilang kabaliwang ito nang makapanood ako sa YouTube tungkol sa halaga ng pagga-grounding (yung literal na pagtapak sa lupa) at nang mabasa ko ang isang sanaysay ni Sandra Cisneros tungkol sa paninirahan niya sa Hydra na isang isla sa Greece kung saan niya sinulat ang nobela niyang The House on Mango Street. May pandemya pa at hindi pa ako makauwi sa Antique o di kaya makapagbakasyon sa kung saan para makatapak sa lupa o buhangin at maka-stay sa mga resort o hotel na maganda ang hardin. Naiisip kong ayusin ang maliit na hardin namin na bagamat napakalayo sa isang resort ang sitwasyon ay puwede nang pagtiyagaan. Siyempre, Greece din ang gusto kong peg kayâ pininturahan ko ang pader ng puti. Sa totoo lang, first time ako nagpintura. Nakakapagod pala. Masakit sa wrist ang paghawak ng brutsa. Kayâ inabot rin ng isang linggo ang pagpipintura ko na siguro kung ginawa ng isang pintor ay baka isang araw lang.

Masaya ako sa naging resulta! Salamat sa online shopping at nakapag-order kami ni Sunshine ng garden bench, stone steps, at carabao grass. Nang makita ng kapatid naming si Mimi sa Sweden ang bagong look ng garden nang mag-Facetime kami, nag-volunteer siyang magpadala ng pera upang i-reimburse ang binayad ko sa bench. Ang mas maganda, pati ang stone steps at carabao grass ay covered na ng pinadala niyang pera. Nahiya naman akong singilin pa siya ng isang buwang labor ko ng pagbubungkal, pagpipintura, at pagtatanim. Isa pa, baka hindi rin niya kakayanin ang presyo ko! Ang saya maging panganay: may isang mauutusan kang mag-order online at may isang mauutusan mo namang bayaran ang mga ito. I’m just a lucky Sirena.

Ang hardin ng Sirena sa Pasig.

Kapag nandito ako sa bahay sa Pasig, umaga pa lang nasa hardin na ako. Dahil maliit lang naman ito. Kalahating oras lang nakakapagdilig na ako, naaayos ang dapat ayusin, at nakakapaglinis na. Mas maraming time magtambay dito, tumunganga, at mag-day dream. Saka magbasa.

Ang favorite daydreaming ko ay ang pagandahin ang hardin sa bahay namin sa Maybato, ang baryo namin sa Antique. Mas malawak ang bakuran namin doon. Iniisip ko ring mag-permaculture sa maliit na sakahan namin doon na nasa unahan ng likod ng bahay namin. Nitong mga nakaraang buwan din nanonood ako ng mga video online hinggil sa permaculture, ang pagtatanim at pag-aalaga ng mga hayop para kainin sa isang paraan na hindi mapanira sa kalikasan. Iniisip ko, pagagawa ako sa sakahan namin ng maliit na cottage na off the grid—yung hindi konektado sa grid ng koryente at tubig. Solar power lang ang gagamitin ko at magposo lang. Nanonood din ako ng mga video tungkol sa maliliit na bahay na off the grid. Paborito ko ang You Tube channel na Living Big in a Tiny House. Very informative, ang ganda ng video, at ang pogi pa ng host.

Ang bahay namin sa Maybato.

Ang kapatid naming si Gary ay nakabili na ng lupa sa Bataan dahil mukhang doon na siya magre-retire sa ngalan ng pag-ibig. How can you argue with love di ba? May mga lupa kasi kaming namana sa Antique at sa Palawan mula sa aming mga magulang, at mula kay Tita Neneng na isang matandang dalaga at nag-iisang kapatid ng aming ama. Hindi namin sana kailangang bumili pa ng lupa dahil hindi na nga namin naaasikaso nang maayos ang mga minana namin. Na-appoint na ako ng korte na special administrator ng estate ng parents namin at may kaunting sagabal pa pero nakakaya namang harapin. Ang mahalaga solid kaming magkakapatid at kaya naming mamuhay nang marangal kahit na wala pa kaming mamanahin. Pero yun nga, may mga minana kaming lupain. Hindi naman hasyenda level pero keri na.

Tempted na rin akong bumili ng lupa sa Bataan na katabi ng lupang binili ni Gary. Sa pagtanda namin gusto kong magkalapit kami ng bahay dahil madali ring utusan si Gary. Siya yung tipo ng mabait to a fault na puwedeng abusuhin. Pagawa rin ako ng maliit na off the grid na cottage—may pangalan na nga ako, “Bougainvillea Cottage”—na napapalibutan ng mga tanim na gulay na pangkunsumo at pang-donate na rin sa mga community pantry kung sobra-sobra ang aking maani.

Kapag retired na ako mula sa pagtuturo, at ang goal ko ay magretiro nang maaga, palipat-lipat ako sa mga hardin at mga tiny house ko—dito sa Pasig, sa Maybato, at sa Bataan. Natatawa ako kung naiisip ko ito. Talagang nakatadhana yata na tatlong bahay talaga ang mini-maintain ko. Isang bagay ito—na hindi ko alam kung maganda o pangit—na namana ko sa aking mga magulang. Maliit pa lang ako, dalawa na talaga ang bahay namin. Isa sa Maybato at isa rito sa Pasig. Bukod pa ito sa bahaykubo namin sa niyugan sa tabingdagat at may isa pa sa aming palayan. Nang maisipan ng mga magulang ko na mag-migrate sa Palawan noong 1998, nagkabahay rin kami sa Lungsod Puerto Prinsesa. Tatlong bahay ang mini-maintain nila noon.

Ganito na rin ako ngayon. Tatlong bahay na rin ang mini-maintain: dito sa Pasig, sa Maybato, at sa Tore ko sa Taft Avenue. Samakatwid, tigtatlong bill ng koryente at tubig ang binabayaran ko buwan-buwan! Ngayong online classes galore, dalawang bill ng internet ang binabayaran ko. Although kung minsan si Mimi naman ang nagbabayad sa Antique at si Sunshine dito sa Pasig. Middle class problem ito ng isang Sirena pero naisip ko lang, hanggang pag-retire ko ba tatlong bahay talaga ang imi-maintain ko? Kunsabagay nangako naman si Mimi na kung retired na ako siya ang bahala sa Maybato at si Sunshine naman dito sa Pasig.

Basta ako ang iniimadyin ko ang mga hardin ko sa mga bahay na ito. Ang nandito sa Pasig naayos ko na. Kung wala nang mga quarantine at makakauwi ako sa Antique aayusin ko ang bakuran namin sa likod. Ipapa-demolish ang damisag, imbakan ng palay, at ang dirty kitchen at patatambakan ko ng lupa para ma-prepare na para sa hardin at sa gitna nito magpapagawa si Mimi ng swimming pool para kay Juliet. Kung maaari nang magbiyahe papasyalan ko rin ang lupang binili ni Gary sa Bataan at titingnan kung saan itatayo ang off the grid kong tiny house na napapalibutan ng mga gulay at bulaklak. Malapit lang ang Bataan sa Manila. Habang nagtuturo pa ako sa La Salle, puwede kong maging weekend hideaway ito at bakasyunan kapag term break. Dahil sa mga travel ban nitong pandemic, parang nawala na ang desire at apettite kong magbakasyon abroad at maging sa mga local tourist attraction natin. Gusto ko lang ng maliit na bahay na punô ng mga libro at napapalibutan ng hardin. Ayaw ko nang magbiyahe. Kahit noon pa man, masungit na ako sa mga airport. Maraming ground crew, stewardes, at immigration officer na rin akong natarayan. Kung wala lang din ako sa classroom, wala akong pasensiya sa mga bratinela at mga bobong tanong kasi bratinela din ako at maganda bukod sa matalino. Char!

Kung magta-travel man ako abroad kung pupuwede na, sa Sweden na lamang ako pupunta dahil nandoon sina Mimi at Juliet. Worth ang stress, pagod, at gastos. At siyempre nandoon ang pang-apat kong tiny house, ang Sirenahus sa Lenhovda, na napapalibutan ng mga ilahas na bulaklak at sapinit o raspberi. Kapag tag-araw, ang buong Lenhovda ay isang hardin!

Ang Sirenahus

May hardin ako dito sa Pasig at napapabayaan ngayon ang hardin ko sa Maybato. Ang mga libro ko ay nakakalat din sa tatlong lugar: dito sa Pasig, sa Tore ko, at sa Maybato. Hindi ko alam kung maiintindihan ni Cicero itong kalagayan ko o di kaya kung pasók ba sa idea niya ng pagkakaroon ng hardin at library. Kunsabagay Romanong politiko, abogado, at pilosopo naman siya. I’m sure marami siyang bahay.

Maraming hardin ang Sirena subalit iisa lang naman talaga ito. Kung nasaan ang mga kapatid ko, nandoon ang hardin ko. Nakakalat man sa tatlong lugar ang mga libro ko, at home ako kung nasaan man sila. Kayâ at home ako rito sa Pasig, at home din sa Tore ko, at at home din sa Antique. Mga bugay ito mula sa Mahal na Makaaku na ipinapasalamat ko sa araw-araw.

Marami ngunit iisa lang naman talaga ang hardin ng Sirena sapagkat ang tunay na hardin ay nasa malawak niyang kasingkasing.

Saving Alibhon

Nakita ko itong maliit na alibhon o sambong (Blumea balsamefera) na tumubo sa bitak sa sahig na simento ng gazebo namin sa likod ng bahay dito sa Pasig noong Nobyembre ng nakaraang taon. Na-excite ako at inilipat ito sa tambak na lupa sa likod sa tabi ng pader kung nasaan ang tanim naming kamote. Siguro dahil tag-ulan mabilis itong lumaki at nagkaroon agad ng dalawang sanga.

Ang alibhon noong nakaraang Disyembre kasama ang Chinese taro at kamote.

Naisip ko baka may naiwang buto roon ng punong alibhon na itinanim pa ni Tita Neneng o ni Tatay matagal na. Pareho kasi silang mahilig magtanim. Ang mga tanim sa hardin namin dito ngayon ay karamihang mga tanim pa nina Tatay at Tita na dala pa nila mula sa mga tanim namin sa bahay sa Antique.

Isang linggo ko nang inaayos ang maliit na hardin namin sa likod. May napanood kasi ako sa Youtube tungkol sa “grounding,” ang halaga ng pagtapak sa lupa o damuhan na nakapaa lamang para mabalanse ang koryente sa katawan. Nakakapagpalakas ito ng immune system. Nagagawa ko ito kapag nasa Antique ako dahil kapag nandoon ako sa bahay namin sa Maybato, kada umaga ay naglalakad ako sa tabingdagat, kung nasaan napipisa ang maliliit na alon, na bitbit ko ang aking tsinelas. Ayon sa dokumentaryong napanood ko, dapat daw tumatapak tayo sa lupa kahit 30 minuto lamang kada araw.

Oh well, dito ako sa Manila ngayon at siyempre simentado ang nilalakaran ko. Naisip ko kapag magbukas na uli ang campus namin sa La Salle Taft, magga-grounding ako sa mga pocket garden doon na may damuhan. Bahala nang mapagkamalang luka-luka! Bagay naman sa mga guro ng literatura ang maging weird.

Kaso may pandemya pa nga at wala pang makapagsabi kung kailan uli magbubukas ang campus. Dahil sa “excellent” (Ayon ito sa kagalang-galang na presidential spokesperson na si Harry Roque) na pag-manage ng administrasyong Duterte sa pandemya, pagkatapos ng isang taon, unang araw uli ngayon ng ECQ part two sa Metro Manila at mga karatig na lalawigan. Ngayong araw lang, mahigit 10,000 ang nag-positibo sa COVID-19! Mas lalong hindi ako makauwi ng Antique at mukhang matatagalan pa bago ako makapag-grounding muli.

Pero bigla akong nagka-brilliant idea! Naisip kong ayusin ang hardin namin dito sa Pasig para dito na ako mag-grounding. Isang linggo nang obsession ko ang pag-aayos nito. Kailangan kong patagin ang lupa para taniman ng carabao grass. May supplier na ako ng damong ito na nakausap sa Facebook. Ang problema may nakatambak na lupa na tinataniman namin ng kamote na nagsu-supply sa amin ng kamote tops. May matabang Chinese taro (Alocasia cucullata) din ito na tanim pa ni Tita. At ito ngang alibhon na inilipat ko roon na may dalawang sanga na at maraming dahon.

Inilipat ko sa kabilang dulo ng pader ang mga lupa. Manual labor to the max! Basang-basa ng pawis ang t-shirt ko kapag nagbubungkal at humahakot ako ng lupa. Unang casualty ang mga kamote. Pagkatapos ang Chinese taro. Pero hindi ako masyadong naghihinayang para dito dahil may anim na puno na akong nailipat noon pa man sa mga flower pot. May ilang kaibigan na rin akong nabigyan nito.

Ibinalita namin sa aming mga kapitbahay na may ipinamimigay kaming garden soil. May pumunta agad na dalawa at may dalang mga sako. Ipinamigay ko rin ang binunot kong Chinese taro. Tuwang-tuwa sila kasi mahal ang benta nito. May nakita ako nito sa Robinsons Manila na maliit lang pero PhP350 ang presyo.

Ang matabang alibhon bago pinutol at binunot.

Ilang umaga at hapon ko ring hinataw ang pagbubungkal at paghahakot ng lupa. May mga pagkakataong naiisip ko na mag-hire na kayâ ako ng taong gagawa nito. Pero hindi ako sumuko. Naisip ko, mas magiging meaningful sa akin ang new look ng garden kung paghihirapan ko ito. Finally kahapon natapos ko ang pagpatag. Proud kong ipinakita ito kay Sunshine. Sabi ko, imagine, isang linggo ko ring ginawa ito? Sagot ni Sunshine, Kuya, kung nag-hire ka ng taong gumawa niyan isang araw lang ‘yan sana at PhP500 lang ang binayad mo.

Tumawa lang ako. PhP500 pala ha. Gin-treat ko tuloy ang sarili ko ng isang libro tungkol sa paghahardin na ilang araw nang nasa cart ng account ko sa Amazon. Bilang bayad sa sarili dahil sa pagpatag ko ng hardin binili ko na ito kahapon. Well, PhP1,800+ din ito dahil hardbound edition. Inisip ko na lang, aba, may PhD ako kayâ mataas ang rate ko! At pinagtawanan ko ang aking sarili.

Ang maganda dahil ako ang gumawa, hindi ko agad pinatay ang alibhon. May dalawang hapon pa ako last week na pagkatapos ng pagbungkal at paghakot ng lupa, nag-a-afternoon tea ako ng alibhon. Kumukuha ako ng isang dahon, yung yellow green pa ang kulay, di masyadong bata di rin masyadong matanda, huhugasan at ilagay sa mug at lagyan ng kumukulong tubig. At presto! Organic na amoy camphor tea na. From farm to table pa ang peg.

Nang kailangan ko nang bunutin ang alibhon, bigla akong nagkaroon ng brilliant idea! Isi-save ko ito. Pinutol ko ang dalawang sanga at ang puno nito na may mga ugat ay inilipat ko kung saan ko inilipat ang tambak ng lupa. Masaya ako dahil hindi ito namatay. May mga dahon na nga ngayon at may nagsaringsing pa na isang sanga pa. Ilang linggo lang, makakapag-alibhon tea uli ako.

Ang naisalbang alibhon. Buhay na buhay na!

Si Nanay ang naaalala ko sa pag-inom ng nilagang alibhon. Maliit pa lang ako nakikita kong umiinom siya nito kada hapon. Klaro pa sa akin ang tason niyang sartin na puti at pula ang lid. Nagagandahan ako sa yellow green na kulay ng tsaang ito. Tinikman ko minsan pero hindi ko nagustuhan. Umiinom si Nanay nito dahil diuretic ito, nagpapaihi. Mainam na herbal medicine laban sa kidney stones.

Ngayong medyo matanda na rin ako, nagugustuhan ko na ang lasa at amoy ng alibhon tea. Lalo na ngayon na gusto ko ng mga bagay na organic at sariwa.

Dito sa Metro Manila nakakakuha ako ng mga sariwang dahon ng alibhon sa hardin ng bahay nina Papá CFB sa Santa Mesa Heights. Marami at matataba ang alibhon doon. Kapag binibisita namin siya noong nabubuhay pa siya at hanggang wala na siya at binibisita pa rin namin si Ma’am Rose Marie, humihingi ako ng ilang pirasong dahon nito bago ako umalis. Kung nakakalimutan ko nga, si Ma’am Rose na ang nagpapaalala sa akin tubgkol sa alibhon. Palaging pito ang kinukuha ko. Bawal kasi ang even number sa mga halamang ginagamit ng mga manugbulong (traditional medicine wo/men) sa amin sa Antique. Inilalagay ko lang sa isang sisidlan ang mga dahon at itatago sa ref. Ilang araw din akong may sambong tea.

Kayâ nang may tumubong alibhon sa aming hardin dito sa Pasig ay tuwang -tuwa ako. Lalo na’t napalaki ko ito. Kayâ ganoon na lamang ang panghihinayang ko nang kailangan ko itong bunutin para sa carabao grass kung saan ako magga-grounding. At salamat sa mga diwata sa pagbulong sa akin kung paano ito maisasalba.