May Isang Tagong Hardin sa Isla Samal

PARANG nasa sariling pribadong resort lamang ako. Ito ang pakiramdam ko habang nakatayo sa balkonahe ng aming kuwarto sa La Vida Orchard Samal, isang maliit na resort sa Catagman, Isla Samal na napapangiti ako sa opisyal na pangalan nitong “Island Garden City of Samal.” Pinagmamasdan ko ang mga bulaklak at halaman sa paligid, at ang malaki at malabay na punong mangga. Umaga at nakabihis na ako ng pampaligo sa dagat sa unahan sa labas ng pader.

Nang dumating kami ng nakaraang hapon, agad akong nasiyahan sa aking nakita. May bahagi ang pader na nababalutan ng mga puti at pulang bogambilya. Ang kainan na yari sa kahoy at sawali ay napapalibutan ng iba’t ibang halaman. Sa tabi ng isang punongkahoy na kinakapitan ng puting bogambilya ay may mataas na puno ng gumamelang punô ng pulang bulaklak.

Ang reception area na yari din sa sawali ay puno ng mga peynting. Nagagalak rin ang aking mga mata sa makukulay na ponda ng maliliit na unan sa puting kawayang upuan. Kapag nakaupo ako rito, makikita ko ang kabuuan ng hardin.

Bed and breakfast ang La Vida Orchard. Ibig sabihin, agahan lamang ang inihahanda nila. Kayo ang magluluto ng inyong pananghalian at hapunan sa kanilang kusina na may makulay na lababo at puno rin ng mga peynting. Mayroon lang silang dalawang gusali na may tag-apat na family room. Ito ang maganda dahil kakaunti lamang ang kanilang bisita.

Mga labinlimang minuto lamang na sakay sa barge ang biyahe mula piyer ng Lungsod Davao patawid sa isla. Huwebes Santo nang pumunta kami kung kayâ napakahaba ng pila ng mga sasakyan sa dalawang piyer sa Davao. Pumila kami mula 10:00 ng umaga at nakasakay kami ng barge mga alas-dos na ng hapon. Ganoon daw talaga ang pila kapag holiday at pati na rin kung weekend. Pinag-uusapan na rin ang paglalagay ng tulay sa pagitan ng Davao at Samal. Naalala ko siyempre ang Guimaras na parang ganito rin ang layo mula sa Lungsod Iloilo. Halos kalahati lamang ng Guimaras na may lawak na 604.65 square kilometers ang Samal na 301.30 square kilometers.

Pagdating sa isla ay agad kaming naghanap ng makakainan. Napunta kami sa isang malaking resort na malapit sa piyer na kung may contest ng kabaduyan ay mananalo ito taon-taon. Wala silang konsepto ng hardin. Mukhang wala ring arkitektong nadisenyo ng mga gusali. Pero dahil nga gutom na gutom na ako ay dedma na ang baduy na kapaligiran. Ang importante makalafang. Hindi ko na nga matandaan kung ano ang kinain namin doon. Ang importante nabusog ako. Ang di ko lang makalimutan, may dalawang babaeng medyo may edad na na nakapulang damit na mala-evening gown sa kabilang mesa na umiinom ng wine. Naaalibadbaran ako sa kapal ng meyk-up nila at mahihiya ang palaspas ng Domingo de Ramos sa kanilang mga pekeng eyelashes. Wala ring panlaban ang Bundok Apo sa mga suso nilang kapansin-pansin ang pekeng kalakihan kumpara sa balingkinitan nilang katawan. Para silang kakatwang aparisyon. Nang umalis sila, bitbit-bitbit nila ang bote ng kanilang vino at ang kanilang sosyal na wine glasses.

Mabuti na rin na walang pananghalian at hapunan sa La Vida Orchard dahil magandang mamili sa palengke ng Babak. Maraming pagpipiliang sariwang isda at mga seaweed o latû. Nakabili pa kami ng hinog na langka na paborito kong prutas. Nagkataon din na ang drayber ng nirentahan naming sasakyan ay magaling magluto. Ipinagluto niya kami at hindi ko makakalimutan ang sarap ng kaniyang adobong eel at adobong atay ng manok. Yum, yum!

Siguro mga isang daang metro lamang mula sa tarangkahan ng La Vida Orchard ang dalampasigan. Maputi ang buhangin subalit mabato. Maganda maligo kapag mataas ang tubig o high tide tulad ng ginawa ko sa unang gabi pagdating namin doon. Ang problema, may mga breakwater na nagsisilbing bakod sa dalampasigan ang mga dikit-dikit na resort doon. Naisip ko nga, kung ipinapatupad ang easement sa mga resort sa Boracay at El Nido, ibig sabihin bawal magkaroon ng kongkretong istruktura 40 metro mula sa high tide line, at sinisira na ang mga resort na masyadong malapit sa dagat, dapat sirain din ang mga breakwater sa Isla Samal.

Kung magandang beach ang habol mo, wala nito sa La Vida Orchard. Ang kagandahan nitong resort ay ang ambiance na parang sarili mo itong private resort. Magandang lugar ito upang ipahinga ang iyong katawan at isipan. Magandang lugar din ito upang magsulat o magpinta. Ito naman talaga ang pangarap ni Ninio Supelvida na may-ari at nagma-manage nitong resort na maging artist’s retreat ang kanilang lugar. Ang mga peynting doon ay mga peynting niya. Dalawang taon pa lamang daw siyang nagpipinta. Nagma-manage siya ng resort sa araw at nagpipinta sa gabi. Ipinakita pa nga niya sa akin ang kaning istudyo.

Sa kainan may nakasabit na maliit na peynting ng mga kulay dilaw at narangha na poppies sa asul na background. Buhay na buhay ang mga bulaklak at naalala ko tuloy ang poppies na namumulaklak sa tabingkalsada ng Lenhovda sa Sweden. Gusto ko itong bilhin. Habang naghahapunan ay sinabi ko ito kay Ninio. Tumawa lamang siya at sa pagkakaintindi ko hindi niya ito ibinebenta. Nang sumunod na araw habang nag-aalmusal, muli ko siyang kinausap. “Gusto mo ba talaga?” tanong niya. “Oo, gustong-gusto ko dahil pinapaalala sa akin nito ang tag-araw sa Sweden,” sagot ko. “Sige na nga, babalutin ko na ‘yan mamaya para sa ‘yo with a heavy heart,” sagot niya.

Nang paalis na kami matapos ang pananghalian, nag-CR ako sa banyo ng reception area. At doon may nakita akong nakasabit na peynting ng mga lila na pandanggera sa puting background. Piniktyuran ko ito ng aking iPhone. Paglabas ko, ipinakita ko kay Ninio ang larawan. Sabi ko, ang ganda rin nito. Natuwa siya sa aking sinabi. Sabi ko sa kaniya, dapat i-pursue niya ang istilo niyang nasa gitna ng istilo nina Vincent Van Gogh at Juvenal Sanso. Habang nakaupo roon sa reception area at hinihintay ang mga kasama sa pag-check out, iniisip kong iyong nasa banyo na lamang ang bibilhin ko at hindi na ang poppies. Iniisip ko kung hindi ba masyadong nakakahiyang palitan ko ang binili ko. Hawak-hawak ko na kasi ito na nakabalot na. Hindi naman káya ng badyet ko na dalawang peynting ang bilhin.

“Gusto mo ba talaga ang nasa banyo?” tanong ni Ninio. “Oo,” sagot ko. “Kunin mo na. Sa ‘yo na,” sabi niyang nakangiti. Hindi ako makapaniwala sa aking narinig. Iniisip ko, tinutukso lamang niya ako. “Seryoso?” tanong ko. “Oo, kung gusto mo talaga dalhin mo na,” sagot niya. Halos patakbo akong bumalik sa banyo upang kunin ang pandanggera! Sumunod sa akin si Ninio at siya na ang kumuha. Agad niya itong binalot at ibinigay sa akin. Nahihiya man ako nang kaunti ay masaya ko itong tinanggap. Nasa sala ko na sa condo ko ngayon ang dalawang larawan ng mga bulaklak. Ang poppies, nagpapaalala sa akin ng Lenhovda. Ang mga pandanggera, nagpapaalala sa akin ng Maybato.

Katulad ng Guimaras, marami ring manggahan sa Samal. Noong pauwi na ay dumaan kami sa isang maliit na kamalig na nagtitinda ng hinog na mangga. Nang bumili kami kumakain ng binignet (Sebwano para sa ginatan at palutaw naman ang tawag namin sa Kinaray-a at Hiligaynon) ang mga nagtitinda. Pinansin ito ng isang kasama namin at agad silang nag-offer na pakainin kami. Noon ko lang nalaman na tradisyon pala para sa mga Cebuano (ang mga nagsasalita ng wikang Sebwano sa Cebu man sila o sa Mindanao) ang pagluluto ng binignet kapag Biyernes Santo. Nakikain kami siyempre at kay sarap ng kanilang binignet. Ipinabalot pa nila kami na aming dinala pauwi sa Lungsod Davao.

Hindi na mahaba ang pila sa piyer sa Samal pabalik ng Lungsod Davao. Siguro dahil Biyernes Santo pa lamang at Sabado de Gloria o Linggo ng Pagkabuhay pa magsisiuwian ang mga nagbabakasyon sa isla. Maraming nagtitinda sa tabingkalsada. Bigla akong nagkaroon ng pagnanasang kumain ng nilagang itlog. Ibinaba ko ang sara ng bintana. May isang batang babaeng nagtitinda. Tinawag ko siya. Mabilis siyang lumapit. Ang liit niya. Halos kapantay lang ng bumbunan niya ang bintana ng aming SUV. Tig-dalawampung piso ang isang balot ng tatlong nilagang itlog. Dalawang balot ang binili ko. Habang hinihintay ko ang aking sukli at pinapanood ko siyang kumukuha ng panukli sa kaniyang nanlilimahid na belt bag, bigla kong naalala si Juliet. Sunog sa araw ang balat ng bata. Ang payat-payat niya. Nakikipagtagisan siya sa pagbebenta ng itlog at chicharon sa mga mamà at aleng nagbebenta rin sa tabingkalsada. Nalungkot ako. Hindi dapat ito ginagawa ng isang bata. Pinipigil kong mapaiyak. Iniisip ko kasi na paano kung si Juliet ang batang ito? Habang ipinagdarasal ko ang kaligtasan at ang kinabukasan ng batang tindera, nagpapasalamat din ako sa Panginoon na nandoon na si Juliet sa Sweden, isang bansang kilala ang pagiging mabait sa mga mamamayan nila lalo na sa mga bata.

Nawalan ako ng ganang kumain ng nilagang itlog. Itinago ko muna ito sa aking knapsack. Habang tumatawid sa dagat sa pagitan ng Samal at Davao, naiisip ko, hanggat pinababayaan natin ang mga bata sa ating bansa, wala tayong mararating bilang mga Filipino. Ang ilan sa atin, ang sarap ng buhay. Ang karamihan, lugmok sa kahirapan. Kayâ nabubuwisit ako sa mga politiko na porma lang nang porma wala naman talagang ginagawa. Tanggap ko naman na wala ang paraiso dito sa lupa. Pero tiyak na may magagawa tayo upang tulungan ang bawat isa na maibsan ang kanilang paghihirap. Hindi lang natin ginagawa dahil ayaw nating gawin dahil sarap na sarap na tayo sa sarili nating mga hardin na punô ng mga plastik na bulaklak at halaman.

 

Abril 5, 2018
De La Salle University

 

 

 

 

 

Fogs, Ambon, Ulop, Gabon

Tinanghali ako nang gising kanina. Maliwanag na ang paligid. Tiningnan ko ang oras sa aking cellphone, 6:17 na ng umaga. Bumangon ako at hinawi ang puting kortina sa kristal na bintana sa uluhan ng aking kama. Napa-shet-na-malagket ako sa aking nakita. May fog! Nababalot ng puti na ulop ang matatayog na punong pino sa itaas na bahagi ng Cicada Training Center kung saan pangalawang umaga na namin.

Pumasok ako ng banyo upang umihi at habang umiihi ako, nakikita ko ang mga pine tree at iba pang punongkahoy pati ang mga damuhan at mga bulaklak sa labas mula sa maliit na bintana na nababalutan ng fog.

Ang sarap. Parang sa Baguio na nga ako. Pero sa totoo lang, di hamak na mas maganda kaysa Lungsod Baguio itong Lorega, Bukidnon.

Agad akong nagtimpla ng kape at isinuot ang aking sweat shirt na bulaklakin. Suot ko pa rin ang aking padyama at lumabas ako. Sinalubong ako ng malamig na simoy. Ang kabundukang nagtatakip ng tanawin ng papasikat na araw ng nagdaang umaga ay nakukumutan din ng makapal na ulop. Nagkape ako sa kiosko na nakausli sa gilid na bundok na nasa hardin sa labas ng cottage naming tinitirhan.

May fog sa kalsada. Di ko makita ang Lorega Check Point kung nasaan ang restawrang Wild Berry mga isang kilometro ang layo mula rito sa Cicada. Makikita kasi ito mula rito. Ang sarap ng lamig! Kay linis ng malamig na simoy! Kay lungtian ng paligid na yumayakap sa aking katawan at kaluluwa.

Kapag ganito kaya kong umupong nakatunganga habambuhay. Pero sabi nga ng mga sinaunang Hapon, pansamantala lamang ang mga pagkakataong ganito dahil pansamantala lamang ang lahat sa mundong ibabaw. Sabi pa nila, palaging may kakambal na lungkot ang tunay na kagandahan.

Kapag ganito kasi kaganda ang umaga, nakakalimutan ko na may Batas Militar sa Mindanao. Na sa ibang bahagi ng kabundukang ito may mga katutubong biktima ng militarisasyon. May mga katutubong naagawan ng lupaing ninuno. Kayâ walang tunay na kapayapaan dito sa Mindanao na isang lugar na biniyayaan ng magandang kalikasan, ang islang sinilangan at kinalakhan ng nasira kong ina.

Tinanong ko ang dalawang kasama ko kung ano ang fog sa Sebwano. Tumawa sila. “Fogs” daw na “a” pagbigkas sa “o”. Fog na may “s” at lalo silang tumawa. Sabi ng isa, tiyak na may tawag sa fog ang mga katutubong Matigsalong kasi dito sila nakatira. Wala raw silang salita para dito dahil wala namang fog sa Lungsod Davao. Sabi ko sa kanila, “ambon” ang tawag nito sa amin sa Kinaray-a at “ulop” naman sa Tagalog. Kaso, ang ambon sa Tagalog ay mahinang ulan. Ang ulop naman, parang di na ginagamit. Kapag ginagamit ko nga ito sa mga tula ko, nagtatanong ang mga Tagalog kong kaibigan kung ano ang ibig sabihin nito.

Naalala ko tuloy ang tawag ng mga Palawán na nakatira sa kabundukan ng Brooke’s Point sa timog Palawan sa fog—“gabon.” Minsan kasi nang nandoon ako ay may fog. Tinanong ko sila kung ano ang tawag nila sa fog. Gabon daw. At sa aking tenga ay napakagandang salita ang gabon.

Gusto kong sumulat ng tula na ang pamagat ay “Gabon sa Lorega.”

Huling umaga na namin ito dito sa Cicada. Susunduin na kami ng arkiladong van namin mula Davao bago magtanghalian. Habang naliligo ako sa banyo kanina, kinakanta mong muli ang “Matud Nila” at “Usahay,” theme song ng mga magulang ko na noong maliit ako ay kinakanta sa akin ni Nanay na Sebwano ang inang-wika.

Wala na ang gabon sa labas mula sa maliit na bintana. Maganda ang lungtiang tanawin sa labas subalit may kurot ng lungkot at pangungulila sa balat ng aking kaluluwa.

 

Marso 28, 2018 Miyerkoles
10:51 n.u. Cicada Training Center
Lorega, Bukidnon

Pagsikat ng Araw sa Buda

Malamig ang lungtiang yakap ng umaga dito sa Buda, ang kabundukan sa pagitan ng Davao at Bukidnon dito sa Mindanao. Ang simentadong kiosko na may yerong bubong na nakausli sa gilid ng bundok na kinauupuan ko ay napapalibutan ng mga punong pino, mga higanteng fern, at marami pang uri ng mga punongkahoy at halaman.

Nasa likod ng mga bundok ang sinisikatan ng araw. Ang pinapanood ko ay ang unti-unting paggapang ng liwanag sa kabundukan, sa mga punongkahoy, sa mga bulaklak sa paligid. Naliligo ako sa kadalisayan ng umaga.

Kahapon pa ako namamangha sa kagandahan ng lugar. Lupaing ninuno ito ng mga katutubong Matigsalong. Mga dalawa hanggang tatlong oras ang biyahe mula sa Lungsod Davao. Mahigit-kumulang 90 kilometrong biyahe sa maayos at malaking kalsada (anim na lanes) na may tanawin ng kabundukan.

Manipis na ang mga punongkahoy sa mga bundok sapagkat matagal na itong kinalbo ng pagtotroso. Masakit nga lang sa mata ang mga streamer ng isang politiko, na isang kongresista ngayon, na nag-aambisyong maging senador. Kada limang kilometro yata ay may malaking streamer siya na may larawan pa ni Manny Pacquiao. Hindi ba masyadong maaga itong pangangampanya? Napapangiti na lamang ako sa sobrang epal ng mga trapo.

Nadaanan namin ang lugar kung saan gin-ambush ang mga PSG noong nakaraang taon. Nasa bahagi ito ng bawnderi ng Davao City, Cotabato, and Bukidnon sa Arakan Valley. Marami kasi talagang NPA sa lugar na ito. Hindi rekomendado ng mga tagarito na magbiyahe sa highway na ito patungong Malaybalay, Bukidnon kapag madilim na.

Kasama ko sa pagbakasyon dito ang dalawang kaibigang babaeng manunulat na taga-Davao. Dinala nila ako rito dahil alam nila na magugustuhan ko ang lugar. At di nga sila nagkamali. Pagdating pa lamang namin kahapon, kinukulit ko na ang isa sa kanila na bumili na ng lupa rito at magpatayo ng bahay-bakasyunan. Para kasing Lungsod Baguio ito na mas malinis, mas maraming punongkahoy, mas tahimik, at di hamak na mas kaunti ang mga tao at sasakyan.

Kamangha-mangha pa rin ang ganda ng paligid kahit na nasalaula ang lugar na ito ng pagtotroso. Iilang pamilya rin ang yumaman dahil sa paghalay sa kalikasan dito. Mahirap pa rin ang karamihan sa mga taong naninirahan dito lalo na ang mga katutubo. Gayunpaman, hindi pa rin matatawaran ang ganda ng lugar.

Maraming mga lugar dito sa Filipinas na tulad nitong Buda—malamig, lungtian, maraming bulaklak at gulay, at napapalibutan ng punong pino tulad ng Lungsod Baguio o Sagada sa Kordilyera. Sa Iloilo ay may Bucari na nasa kabundukan ng bayan ng Leon. Sa amin sa Antique may Aningalan na sa bayan ng San Remegio. Hindi ko pa napupuntahan ang dalawang lugar na ito ngunit may nakita na akong mga larawan nito mula sa mga kaibigan kong nakapunta na roon.

Masarap kasi talaga ang manirahan sa malamig na lugar. Hindi kailangan mag-aircon. Kung naglalakad ka ay di ka agad pagpapawisan. Hindi ka nagiging mukhang dugyot. Gusto kong magretiro sa lugar na ganito. Sa piling ng malamig na lungtiang yakap ng kalikasan dito sa Filipinas.

Sana nga magkaroon na talaga ng totohanang kapayapaan dito sa Mindanao. Bakâ kasi masasayang lamang ang ganda nito. Ang kalahating dugo ko ay Mindanao. Ang nasira kong ina ay taga-Digos, Davao del Sur. Kayâ siguro at home na at home ako rito ngayon dito sa kandungan ng kabundukan sa pagitan ng Davao at Bukidnon.

 

Ang Parayaw ni Nong Mel

Ribyu ng libro ng mga Tulang Aklanon ni Melchor F. Cichon

na Raya Rang Pasalig, Parayaw

“Ag halin makaron, / Tan-awon eon naton ro pagbutlak it adlaw / Ag ro pagbutlak it buean. (At magmula ngayon / Panoorin natin ang pagsikat ng araw / At ang pagsikat ng buwan. – akin ang salin),” ang sabi ng persona sa tulang “Sikaeum” o “Dapithapon” sa pinakabagong libro ng mga tulang Aklanon ni Melchor F. Cichon na Raya Rang Pasalig, Parayaw (Ito ang Pangako Ko, Mahal) na inilathala ng Kasingkasing Press ngayong 2018. Binubuo ng tatlumpong tulang nasa Aklanon at may ilang nasa Ingles na may salin sa Filipino ni Sharon C. Masula.

Ang tulang ito ang una kong nabasa nang buklatin ko aklat na ito sa unang pagkakataon. Napangiti ako, si Melchor Cichon sa edad na 72 ay naglathala ng isang libro ng mga tulang pag-ibig. Noong 2010 pa siya nag-retire bilang librarian sa University of the Philippines Visayas sa Miag-ao campus.

Pangalawang libro na ito ng mga tulang Aklanon ni Nong Mel (Ang tawag ng maraming mga batang manunulat kay Cichon na tinitingalang “Ama ng Literaturang Aklanon.”). Ang una ay ang Ham-at Madueom Ro Gabii? (Bakit Madilim ang Gabi?) na inilathala ng makata noong 1999 at may sarili niyang salin sa Filipino. Ang librong ito, lalo na ang tulang “Ham-at Madueom Ro Gabii, Inay? (Bakit Madilim ang Gabi, Inay?)” na pinaghanguan ng pamagat ng libro, ay itinuturing nang klasiko hindi lamang sa literaturang Aklanon kundi sa buong literatura ng Kanlurang Bisayas. Marami na ring mga antolohiyang na-edit si Nong Mel. Bilang pagkilala sa kaniyang ambag bilang manunulat, ginawaran siya ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas ng Gawad Alagad ni Balagtas noong 2001. Siya ang una at nag-iisa pa lamang na Aklanong manunulat na magsusulat sa wikang Aklanon ang nakatanggap ng gawad na ito.

Ang pinakagusto kong tula sa librong ito ay ang “Para kay Bing” na siyang unang tula sa koleksiyon. Si Nong Mel ang persona sa tulang ito at direkta niyang kinakausap ang kaniyang asawa at ginamit pa niya sa pamagat ang palayaw nito. Simple ang wika at pakasulat ng tulang ito. At dahil sa pagiging simple nito naging dakila ang tula at kaibig-ibig. Para sa akin na hirap umibig at hindi na naniniwalang may forever, napapadalawang-isip ako nang mabasa ang tulang ito. Hindi man ako makukumbinsi ni Nong Mel, naiinggit naman ako sa kaniya bilang mangingibig dahil natagpuan niya ang kaniyang forever at sumulat pa siya ng tula hinggil dito.

Sinasabi ng persona sa simula ng tula na kung nag-iisa siya at kabilugan ng buwan ay iniisip at naaalala niya ang addressee. Susundan ito ng mga linyang, “Ginapanumdom ko / Ro gabii nga daywa eang kita / Galingkod sa Tambak / Gatan-aw ku humbak / Nga nagapaeapit katon. Gapamati ku kanta it baeod / Nga amat-amat nga nagapalinong / Ku atong paminsaron. (Nakaupo sa dalampasigan / Nakatingin sa hampas ng alon / Na papalapit sa ating dalawa. / Nakikinig sa awitin ng alon, / Na unti-unting nagpapakalma / Sa ating isipan. – salin ni Masula). Romantiko ang mga linyang ito subalit susundan ito ng mga linya tungkol sa mga realistikong detalye ng buhay mag-asawa tulad ng kahit umuulan ang binibilhan ng addressee ang persona na gamot, at madilim pa sa umaga’y bumabangon na ang addressee upang ipagluto ng agahan at baon sa trabaho nito ang persona. Dagdag pa ng persona, nawawala ang kaniyang pananabik at pangungulila, at tumitibay ang kaniyang ligaya kapag inaalala niya ang mga detalyeng ito sa kanilang buhay ng addressee. May kagat ng malungkot na kagandahan ang huling tatlong linya: “Pero kon umabot ro oras / Nga indi eon ako makadumdom, / Panumdumon mo man ako. (Pero kung dumating ang oras / Na hindi na ako makakaalala, / Alalahanin mo rin ako. – akin ang salin). Makikita rito ang hinog na pag-iisip ng persona na si Nong Mel naman talaga. Makikita rito ang kaniyang kaaram bilang mangingibig, bilang tao, na bagamat may forever, mayroon pa ring hanggahan ang alaala ng isang mangingibig. Lahat naman talaga, pati na ang mga dakilang pag-ibig, ay katapusan sapagkat may kayapusan ang katawan ng tao tulad ng utak.

Muli kong naalala ang papakahulugan ni Merlie Alunan sa tula. Aniya, “poetry is human speech.” Kayâ siguro gustong-gusto ko ang tulang ito ni Nong Mel dahil simple ito, taong-tao ang nagsasalita—isang taong natagpuan, nakilala, at inalagaan ang pag-ibig. Nasa tula ring ito ang hinahanap lagi sa tula ni Leoncio Deriada na “sincerity.” Magandang halimbawa ang tulang “Para kay Bing” upang gawing halimbawa sa mga nagsisimulang sumulat ng tula ang konsepto ng “human speech” at “sincerity.”

Ang iba pang tulang gusto ko sa koleksiyong ito ay ang “Raya Rang Pagsalig, Raya Rang Kabuhi (Ito ang Pangako Ko, Ito ang Buhay Ko)” na sa tingin ko ay para pa rin kay Bing. Katangian pa rin ng tulang ito ang pagiging simple, ang pagiging tapat, ang pagiging tao. Nabanggit din ni Nong Mel sa tulang ito ang salitang “parayaw,” isang luma at magandang salitang Aklanon para sa “mahal” o “giliw.”

Gusto ko rin ang “Indi Ko Masueat Rang Pinakamasubo nga Binaeaybay (Hindi Ko Masulat ang Pinakamalungkot na Tula)” na nagpapaalala sa akin ng isang sikat na tula ni Pablo Neruda.

Malaking kontribusyon din sa kakaunti pa lamang na naisaling mga Aklanong akda ang ginawa ni Masula sa librong ito. Subalit kailangan pang mas gawing pulido sa pamamagitan ng editing at pagiging mas tapat ang kaniyang mga salin. Sabi nga ng guro ko sa Literary Translation, mas mainam palaging ipabasa at ipa-workshop ang nagawang salin bago ito ilathala. Sana ipinaliwanag din ni Masula ang kaniyang proseso ng pagsasalin sa kaniyang Introduksiyon upang mas maging makabuluhan ito sa mga mambabasa lalo na sa mga mag-aaral ng literaturang Aklanon at sining ng pagsasalin.

Inilunsad ang aklat na ito (kasama ng aklat ng isa pang Akalanong manunulat na si John Barrios) sa NAM it Aklan 2018 (National Literature Month in Aklan) na itinaguyod ng National Commission for Culture and the Arts, Hubon Manunulat, Municipality of Kalibo, Province of Aklan, at Aklan Historical Society at idinaos sa Northwestern Visayan Colleges sa Kalibo Aklan noong Pebrero 23-24, 2018. Sa interesadong bumili ng kopya makipag-ugnayan lamang sa kasingkasingpress@yahoo.com at bumisita sa http://kasingkasingpress.com.

 

Trip Ko ng Piniritong Baboy

#gitnang_uring_fantasya_notes_ng_sirena

UNANG araw ng klase noong Miyerkoles at pagkatapos ng panghuling klase ko, bigla akong nagkaroon ng desire na kumain ng piniritong baboy. Ang lakas ng desire kong kumain ng baboy kahit na sinasabihan ko ang sarili ko na gastos lang ‘yan at hindi pa healthy at maglaga na lamang ako ng saging na saba pagdating ko ng condo.

Tao lang po ang Sirena at bumigay din ako sa aking desire. Naalala ko bigla ang sinabi ng lola kong si Oscar Wilde na, “The only way to get rid of temptation is to yield to it.” Habang nasa elevator pababa ng Andrew Building, napapangiti ako sa aking biglaang trip. Bakit piniritong baboy? Bakit hindi adobo? Basta ang gusto ko pinirito. Hindi naman ako depressed. Medyo may sinat lang at inuubo. Parang may mild na trangkaso. At kapag ganito, gusto kong kumain o bigla na lamang akong may maiisip na gustong kainin. Madalas sweet spaghetti. Pero noong isang araw, piniritong baboy talaga.

Bago tuluyang lumabas ng building ay dumaan ako sa ATM upang bawasan ang aking milyones ng pambili ng minimithing baboy. Nakita ko na ang unang suweldo ko ngayong taon. Tumaas nga dahil sa Tax Reform for Acceleration and Inclusion o TRAIN! Vonggah. Kahit isang buong lechon de leche ay puwede kong bilhin kada suweldo. Kaso ayaw ko nga ng lechon. Pritong baboy lang talaga ang pinagnanasahan ko.

Nang nasa kalsada na ako ng Agno, bigla akong nagkaroon ng problema kung saan bibili ng baboy na piprituhin. Sisigaw sana ako ng, “Yaya, you buy nga one kilo of baboy and make prito it agad!” Kaso, wala akong yaya at kung gusto kong kumain ng piniritong baboy ako ang bibili, ako ang magpiprito, at siyempre ako ang maghuhugas ng kawaling pinagprituhan at ng mga pinggan at kubyertos na ginamit.

Saan ako bibili ng baboy? Sa Save More sa katabing building sa kanan, o sa paborito kong Korean convenience store sa katabing building sa kaliwa? Ayaw kong mag-Save More. Late afternoon na at maraming tao. Ayaw kong pumila sa counter, you know, rubbing elbows with the masa. Masama ang pakiramdam ko. Kaya naisip ko, sa tindahang Koreano na ako pupunta. Parang may nakita akong mga karne sa isang ref nila minsan. Sa tindahang ito ako bumibili ng frozen dumplings at tofu. Masarap din ang cookies nila. Minsan may blueberry jam sila na talagang may mga buong blueberries na gustong-gusto ko dahil naaalala ko ang Lenhovda.

Pagdating ko sa Korean store dumiretso agad ako mga ref nila sa likurang bahagi. May mga karne nga. Akala ko karne ng ng baboy, yun pala, karne ng baka. Baboy lang ang gusto ko. Tinanong ko ang isang babaeng nagbabantay kung bakit wala silang baboy. Ngiti lang ang sagot niya at nagkaroon ako ng desire na sabunutan siya. Ayaw ko pa ring pumunta sa Save More. Sa katabing ref, may napansin akong parang baboy na nakabarbikyu. Sa pabalat nito may larawan nitong iniihaw. Mukhang baboy pero di ako sigurado. Nasa Koreano kasi ang nakasulat. Pero naisip kong iyon na lang ang bibilhin ko. Puwede na siguro iyon. Sa isa pang ref ay kumuha ako ng isang balot ng vegetable dumplings. At habang papunta ng counter dumampot pa ako ng isang malaking box ng Kleenex. Sinisipon kasi ako at baka maubusan ako ako tisyu.

Naloka ako dahil bakit PhP1,098 ang babayaran ko! Tatlong item lang naman. Siyempre hindi ako nagpahalata sa kahera na nawindang ako sa isang libo. Mamaya iisipan niya purita kalaw ako. Hayun, binayaran ko at noong nasa labas na tiningnan ko ang resibo. PhP725 pala ang letseng nakabarbikyu na inaakala kong baboy! Gusto kong tadyakan ang sarili ko habang naglalakad ako pauwi sa bulding namin. Sa elevator, gusto ko pa ring sabunutan ang sarili ko kahit wala naman talaga akong buhok. Ph725? Mahigit tatlong kilo na sanang baboy ‘yun!

Pagdating ko ng condo, mabilis akong nagbihis. Agad akong nagsaing. Binuksan ko ang barbikyu at naisip na baka ginto naman ang istik kaya mahal. Anim na piraso lang ang letse. Mahigit isandaan ang bawat piraso. Nagprito ako ng dalawang istik at itinago ko na sa freezer ang apat na natira.

Medyo masarap naman ang Korean barbikyu ko. Parang may pagkalongganisa ang lasa kaya nagustuhan ko naman. Habang naghahapunan na nagkakamay (Nagkakamay ako kumain sa bahay lalo na kapag walang bisita) nanonood ako ng 24 Oras.

May gin-interbyu sila na lalaking nagtatrabaho bilang assistant cook sa isang restawran hinggil sa epekto ng TRAIN. Sabi ng lalaki, minimum wage ang suweldo niya at matagal na siyang exempted sa pagbabayad ng tax. Kaya nag-aalala siya ngayon sa napipintong pagtaas ng mga bilihin at gastusin dahil sa TRAIN. Tataas ang kaniyang pamasahe, tataas ang koryente. Parang nawalan ako ng gana nang kaunti. PhP512 lang yata ang minimum wage sa Maynila. My God, paano ka mabubuhay nang disente sa suweldong PhP512 kada araw?

Ibinalita rin ang ipinagmamalaki ni Budget and Management Secretary Benjamin Diokno na PhP28.8 bilyon sa national budget ngayong taon para sa conditional cash transfer para as sampung milyong pinakamahirap na pamilya na tumataginting na PhP200 kada buwan. Oo, 200 peysuses kada buwan! As in. Hindi ba sila natatawa rito? Joke ba ‘to? Pero seryoso si Diokno at ang gobyernong ito.

Tuluyan akong nawalan ng gana. Ang PhP725 na binili ko ng Korean barbikyu tatlong pamilya na pala ang mabibiyayaan sana sa loob ng isang buwan. Gusto kong matawa at maiyak.

Masaya pa rin  ako siyempre na lalong lumaki ang aking take home pay lalo na kung sarili ko lang ang aking iniisip. Mas madali ko ngayon maabot ang FG2018 ko. Kaso magtataas na rin naman ang singil sa GRAB. Magmamahal na rin daw ang koryente.  Dalawang bill ng koryente pa naman ang binabayaran ko–dito sa condo at sa bahay sa Pasig. Pero ayaw ko nang magreklamo. Iniisip ko na lamang ang milyon-milyong kababayan na minimum wage earner, lalo na ang mga walang permanenteng trabaho. Mas kawawa sila. Mababaw lang actually ang aking problema kumpara sa mga problema nila. Ang mga problema ko, madaling makalimutan makakain lang ako ng aking comfort food tulad ng piniritong baboy.

Sa bansang ito, babuyan lang talaga. Binababoy lang palagi ng mayayaman at makapangyarihan ang mga mahirap. Of course, sinasabi ko ito with all due respect sa mga totoong baboy.

Enero 12, 2018 Biyernes
De La Salle University

 

 

 

Batong-Bato sa ‘Ang Larawan’

#gitnang_uring_fantasya_notes_ng_sirena

SA Ayala Malls The 30th sa Meralco Avenue, Lungsod Pasig ako nanood ng Ang Larawan for the second time. Unang tapak ko rin sa mall na ito na noong Enero 2017 lang din pala nagbukas. May sosyal kasi akong kaibigang si Y. na tambayan pala iyon kaya doon kami nag-Christmas date noong Disyembre 30.

Maganda ang mall na ito na kung hindi matrapik, mga sampung minuto lamang ang layo mula sa bahay ko sa Rosario, Pasig. Dahil bakasyon, PhP129 lang ang binayaran ko sa Grab. Hindi na masama at medyo maliit lamang ang impact sa aking financial goal ngayong 2018 (FG2018). Medyo leyt na kami nag-Christmas date ni Y. kasi maaga siyang umuwi for Christmas sa Lungsod Davao upang ayusin ang kabibili lamang niyang condo roon.

Gusto ko ang Ayala Malls The 30th dahil maliit lang ito na mall na maraming sosing restawran. Pagpasok mo pa lang sasalubungin ka ng isang lungtiang hardin na may eskultura ng isang kalabaw na yari sa mga alambre. Kaunti rin ang mga tao at mukhang panay mga mapera ang itsura. Magagara ang mga damit at bag, at dedma na ako kung magmumukhang basahan ang aking Sagada slingbag. Iniisip ko na lang, indigenous Pinoy tsenes with international appeal ang peg ng aking OOTD. Sa pagdadala lang ‘yan, sabi ko sa aking sarili. Kaya kong maglakad sa mall na parang prinsesa ng isang mahirap na kaharian.

Henewey, sa isang Asian restawran (nakalimutan ko ang pangalan) sa unang palapag kami kumain kasi nakita namin sa karatula sa may kristal na pintuabn na may laksa sila at Vietnamese grilled pork. Tsalap! At nagalak kami nang bongga nang malaman na may eat all you can promo pala sila. PhP400 something lang at puwede mo nang orderin lahat. Basta ubusin mo dahil kapag may natira, regular na ang itsa-charge nila sa pagkain na di naubos. Mukhang fair naman na rule. At least hindi wasteful.

Matapos maglafang at magkape sa isang sosi na bakery sa ikalawang palapag (as useless, nakalimutan ko uli ang pangalan), naghiwalay na kami ni Y. Maggo-grocery pa siya sa Rustan’s at ako naman muling nanood ng Ang Larawan.

Salamat sa Diyos at itinanghal itong Best Film sa Gabi ng Parangal ng MMFF. Bumalik ito sa mga sinehan. Pero hindi ito nawala sa Ayala Mall The 30th dahil may popular perception na pangsosyal ang pelikulang ito at siyempre di mawawala sa sosyal na mall. Nagulat ako at ang ganda pala ng sinehan doon. Maluwag ang mga upholstered na upuan at puwede kang sumayaw sa lawak ng leg room. Puwede mo pang i-extend ang upuan at parang nakahiga ka na talaga. Parang nasa bahay ka lang! Masama kasi sana ang loob ko na magbayad ng PhP400 dahil iniisip ko ang aking FG2018.

In fairness, dahil sa mahika ng bandwagon effect ng Best Film award, medyo marami na ang nanonood. Siguro naintriga sila. Sa aking tabi, may chubby na magkasintahan. Siguro in their late 20s sila. Malaki ang baon nilang popcorn at inumin. Mukhang mga geek na yuppie dahil pareho silang nakasalamin. Kaya lang, pagkaupo nila habang kumakain at naghaharutan ay nakatutok sila sa kanikanilang cellphone. Talking about multi-tasking!

Pagdilim ng sinehan at pag-umpisa ng pelikula, para akong nag-e-ecstasy uli. Gustong-gusto ko kasi talaga ang pelikula. Hayun, habang kumakanta na sina Bitoy, Paula, at Candida, nararamdaman kong hindi na mapakali ang dalawa. Nang lingunin ko, nagtitinginan sila habang hawak-hawak ang kanilang cellphone. “Bakit ganito ‘to?” tanong ng lalaki. “Ewan ko nga e,” sagot ng babae. Sa mukha nila, parang nawiwirduhan sila sa pelikula. Siguro dahil kumakanta ang mga karakter at period film pa pala?

Natawa ako. Naisip ko, ilan kaya ang mga tulad nila na batong-bato ngayon sa panonood ng Ang Larawan sa mga sinehan sa buong bansa? Itinanghal kasing Best Film kaya siguro akala nila para itong Sisterakas o Enteng Kabisote. Pero parang naaawa rin ako sa kanila. Ang mahal pa naman ng binayad nila. Sa kalagitnaan ng pelikula nang muli ko silang lingunin, nakangangang natutulog ang lalaki. Si babae naman, engrossed na engrossed sa kaniyang cellphone habang nilalantakan ang kanilang popcorn. Nang patapos na ang pelikula, naka-holding hands na silang natutulog. Oh how sweet! Talagang bagay sila. Ang sarap naman kasi talagang tulugan ang mga upuan doon.

Bilang guro naisip ko, mahirap siguro talagang ma-appreciate ang mga pelikulang gaya ng Ang Larawan kung di ka nagbabasa. Bagamat tight naman ang kuwento ng pelikula kahit di mo nabasa ang A Portrait of the Artist as Filipino ni Nick Joaquin, makatutulong  pa rin sa appreciation ng pelikula kung nabasa mo ito. Lalo na kung nabasa mo rin ang mga maikling kuwento ni Joaquin, ang mga libro niya tungkol sa Maynila, sa Intramuros, at ang nobela niya. Staple naman sa mga textbook ng Philippine Literature ang “May Day Eve” at “The Summer Solstice.” Pero tamad na kasing magbasa ang mga estudyante ngayon. Parusa na para sa kanila ang magbasa ng maikling kuwento. Ang reklamo nila palagi, ang haba raw. Mukhang status update na lamang sa Facebook o post sa Twitter ang gusto nilang basahin.

Sa CR sa labas ng sinehan may dalawang guwapong Tsinoy na nag-uusap sa harap ng salamin. “Naintindihan mo ba ang pinanood natin?” tanong ng isang kamukha ni Daniel Wu sa kasamang kamukha ni Dao Ming Shi. “Hinde,” nakangiting sagot ni Dao Ming Shi. Sabay silang tumawa at magkaakbay na lumabas.

Sekreto akong napangiti na parang si Paula kapag kaharap si Tony Javier na si Paolo Avelino naman talaga. Matanda ka na, Sirena, sabi ko sa aking sarili.

Pagkalabas ko ng CR, nandoon nakatayo sa lobby ng sinehan ang chubby na magkasintahan. Tulala pa rin sila at mukhang litong-lito matapos “manood” ng Ang Larawan. Parang hindi na nila alam kung ano ang susunod nilang gagawin doon sa sosyal na mall.

 

Enero 8, 2018
De La Salle University

 

Ang Larawan ng Pelikula Bilang Filipino

DALAWANG beses kong pinanood ang pelikulang Ang Larawan at nagpaplano pa akong panoorin uli ito. Sana magkaroon agad ito ng DVD upang paulit-ulit ko pang panoorin.

Halos memoryado ko ang mga kanta sa pelikula sapagkat nang itinanghal ito sa Sentrong Pangkultura ng Pilipinas noong 1997, may nagregalo sa akin ng CD nito at naging paborito kong pakinggan. Kayâ habang nanonood ako sa sinehan, pinipigilan ko ang sariling kumanta kagaya nang manood ako ng pelikulang Les Misérables.

Dahil isang musical talaga ang sinulat at dinirehe ni Rolando Tinio noon, inip na inip ako kung bakit hindi kaagad kumakanta si Bitoy sa umpisa ng pelikula. Naging mala-sarsuwela kasi ang porma ng pelikula na tama lang naman dahil kung kakantahin ang lahat ng diyalogo ay malamang aabutin ng tatlong oras ang palabas, na wala akong problema subalit malaking problema ito sa iskedyul ng screening ng mga sinehan. Makasasama ito sa pagnenegosyo nila. Tandaan natin, negosyo ang pelikula kung kayâ “showbiz” ang tawag nila rito.

May mga pasaringan pa sa social media nang i-pull out sa mga sinehan ang Ang Larawan sa ikalawang araw pa lamang ng Metro Manila Film Festival (MMFF) 2017 at marami ang nagrereklamo at nagmumura kung bakit ang magandang pelikula pa ang na-pull out at ang mga walang kuwenta ang naiiwang palabas. Ang ganitong mga reklamo ay elitist daw ang pananaw. Lalo raw lumalaki ang pagitan ng mayaman at mahirap sa lipunang Filipino.

Siyempre obvious naman ang rason kung bakit gin-pull out ito agad. Mas pinipilahan ang mga walang kuwentang pelikula. Nagnenegosyo ang mga mall at sa pagnenegosyo mas mahalaga ang kita at dedma na ang sining. May nagpost pa nga na kung gusto raw ng mga elitist, gumawa na lamang sila ng sarili nilang festival ng mga art film at huwag nang pakialaman ang MMFF na pangmasa.

Nakakatawa ang ganitong mga pronouncement dahil alam mong isang ihip lang ng common sense ay mawawasak na ang kanilang mga argumento. Halimbawa ay ang akusasyong elitist ang Ang Larawan at ang may mga gusto nito ay elite lamang. Nahiya naman ako na tawagin ang sarili kong elite. Saka, bakit parang sigurado sila sa kanilang mga claim?

Ano kayâ ang di masasakyan ng masa sa pelikulang Ang Larawan? Kuwento ito ng magkapatid na matandang dalaga—sina Candida at Paula Marasigan—na bagamat dating marangya ay mahirap na ngayon. Di nakakabayad sa bills nila at isa sa pinakakinatatakutan nila ay ang maputulan sila ng koryente. Ang maputulan ng koryente ay problemang masa.

Kung ang isang manonood ay mahirap, hindi ba makikita niya sa pelikula ang mga rason kung bakit siya naghihirap? Halimbawa ang mga mayamang karakter sa Ang Larawan ay wala naman talagang pakialam sa mahihirap. Ang mga tulad ni Doña Loleng na asawa ng isang senador ay wala namang inaatupag kundi ang magpatahi ng damit at dumalo ng mga sayawan. Sina Pepang at Manolo Marasigan ay abala rin sa pagmamadyong at pagkakarera, at dahil walang pera ang dalawa nilang kapatid na sina Candida at Paula ay aalilain na lamang nila ang mga ito. Maiisip ng isang mahirap na manonood, bago mag-Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay ganito na pala ang mayayaman. Hanggang ngayon ay ganito pa rin ang karamihan sa kanila—makasarili at walang pakialam. Malay natin biglang maisip ng isang mahirap na manonood na mali ang ganitong kalakaran, na dapat itong baguhin, at paano kayâ ito mababago? Sabi nga ni National Artist Bienvenido Lumbera sa kaniyang librong Re-Viewing Filipino Cinema, “[H]indi libangan lamang ang sine. Isa rin itong eskuwelahan.”

Ang pagdating ng digmaan ang historical backdrop ng kuwento ng A Portrait of the Artist as Filipino ni National Artist Nick Joaquin na pinagbasehan ng Ang Larawan ng isa pang National Artist na si Tinio. Sa mga giyera at iba pang sakuna, natural man o kagagawan ng tao, ang mga mahirap lamang tulad nina Candida at Paula ang matatamaan nang bongga. Ang mga mayaman, madaling maka-survive at maka-recover. Halimbawa sa giyera sa Marawi, kung Mëranaw ka at may mansiyon naman sa Iligan, o Cayagan de Oro, o dito sa Maynila, hindi gaano ka saklap ang pagkawasak nitong lungsod. Kahit sa mga bagyo at baha, ang mga dukha lamang ang nagtitiis sa mga tent at mga siksikang klasrum. Nagho-hotel o nakikitira sa mayaman din nilang kamag-anak ang mga biktimang mayaman. Ganun lang ‘yun at maaaring ituro ang katotohanang ito ng mga pelikula gaya ng Ang Larawan.

Hindi kalabisan na masyadong mataas ang ini-expect ko sa MMFF. Ang karamihan kasi sa mabababaw na argumento ng mga nagtatanggol sa mga walang kuwentang pelikula sa MMFF, Pasko lang daw kasi may ekstrang pera ang mahihirap at gusto lang nilang magrelaks at mag-enjoy kahit sa loob lamang ng dalawang oras ng panonood ng pelikula halimbawa nina Vic Sotto, Kris Aquino, at Vice Ganda. Gusto lang nilang matakasan pansamantala ang mahirap na buhay.

Stop me! As in tigilan ako. Bukod sa nakaiinsulto ito sa mga mahirap dahil tahasang sinasabi na mababaw sila at walang taste, duda ako kung káya nga ng mga mahirap manood ng sine gayung PhP250 ang pinakamurang tiket sa takilya. Ang totoo niyan, ang gitnang uring mahilig mag-fantasya ang mayoryang audience ng MMFF. Hindi naman nanonood ng pelikulang Filipino ang mga elite, nababaduyan sila. Saka isa pa, ang mga totoong mayaman ay hindi naman talaga makapag-MMFF dahil nasa abroad sila o nasa Boracay at Balesin during Christmas break.

Matagal na ang MMFF at maraming magaling na pelikula ang unang itinanghal sa festival na ito. Nitong mga nakaraang taon, bumubulusok ang kalidad ng mga kalahok na pelikula. Sabi nga ng isang kaibigan kong direktor, nagiging “festival of idiots” na ito.

Bilang guro, masaya ako sa Ang Larawan dahil nadagdagan na naman ang mga pelikulang Filipino na magagamit ko sa klase. Parusa kaya sa mga estudyante ngayon ang pabasahin sila ng mga tekstong pampanitikan kasama na rito ang A Portrait of the Artist as Filipino ni Nick Joaquin. Kaya nga matagal ko nang hindi ginagamit sa klase ang tekstong ito dahil mukhang ako lang mag-isa ang nag-e-enjoy. Pero matapos kong panoorin ang pelikulang ito, kating-kati na akong ituro muli ito ngayong papasok na termino.

Ang dalawang pelikulang paulit-ulit kong ginagamit sa klase ay ang José Rizal ni Marilou Diaz Abaya at ang Dekada ’70 ni Chito Roño. Ang José Rizal ay nanalong Best Picture noong 1998 at nanalo namang Second Best Picture ang Dekada ’70 noong 2002. Ang mga pelikulang ito ang mga sukatan ko kapag nagre-review ako ng mga palabas sa MMFF.

Bilib ako kina Celeste Legaspi at Rachel Alejandro na nagsumikap upang mabuo ang pelikulang ito. Ang malasakit nila bilang mga artista at prodyuser ng orihinal na teatrong musical na Filipino ay nasa pelikula na ngayon. May isa pang musical si Alejandro na paulit-ulit kong pinapakinggan ang double cassette tape nito noon—ang Alikabok. Sana gagawin din nilang pelikula ito.

Ang galing ng lahat ng mga nagsiganap sa pelikula. Hindi kataka-taka na nanalo ng Best Actress si Joanna Ampil sa Gabi ng Parangal. Ang breakdown scene niya nang malaman nilang hindi pala sila naputulan ng koryente kundi dahil may practice black out lamang bilang preparasyon sa napipintong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay sa tingin ko pinakamagaling na breakdown scene sa pelikulang Filipino. Nakakatakot na Tony Javier si Paulo Avelino. Ang guwapo niya kasi at bumagay sa kaniyang papel ang medyo sintunado niyang pagkanta. Para talaga siyang demonyo habang nilalandi niya si Paula at hindi masisisi si Paula kung bibigay siya. Nakatutuwa rin sina Cris Villonco bilang Susan at Aicelle Santos bilang Violet at muntik ko na silang di makilala dahil mukha talaga silang mga gagang artista ng bodabil. Walang duda ang pagiging versatile na aktor ni Nonie Buencamino bilang Manolo. Needless to say, ang poging Bitoy Camacho si Sandino Martin na sensitibo rin ang pagganap.

Ganito pala ang resulta kapag ang dalawang henyo na mga Pambansang Alagad ng Sining ang magsanib ng werpa: isang petmalung pelikula! Napapanahon nang hirangin na rin bilang National Artist si Ryan Cayabyab at maihanay na siya kina Nick Joaquin at Rolando Tinio.

Siyempre hindi perpekto ang Ang Larawan. Wala naman kasing perpekto sa mundong ito. Halimbawa, mukhang masyado nang matanda na si Zsa Zsa Padilla para sa papel na Elsa Montes at mukhang hirap pa siyang sumayaw. Pero madali ko itong mapalampas dahil si Padilla ang Paula sa entablado at isang pagsaludo na lamang ang paglabas niya sa pelikula ito. Sana hindi na rin ipinakita ang mukha ni Don Lorenzo el Magnifico sa katapusan ng pelikula. Sana tulad ng kaniyang ipinintang larawan, hindi rin siya makikita ng mga manonood. Sa dula kasi ni Joaquin, nasa 4th wall ang larawan, ang imaginary na dinding sa pagitan ng entablado at manonood. Kayâ nga medyo napangiwi ako nang medyo nakita ang larawan sa isang eksena. At muli, dahil halos kabisado ko nga ang bersiyong musical, bitin na bitin ako sa finalé. Mahaba ang kantang ito pero sa pelikula naging isang saknong lamang! Que horror! Mga maliit na bagay lamang ang mga ito kung tutuusin. Hindi kabawasan ang mga ito sa pagkadakila ng pelikula.

Ang pelikulang Ang Larawan ang dapat na maging larawan ng tunay, maganda, nakaaaliw, at makabuluhang pelikulang Filipino.

 

Enero 3, 2018
Rosario, Pasig

Ang Tula Kong “Panti at Bra”

May isang taga-Mindanaw at isang taga-Sentral Luzon ang nag-PM sa akin sa Facebook na nagtatanong kung saan makakuha ng kopya ng tula kong “Panti at Bra.” Tatalakayin daw nila sa kanilang klase.

Ang tulang ito ay bahagi ng koleksiyon kong “Ako’y Isang Ina, Etsetera” na ginawaran ng Cultural Center of the Philippines Literature Grant noong 1993. Nasa ikatlong taon ako sa kolehiyo noon sa University of San Agustin sa Lungsod Iloilo. Dalawampung taong gulang lamang at nag-uumpisa pa lamang dumalo sa mga palihan na ibinibigay (nang libre) ni Leoncio P. Deriada noon. Estudyante kasi ako noon ng B.S. Biology sa San Agustin at nagka-cutting classes ako para lamang pumunta sa opisina ni Dr. Deriada sa University of the Philippines Visayas sa Lungsod Iloilo upang magpabasa sa kaniya ng mga bagong tula na sinulat ko.

Si Dr. Deriada siyempre ang nagtúlak sa akin na magsumite ng entri para sa CCP Literature Grant. Nang manalo ako noon, hindi ko maintindihan kung bakit. Pero siyempre masaya ako dahil may premyo itong PhP15,000 at may streamer pa sa pader ng San Agustin na inaanunsiyo sa buong mundo ang pagkapanalo ko. May pera na, sikat pa. Well, ito ang feeling ko noon.

Sa pagkaalala ko, nasa Kinaray-a ang orihinal nitong tula. At parang nalathala sa magasing Hiligaynon. Oo, pinapablis noon sa Hiligaynon ang mga tulang Kinaray-a ko. Hiligaynon ang unang nagpablis ng mga akda ko. Naalala ko, napasigaw at napasayaw ako sa saya sa bordinghaws namin sa Iloilo nang una kong makita ang tula at pangalan ko na nakaimprenta sa pahina ng isang magasin.

Nang binubuo ko na ang koleksiyon ko para sa CCP, isinalin ko sa Filipino ito upang isama. Mga tula kasi tungkol sa mga isyu ng kababaihan ang koleksiyon ko.

Nalathala ang “Panti at Bra” sa libro kong Babaye: Mga Tulang Filipino, Hiligaynon, at Kinaray-a (Libro Agustino, 2004) na matagal nang out of print kung kayâ naisip kong i-post ito rito sa aking blog para hindi na mahirapan ang mga naghahanap.

Flattered siyempre ako na may mga klase palang gumagamit ng aking tula. Pero parang naaalangan din ako dahil lumang tula na itong “Panti at Bra” at kay bata ko pa nang sinulat ko ito. Sa tingin ko, marami na akong ibang tula na mas karapatdapat gamitin sa mga klasrum.

Henewey, hindi ko naman klase iyon. (Saka kung klase ko iyon, hindi ko gagamitin ang sariling akda. Isang personal na paninindigan.) Kayâ, for whatever it’s worth, ina-upload ko rito sa aking blog ang tulang ito.

Panti at Bra

Sige lang, nay
kung wala kang datung
na ipabaon sa akin
pabalik sa eskwelahan
okey lang yan, nay
ititinda ko na lang
ang aking pinakaingat-ingatang
panti at bra.

sus, si nanay, oo
sige lang
ibili lang iyan
ng isang pirasong pinakas
at isang hakup
ng bigas
para me kakainin kayo
sa loob ng isang semana.

sige, nay
aalis na ako
kasi magtitinda pa ako
ng aking panti at bra
para hindi mahinto
sa pag-eskwela.

sus, si nanay naman, oo
lunukin mo
ang iyong mga luha,
ayokong
magbaon niyan.

Simbang Gabi sa La Salle

PUNÔ ng mga puting bituin ang buong kampus—nasa mga damo, nakasabit sa sanga ng malalabay na punongkahoy, nakasabit sa kisame ng mga pasilyo, at nagpapalamuti sa higanteng Christmas tree sa harap ng Henry Sy Sr Hall. Sa tabi nito, ang malalaking letrang puti rin na bumubuo ng katagang PEACE.

Kapayapaan ang tema ng selebrasyon ng Pasko sa DLSU ngayong taon. Siguro bilang tugon sa magulong politika ng bansa ngayon, sa libo-libong EJK, sa katatapos pa lamang na giyera sa Marawi, sa Martial Law sa Mindanao, sa nanganganib na giyerang nukleyar sa North Korea, sa kalunos-lunos na kalagayan ng mga Rohingya sa Myanmar at mga karatig-bansa sa Timog-Silangang Asya, sa mga terorismo sa Europa, sa kaguluhan sa Jerusalem dahil sa iresponsableng presidente ngayon ng America.

Kayâ kapayapaan para sa Filipinas at sa buong mundo ang panalangin ko habang nagsisimbang gabi sa Cory Aquino Democratic Space sa La Salle. Pang-Miss Universe man ang peg ay pinanindigan ko na. Makasalanan man ang puso ko’t isipan (pati ang seksi kong katawan), kapal mukha ko pa ring hiniling sa Panginoon na biyayaan ng kapayapaan ang buong daigdig ngayong Pasko. Napapangiwi nga lang ako sa koro ng entrance hymn na “Rejoice, rejoice, rejoice oh Israel / To thee shall come Emmanuel.” Umaalingawngaw talaga sa isipan ko ang tanong na, “Paano ang Palestine?” Mabilis ko ring sinasabi sa sarili na, “Simbolismo ang tawag dyan, tanga!”

Masaya ako dahil magmula noong Disyembre 17 hanggang noong Disyembre 23 ay nakapag-Simbang Gabi ako. Well, hindi ko nakumpleto ang siyam na misa. Nakalimutan ko kasi noong Disyembre 16 at ngayong Disyembre 24 ay nandito na ako sa Pasig. Ang layo kasi ng bahay namin sa simbahan ng Rosario.

Naalala ko tuloy si Tita Neneng. Kung buháy lamang siya ngayon, matutuwa iyon kung magsi-Simbang Gabi kami tuwing umaga sa La Salle. Noong maliit pa ako sa Antique, palagi iyon nagsi-Simbang Gabi. Kung minsan nakakasama ako sa kaniya. Noong nasa Iloilo kami nakatira, nagsi-Simbang Gabi rin kami sa chapel ng University of San Agustin. Nitong nasa Pasig na kami, hindi na siya nakapag-Simbang Gabi dahil hindi kami pamilyar sa Rosario.

Gusto ko ang Simbang Gabi sa La Salle kasi simple at walang garbo. Naalala ko kasi sa San Jose Cathedral sa Antique, pabonggahan ang mga offering. Pabonggahan din ang mga damit ng mga local elite at feeling elite. Buti na lang si Nanay kung magsimba noon ay naka-uniform siya ng blue na pang-novena niya kay Mother of Perpetual Help. Ang ayaw ko sa lahat ay kapag binabasa ang pangalan ng mga sponsor sa katapusan ng misa. Nagmumukhang cultural variety show ang Simbang Gabi.

Ang maganda pa sa Simbang Gabi sa La Salle, may munting agahan pagkatapos ng misa. Simple lamang pero masarap at nakabubusog sa kaluluwa dahil pagkakataon itong makita at mabati ang ilang kakilala habang kumakain ng goto, o kaya biko, o ensaymada at humihigop ng mainit na kape.

Bukás ang mga tarangkahan ng La Salle alas-singko pa lamang ng madaling-araw para sa lahat ng gustong magsimba, taga-La Salle man o hindi. Noong unang gabi nga, dinala ko pa ang ID ko dahil kailangang i-scan kapag pumapasok ng kampus. Aba, hindi pala kailangang magpa-scan ng ID para mag-Simbang Gabi. Very refreshing ito kapag naranasan mo nang pumasok ng La Salle na wala kang La Salle ID dahil para kang dumadaan sa immigration counter.

Nagsisimba siyempre ang mga La Salle Brother. Kapag nagsisimba kasi ay mahilig akong maupo sa harap. Nasa pangatlong row naman ako umuupo sa bandang kanan para mas malapit sa altar. Doon din umuupo ang mga brother. Noong ikalawang gabi, sa harap lang na upuan ko nakaupo si Br. Armin Luistro. Parang gusto kong magpakilala sa kaniya at sabihan siya ng, “Isa po ako, Brother sa mga biktimang guro ng K to 12 program ninyo.” Kaso baka sagutin niya ako ng, “O di ba mas masaya ka naman dito sa La Salle?” Na totoo naman. Inabandona ko na lamang ang aking balak dahil totoo namang hindi hamak na mas masaya ako ngayon sa La Salle. Bukod sa suweldo (na mahigit sa doble) ay nasa La Salle naman talaga ang mga matalik kong kaibigan. Marami rin akong masayang alaala sa La Salle bilang batang manunulat. Kayâ bulong ko na lamang sa aking sarili, “Move on na, Sirena. Move on. Forgive and forget. Kapayapaan para sa sandaigdig! I thank you!”

Kayâ sa pagsi-Simbang Gabi ko ngayong Pasko, wala akong hiniling na para lamang sa aking sarili. Bukod sa magandang kalusugan at ligtas na pamumuhay para sa aking kapamilya at mga kaibigan, world peace lang talaga ang hiling ko. Para sa aking sarili, taos na pasasalamat lamang sa Panginoon para sa mga biyayang natanggap nitong taong 2017. Alam ko kasing alam naman ng Diyos ang mga pangangailangan ko, ang mga gusto ko, ang mga pangarap ko. Mahirap man para sa isang siguristang tulad ko na ipasa-Kaniya na lamang ang lahat sa buhay ko, nananalangin ako na biyayaan niya ng ibayong kababaang-loob na tanggapin nang buong puso na ang kalooban lamang Niya ang dapat masunod.

Marami na akong unos, pagsubok, at kabiguang natamo sa búhay ko at palagi akong nakakabangon dahil ni minsan hindi ako pinabayaan ng Diyos.

Medyo jarring lang sa aking paningin ang malaking estatwa ni Mother Mary sa tabi ng entablado kung nasaan ang altar. Bongga kasi ang kaniyang kapa at sobrang laki ng kaniyang gintong korona. Mas gusto ko pa rin ang simpleng imahen niya. Simpleng babae lamang kasi siya na nagtiwala sa Diyos at pinakatiwalaan na maging ina ng Diyos. Siyempre reyna naman talaga siya. Reyna ng langit. Pero naiisip ko, mahalaga pa ba talaga ang mga korona, ang mga titulo, sa langit? Hindi ako sigurado kung natutuwa ba talaga si Mother Mary na overdressed palagi ang mga rebulto niya rito sa mundo.

Sa totoo lang nahihiya akong manalangin para sa kapayapaan dahil alam ko sa sarili ko na hirap akong magpatawad. Kayâ bukod doon sa kantang nagbabanggit ng Israel, napapangiwi rin ako kapag inaawit ang “Ama Namin” lalo na sa bahaging “Patawarin mo kami sa aming mga sala / Para nang pagpapatawad namin sa mga nagkakasala sa amin.” Sirena man ay tao pa rin ang puso ko’t isipan na hirap sa pagpapatawad lalo na kung ang nagkakasala sa akin ay di naman humihingi ng tawad at gumagawa pa rin ng masama sa akin.

Kayâ nahihiya akong tawagin ang sarili ko na Kristiyano. Madali lang kasing magsimba araw-araw, madali lang mag-Bible study o sumali sa mga prayer meeting. Madali lang mag-quote (o mag-misquote) ng Bibliya. Pero ang pangangatawanan ang pagiging isang tunay na Kristiyano ay napakahirap. Sa “Our Father” pa lang bagsak na ang Sirena.

Henewey, siguro ang pagiging Kristiyano ay isang layunin na panghabambuhay—isang patuloy na proseso ito na hindi madali sapagkat ito talaga ang nag-iisang tunay na layunin nating mga tao rito sa daigdig. Siguro parang pagiging makata rin ito. Sa bawat araw, sa bawat tula na sinusulat, natuto ka naman talaga kung ano ang tula at unti-unti mong nauunawaan ang halaga at kahulugan nito. Siguro parang pagbubuo rin ito ng bansa na isang di natatapos na proyekto subalit kailangang gawin dahil wala namang ibang alternatibo.

Paunti-unti, maaaring gawin. Halimbawa kaninang umaga habang nagkakape ako, naisip ko ang isang kaibigan na gin-unfriend ko sa Facebook dahil Dutertard at inaakusahan niya akong Yellowtard. Naisip kong batiin siya ng Merry Christmas dahil Pasko naman at nami-miss ko siya. Hayun, mabilis siyang sumagot at sinabing mas na-miss daw niya ako. Paakyat daw siya ng Baguio pagkatapos ng Pasko at bibilhan niya ako ng statis. Magla-lunch date kami bago matapos ang taon. Hapi ako.

Hindi man tuluyang magiging mapayapa ang buong daigdig ngayong 2017, walang mawawala kung ipagdasal natin ang kapayapaan. Magiging mapayapa rin ang lahat-lahat sa panahong itatakda ng Poong Maykapal.

 

[Disyembre 24, 2017
Rosario, Pasig]