Masarap na Kape Mulang Malaysia

Old Town White Coffee 3 in 1 at hinog na saba na pinirito sa virgin olive oil at binudburan ng muscovado mulang Antique. May sasarap pa ba sa umagang ganito?

Brewed coffee naman talaga ang iniinom ko sa umaga. Black coffee na simula ngayong 2019 dahil kailangang magbawas sa asukal. Diabetic na ang Sirena. Kontrolado pa naman pero kailangang mag-ingat na dahil ang sakit na ito ay kasama sa mga minana sa mga yumaong magulang. Mababa ang tingin ko sa 3 in 1 kape. Cheapangels. Pero iba itong Old Town white coffee. Hinahanap-hanap ko ang sosyal na lasa.

Una ko itong natikman sa restawran mismo ng Old Town sa isang sosyal na palengke sa Kuala Lumpur noong 2015. Ang sarap! Matapang na kape at kapag sinisimsim mo, may naiiwang lasa na nutty sa iyong bibig at ilong. Yung nalalasahan mo talaga ang lasa ng butil ng buto ng kape. Tamang-tama rin ang gatas nito at hindi nakakaistorbo sa lasa ng kape. Tama lang din ang tamis nito—hindi masyadong matamis, hindi rin matabang. Yung tipong di ka magi-guilty na naglalaklak ka na naman ng matamis.

Ewan ko ba, kapag ito ang iniinom ko, tulad ngayong umaga, humahagod sa puso ko ang lasa at tumatagos hanggang kaluluwa ang sarap! At hindi ito pagmamalabis. Sa katunayan, gusto kong iniinom ito na mag-isa. Ayaw kong kinakausap ako kapag iniinom ko ito. Ayaw ko ng istorbo. Ninanamnam kasi ito ng katawan ko at kaluluwa.

Dahil nga conscious na ako ngayon sa sugar intake ko, gin-tsek ko kung ilang calories meron ang isang sachet: 181. Ang isang sachet ay 40 grams. Medyo mataas kaysa mga lokal na brand ng kapeng 3 in 1. Kayâ nililimita ko lamang sa isa ang iniinom ko nito kada araw. Ganito naman talaga ang katotohan ng buhay, hindi maaaring sagarin ang lahat ng masasarap na bagay dahil nakamamatay. Sakto lang dapat. In moderation.

Nakakabili ako nitong Old Town sa Singapore. Nang pumunta ako sa Cambodia nitong Setyembre, nakabili rin ako nito sa isang grocery store doon. Dito sa Metro Manila, wala pa akong nabibilhan. Pero may nakapagsabi sa akin na mayroon daw nito kung minsan sa Pure Gold sa Harrison Plaza.

Kayâ tuwang-tuwa ako noong Sabado dahil dinaldan ako nito ng Master of Arts in Language and Literature na estudyante namin sa La Salle na si Mel Samarita. (Nagsasalin din siya ng mga tula ko sa Ingles.) Nasa Cambodia kasi siya nitong Oktubre dahil nagbasa siya ng kaniyang papel sa isang kumperensiya doon. Nag-PM ako sa kaniya na kung hindi hassle, bilhan niya ako ng dalawang pack ng Old Town at reimburse ko na lang siya. At binilhan nga niya ako. Tig-US$5 ang kada pakete nito na may lamang 15 sachet.

Siyempre, nagi-guilty ako sa mga plastik na sachet. Ang bawat sarap na nalalasap ko sa paghigop ng Old Town ay nakakadagdag sa basura ng mundo. Pinag-iisipan ko ngayon kung paano ko ma-recycle o ma-upcycle ang mga plastik na ito.

Habang sinisipat ko ang mga teksto sa sachet, natuwa akong mapansin na may Philippine importer/distributor ito—Golden Kaizen na nakabase sa Cebu! May contact number at email sila. Mukhang available nga ang paborito kong kapeng ito dito sa Filipinas. Salamat sa ASEAN integration!

Tuloy ang ligaya ko sa umaga kapiling itong masarap na kape mulang Malaysia!

[Nobyembre 2, 2019 Sabado

7:47 n.u. Tore kang Katáw]

Longganisang Lucban

Hindi na dapat ako kumakain nito pero ano ang magagawa ko? Nandito ako sa lalawigan ng Quezon at sa bayan ng Lucban kami nananghalian kanina. Cultural experience kumbaga. Hindi nga lang longganisa ang kinain ko, kumain din ako ng pansit habhab na may sahog na baboy. Hihimatayin ang dietician ko kapag malaman niya ito.

Nandito ako ngayon sa Lungsod Lucena dahil nagsalita ako kahapon sa Pambansang Oryentasyon sa Panitikan, isang serye ng seminar-workshop para sa mga guro na inoorganisa ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF). Itong Lucena leg ay isinakatuparan sa pakikipagtulungan ng samahang Guro at Tagapagtaguyod ng Filipino sa Quezon (GATFILZON) at ng Sentro ng Wika at Kultura ng Marinduque State University. Naatasan akong magbigay ng lektura hinggil sa “Estado ng Panitikan sa Rehiyon: Panitikang Hiligaynon.”

Dahil gustong-gusto kong magsalita tungkol sa literaturang Hiligaynon, hindi ko pinalampas ang pagkakataong ito lalo na’t hindi pa ako nakakapunta sa lalawigan ng Quezon. Tatlong araw ang seminar-workshop na ito na nagsimula noong Biyernes. Dahil ngayong term ay buong araw ng Sabado ang klase ko, nakiusap ako sa KWF na sa panghuling araw na ang iskedyul ko at magbibiyahe na lamang ako ng madaling araw ng Linggo. At kahapon nga, alas-tres ng madaling araw umalis ang sinakyan kong bus sa Buendia, Pasay patungo rito sa Lucena. Medyo mabilis ang biyahe ko. Bago mag-alas-seis nasa Lucena Grand Central Terminal na ako.

Salamat at nagkataong nandito sa Lucena sina Pat Baloloy, Palanca awardee na estudyante namin sa Master of Fine Arts in Creative Writing sa La Salle. Taga-Calauag, Quezon talaga sila. Kapag week end ay nandito sila sa isang kamag-anak nila sa Lucena dahil hinahatid o pinapasyalan nila ang panganay nilang nag-aaral sa Science High School dito. Kahapon, sinundo ako ni Pat sa Terminal, pinakain ng breakfast, at sinamahan sa Sevilla’s Farm and Resort na venue ng seminar-workshop.

Kagabi pinakain ako ni Pat sa Air Summit Gourmet sa kalapit na Lungsod Tayabas. Restawran ito na yari sa isang lumang eroplano. Kakaibang karanasan kasi gumarahe kami sa harap ng tarmac kung nasaan ang eroplano. May terminal din ito na may departure area at doon mag-oorder. Kumpleto ito sa props: bakal na upuan tulad sa mga airport at mga maleta. Doon ay bibigyan kayo ng boarding pass saka hihintayin ninyo ang boarding announcement sa PA system na parang sa isang airport talaga.

Ang loob ng eroplano ay parang kainan ng business class section. Talagang mukhang eroplano! Ang mga waiter ay nakaunipormeng piloto at ang mga waitress naman ay nakaunipormeng flight attendant. Masarap din ang pagkain. Ginataang tilapya, sinigang sa miso na salmon, at halabos na hipon ang ulam namin.

Ang boggang lafang ay ang kanina sa Lucban. Mga alas-diyes ng umaga kanina ay sinundo ako nina Pat at ng kaniyang maybahay na si Pinky kasama ang tatlong taong gulang na bunso nila. Mga kalahating oras din ang biyahe pa-Lucban.

Sa Buddy’s kami kumain sa sentro ng bayan. Sabi ni Pat, may branch daw ang restawran na ito sa mga lungsod ng Quezon at Makati sa Metro Manila. Doon daw pila palagi. Gusto ko ang Buddy’s dahil tasteful ang ambience. Mga muwebles ang kanilang mga mesa at upuan. May mga nakasabit din na parang aranya na o parol na yari sa mga kiping na iba’t iba ang kulay. Pasilip ko ito para sa akin ng kabonggahan ng Pahiyas Festival.

Ang special request ko kina Pat, gusto kong kumain ng pansit habhab at longganisang Lucban. At ito nga ang aking nilantakan! Pero good girl pa rin ako dahil one cup of rice lang ako at tubig lang ang drinks. Medyo nagi-guilty ako dahil kumakain ako ng longganisa pero nang tingnan ko ang mesa ng apat na babaeng may edad na sa tabi namin, hindi ko alam kung maiinggit ako o mahihindik. Andami nilang ulam! May nakita akong imbutido, mga piniritong baboy at sisig. Wala silang awa sa kanilang mga ugat!

May sariling lasa ang Lucban longganisa. Hindi ito matamis tulad ng longganisa ng Pampanga. Sakto lang ang lasa ng bawang nito di tulad ng tapang ng bawang sa longganisa ng Vigan. Mas kalasa nito ang longganisa ng Calumpit subalit hindi masyadong mamantikain. Masarap ang longganisang Lucban kung isawsaw sa sukà tulad ng ginawa ko kaninang lunch.

Busog na busog ako. Bago pa kasi kami pumasok sa restawran ay bumili ako sa matandang babae sa tabing kalsada ng tig-iisang pilipit, puto na may bukayo sa loob, at buchi na ube. Ang pilipit ay parang donut na yari daw sa kalabasa at malagkit na bigas. Sikat ito na kakanin sa Quezon. Bumili rin ako ng isang kilong lansones. Matamis ito at ito ang aking naging panghimagas. Marami ang nagtatanin ng lansones at rambutan dito sa Quezon.

Pagkatapos namin kumain ay naglakad kami sa sentro ng bayan. Naghanap kami ng mabibiling kiping subalit wala kaming nakita. Marami ang mga tindahan ng longganisa.

Gusto ko ang sentro ng bayan ng Lucban. May karakter ito. Kahit maliit ang mga kalsada ay okey lang para sa akin. Maganda ang antigong simbahan nila na yari sa adobe. Maraming mga lumang bahay. Ang Jollibee at ang Seven Eleven ay nasa lumang bahay na bato. Maganda ito dahil napapangalagaan ang mga heritage house.

Ngayon pa lang iniisip ko nang bumalik ng Lucban upang magsulat lang.

(Setyembre 30, 2019 Lunes
9:52 n.g. Lungsod Lucena)

Medical clearance

Kasusumite ko lang sa University Clinic ng mga clearance mula sa aking endocrinologist at cardiologist. Ni-require ako ng doktor sa aming clinic na kumuha ng mga clearance na ito matapos lumabas ang mga resulta ng annual physical examination ko noong huling linggo ng Agosto. Bahagi ito ng requirement para makumpleto ang proseso ng aking permanency dito sa De La Salle University.

Maganda rin naman ito para mapilitan akong bumalik sa aking mga doktor sa diabetes at hypertension. Nakakatamad kasi magpadoktor kung tambak ang trabaho, sunod-sunod ang mga speaking engagement sa labas ng Maynila, at wala naman akong nararamdamang masama. Tuloy-tuloy naman ang pag-inom ko ng aking mga gamot. Isa pa, palaging mahaba ang pila sa klinika ng mga doktor. Naghanap nga ako ng bagong endocrinologist dahil ang hirap makakuha ng appointment sa doktor ko sa isang klinik sa Philippine General Hospital. This time, may nahanap akong bagong endocrinologist sa Adventist Hospital at doon na rin ako naghanap ng cardiologist. Ang maganda sa Adventist Hospital, malapit ito dito sa La Salle at nalalakad ko lang, at umuubra pa ang health card naming Intellicare. Kaya wala akong binabayaran sa mga pagpapakunsulta at mga laboratory test ko.

Naalala ko si Tatay noong ganito ang edad niya sa akin, mid-forties. Kada sakay niya sa barko, kailangan niyang magpa-medical. Laging may “sabit” (ito ang termino ng mga seaman) dahil sa kaniyang blood sugar, at kung minsan blood pressure. Kaya isa o dalawang linggo bago ang kaniyang medical, hindi na siya umiinom at naninigarilyo at kain na siya nang kain ng ensaladang ampalaya. Lagi naman, nalulusutan niya ang mga “sabit” na ito.

Heto ako ngayon, may “sabit” din kada annual physical examination. Pero siyempre, nalulusutan ko rin. Lalo na’t hindi naman talaga ako umiinom ng kahit anong nakalalasaing na inumin at madalang din akong manigarilyo sa ngayon.

Masaya ako na malaman na okey ang aking puso. Nagpa-ECG at nagpa-stress test kasi ako noong nakaraang linggo at kagabi nga, ipinaliwanag sa akin ng cardiologist ang resulta. Wala raw akong sakit sa puso. Pero may “room for improvement” pa raw at kailangan kong mag-exercise regularly para mas maging healthy pa ang aking heart. Kapag ganito yata, hindi na nadadala sa pag-ibig lamang. Sabi ko sa kaniya, nagwo-walking naman ako tatlo hanggang apat na beses kada linggo. Ang paglalakad din kasi ang nagsisilbing meditation ko. Brisk walking ba? tanong niya. Sabi ko, hindi masyado. Parang pamamasyal lang sa parke. Sabi niya, brisk walking daw apat na araw sa isang linggo na tig-30 minutos. Mukhang keribels naman. Para sa ikauunlad ng kalusugan at ng bayan.

Ang isang minana kong sakit sa aking mga magulang ay itong diabetes. Kontrolado naman. Pero siyempre hindi pa rin natutuwa ang aking endocrinologist. Perfectionist yata. Gin-adjust ang mga gamot ko at pinakunsulta ako sa isang dietician.

Sabi ng dietician ko, obese 3 daw ako. Masakit sa tenga ang tunog ng obese. Tapos may 3 pa. Ibig sabihin may 1 at 2. Tinanong ko ang kaibigan kong doktor na si Alice kung anong sabihin ng obese 3. “Morbidly obese,” sagot niya sabay hagikgik. Kasi di ba hindi magandang pakinggan ang word na “morbid” kaya “3” na lang ginagamit nila.

Nakakairita ang kapayatan ng aking dietician. Dagdagan pa na maganda siya at puwede siyang artista. Sa isip ko, dalawang kutsara lang kaya ang kinakain niya kada meal time? Naalala ko ang mga pusa dito sa La Salle. Kaunti lang sila kumain. Pinagbabawal sa akin ang kumain ng meat o karne. Sir, kasama po ang fish sa meat ha, mabilis niyang dagdag nang sabihin kong medyo ilang taon na rin akong nag-iiwas konti sa baboy at baka, at panay chicken at isda na lamang ako. Ginawan niya ako ng table ng kakainin at listahan ng mga puwede at di puwedeng kainin. Makakain ko naman halos lahat kaso kailangang i-measure. Siyempre hindi na pupuwede ang mga cake, chocolates, donuts, at ice cream. Hindi na rin ako puwedeng magpalaman ng may mayonnaise at butter. Iwasan ko na rin daw ang mga piniritong pagkain. So goodbye, fish balls and kikiam na. Pati ang saging na turon.

In fairness sa listahan na ginawa ni magandang dietician, medyo sinunod ko at nabawasan ng isang kilo ang aking timbang matapos ng isang linggo at bumaba by 20 points ang FBS (fasting blood sugar) ko. Ang blood pressure kong umaabot ng 150/90 ay naging 110/80. Tuwang-tuwa nga ang endocrinologist ko na nang una akong makausap ay parang gusto akong bulyawan.

Sabi sa University Clinic kanina, ipo-forward na raw nila sa opisina ng Vice Chancellor for Academic Affairs ang medical clearance ko.  Taos puso akong nagpapasalamat sa Poong Maykapal.

(Setyembre 26, 2019 Huwebes
9:45 n.u. De La Salle University)

 

Pag-uli sa Antique

69477702_1136879506520043_5295921291327438848_n (1)

Habang naghihintay pa lamang ako na tawagin ang flight namin pa-Antique sa pre-departure area sa Clark International Airport ay excited na ako. Parang hindi totoo. Kapag kasi umuuwi ako ng Antique, via Iloilo International Airport ito, ang pinakamalapit na paliparan sa amin noon. Mga 100 kilotmetro din ang layo nito at mga dalawang oras na biyahe depende sa bilis o kupad ng sasakyan konh bus, van, o taxi.

Nang bumili ako ng ticket ko sa PAL noong nakaraang buwan, hindi ako sigurado kung tama ang desisyon ko. Hindi pa ako nakapunta ng Clark International Airport. Masyadong maaga ang 6:00 AM na flight kung sa Manila pa ako manggagaling. Kaso ang available flight lang ng PAL mula Clark patungo sa amin dito sa San Jose de Buenavista, Antique ay isang flight lamang kada Martes, Huwebes, at Linggo. Pero dahil gusto kong maranasan ang pakiramdam na naglalanding ang eroplano kong sinasakyan sa bayan mismo namin, pinanindigan ko ang iskedyul ng binili kong ticket. Kahit na isang araw bago nito ay naiisip ko pa ring ipa-rebook na lang ito at gawing Manila-Iloilo-Manila na.

Matagal ko nang naririnig na may airport sa amin sa San Jose. Wala nga lang bumibiyahe na commercial airline. Parang nadaanan ko na rin ito minsan. Landing ang tawag namin sa lugar na ito na bahagi ng barangay ng Funda. Malapit ito sa bagong palengke ng San Jose sa Dalipe. Noong Disyembre ng nakaraang taon, usap-usapan din na may biyahe na sa airport namin pa-Manila. Sa Clark nga lang daw. Na para sa akin malayo sa Maynila at baka sobrang effort. Pero iyon nga, nanaig pa rin sa akin na gustong maranasang maglanding sa San Jose.

Maaga akong natulog noong Lunes ng gabi. Nag-alarm ako ng 1:00AM. Pagka-alarm, bangon agad ako at naligo. Mga 1:30AM nasa lobby na ako ng aming kondominyum at nag-book na ng GRAB papuntang P2P Bus Station sa Trinoma. Dalawang beses pa lamang yata ako nakapunta ng Trinoma at hindi ko pa alam na may bus station pala doon kayâ medyo nasi-stress ako. Bagong teritoryo kasi. Ang iniisip ko lang, kung sakaling pumalpak ang pagsakay ko ng bus papuntang Clark, magga-GRAB na lang ako diretso doon. Gin-check ko na Sunday pa lang. Mga P1,600 hanggang P2,000 daw. Keri naman.

Wala pang alas-dos nasa P2P Terminal na ako sa Trinoma. Maraming bus na Genesis ang nakapila doon. Ang unang bus lang ang may ilaw at kagigising lang yata ng drayber at konduktor. Sinusuot pa lang nila ang kanilang uniporme nang paakyatin nila ako. Ako pa lang ang pasahero. Alas-tres ang alis ng bus. Maya-maya, nagsidatingan na rin ang ibang mga pasahero. Ang ilan doon ay kasabay ko rin sa flight pa-Antique. In fairness sa Genesis Bus, impunto alas-tres ay umalis kami patungong Clark. May nagsabi sa akin na mga isang oras lang mula Trinoma papuntang Clark. Mga 4:20 kami nakarating ng Clark International Airport. Na okey pa rin naman kasi 5:00 pa ang cut-off ng bag drop sa PAL doon para sa mga tulad kong nag-online check in na. Walang masyadong pila sa mga check in counter doon at hindi rin gaano karami ang mga tao. Siguro dahil kakaunting flight lang ang nandoon. Maluwag din sa pre-departure area at nakapagkape at donut pa ako sa Seattle’s Best bago tawagin ang aming flight.

Maliit na eroplano lang ang sinakyan namin. Iyong may elise pa. Bombardier Q400 Next Gen (eroplanong pambomba?) ang tawag sa model nito. In fairness sa PAL, mukha itong bago. Maliit lang subalit malinis. Parang ganito ang sinasakyan naming eroplano noong maliit pa ako kapag lumuluwas kami ni Nanay sa Maynila. Noong bago pa nauso ang mga Airbus. Inanunsiyo ng estewardes na isang oras at labinlimang minuto ang biyahe namin. Nang malapit na kami sa Panay, inanunsiyo ng piloto na maaga raw kaming makakarating, mga 7:10 daw. Pero 6:59 pa lang, alam ko ito dahil hawak-hawak ko ang cellphone ko at kumukuha ako ng larawan sa bintana, nag-touch down na kami. Ang galing! Hindi na plane always late. At least sa flight na ito pa-Antique.

Totoong airport ito! sabi ko sa aking sarili nang makita ang runway ng paliparan sa amin. Parang airport sa Lungsod Roxas sa Capiz, at sa Lungsod Calbayog sa Samar. Naiyak ako. Iba ang pakiramdam na sa San Jose mismo ako lumapag. Ilang kilometro lang nasa bahay na ako. Kahit maliit ang arrival area, as in kailangan kong lumabas muna ng pinto dahil masikip kami roon habang hinihintay ang bagahe. Okey lang sa akin. Parang musika sa aking pandinig ang pagki-Kinaray-a ng mga tao roon—mga pasahero, mga airport pulis, mga kargador at staff na maliit naming paliparan.

Kay sarap ng pakiramdam ko sa airport namin. Siguro dahil tagarito ako. Namamangha naman ako sa laki at pagka-engrande ng mga paliparan sa Hong Kong, Bangkok, Qatar, Kuala Lumpur, at Copenhagen subalit doon nababalot ako ng pagkabahala at pangamba. Pero sa maliit na airport namin na parang barangay hall lang ay napakagaan ng aking pakiramdam.

Sinundo ako ng paborito kong pinsan na si Nene Oliva at ang anak niyang si Oliver na may traysikel na pang-deliver ng mga isda. May pangalan pang “Fish Dealer” ang kaniyang traysikel. Natatawa lang ako sa idea na ako, ang Sirena, nakasakay sa traysikel na ang nakalagay na pangalan ay nagtitinda ng isda! Naisip ko rin, mukhang magandang pamagat ng isang nobela ang “The Fish Dealer’s Daughter!”

Bago umuwi ng Maybato, dumaan muna kami sa palengke ng San Jose de Buenavista at bumili ng hiniwang tuna para prituhin at maliliit na dalagang bukid upang paksiwin. Bumili rin kami ng daing na pusit dahil nami-miss ko ito. Pagdating namin sa bahay niluto iyon ni Nene Oliva para sa aming agahan.

Umuwi ako ngayon sa Antique para maging tagapagsalita sa isang palihan ng malikhaing pagsulat na proyekto namin sa Departament ng Literatura sa La Salle kapartner ang St. Anthony’s College dito sa San Jose. Sa kolehiyong ito ako nagtapos ng elementarya at hayskul. Magsisimula ito sa Biyernes at matatapos sa Linggo. Kakaibang pag-uwi rin ito—sa alma mater naming magkakapatid. Dito rin nag-aral sina Tatay at Tita Neneng.

Heto ako ngayon sa bahay namin sa Maybato. Nag-iisa subalit hindi malungkot. Kapag nandito ako, palagay ang aking kalooban. Mahimbing palagi ang tulog ko. Wala akong malalapot na panaginip. Kahit na maingay dito aking kuwarto dahil nakaharap sa abalang haywey ang aking bintana. Walang tigil ang hagënës ng mga sasakyan.

Noong maliit ako, hindi naman ganto kaingay. Noon kapag pasado alas-seis na, madalang na ang daan ng mga sasakyan. Sa gabi, halos wala nang dumadaan talaga. Ang nagsisilbing alarm clock namin noon ay ang dumadaang first trip ng bus na 76 Express, isang kompanya ng bus na taga-Antique ang may-ari. Mga alas-singko ito ng madaling araw. Matagal nang wala ang 76. Natalo na ito ng malalaking kompanya ng bus na hindi na lamang pa-Iloilo ang biyahe kundi nagro-Roro na papuntang Maynila. Kung hindi lang ako maarte, o di kayâ’y marami akong time, maaari na akong sumakay o bumaba ng bus sa harap ng aming tarangkahan papunta o galing Cubao at Pasay.

Naging apat na lane na nga ang kalsada sa harap ng bahay namin. Natatakot na akong tumawid pa-baybay. Mas madaling tumawid noong dalawang lane pa lamang ang kalsada. Minsan naiisip ko, bakit nagkaganito? Bakit hindi na lamang tulad ng dati. At agad ko rin namang naiisip na unfair naman kung ayaw kong magbago ang Maybato, ang Antique, para lamang may probinsiya, yung mukhang probinsiya talaga, akong uuwian. May biyahe na nga pati ang eroplano dito. Hindi na mapipigil ang ekonomikong pagsulong ng Antique.

Sabi nga ni Joey Ayala, “Ang pag-ibig natin ay walang hanggang paalam.” Siguro dahil tayong mga tao ay inimbento natin ang mga sasakyan. Inimbento natin ang mga eroplano kayâ naging madali sa atin ang pagbiyahe at sa bawat pagbiyaheng ito may mga iniiwan tayong minamahal at may matatagpuan tayong mga bagong mamahalin. Saan man tayo pupunta, aalis man o uuwi, namamaalam tayo sa ating mga minamahal.

 

(Agosto 21, 2019 Miyerkoles
10:27 n.u. Maybato)

Si Criselda Yabes Bilang Bisdak na Manunulat*

Ang maganda sa pinakabagong libro at pangalawang nobela ni Criselda Yabes na Broken Islands (Ateneo de Manila University Press, 2019) ay napatibay nito ang paniniwala ko na isa siyang bisdak na manunulat.

66477266_1106334806241180_1879530336438714368_o

Ang bisdak ay pinaikling “Bisayang Daku” na ang literal na kahulugan ay “Bisayang Malaki.” Ibig sabihin, big time na Bisaya. Kapag bisdak ka, ikaw ang siga na Bisaya. Matapang, hindi makanti, may kayabangan dahil may K naman talaga. Iyan si Criselda Yabes. Hindi lamang dahil lolo niya ang nag-edit ng isa sa mga pinakamahalagang textbook ng Philippine literature. Sa mga nag-major ng literatura imposibleng hindi ninyo narinig ang pangalang Leopoldo Yabes. Samakatwid, bisdak si Cris dahil bilang manunulat royalty naman talaga siya ng Philippine literature. At dahil nga bisdak siya, hindi siya nagkasya sa pagiging royalty lamang kundi masipag at magaling din siyang manunulat. Dalawa lang naman ang pinanalunan niya sa prestihiyosong University of the Philippines Centennial Literary Prize noong 2008—nakuha niya ang grand prize para sa nobela at creative nonfiction! Inilathala ang mga ito ng UP Press: ang nobelang Below the Crying Mountain (2010) at ang historical essay na Sarena’s Story (2010). Ang dalawang libro ay parehong tungkol sa Mindanao. Ang nobela niyang ito ay long listed sa Man Asia Literary Prize lang naman. At dahil nga bisdak siya, ilalathla ng Penguin Southeast Asia ang Below the Crying Mountain.

Nakilala ko si Cris noong Disyembre 1997 nang gin-cover namin ang runsay sa bayan ng Aborlan sa timog Palawan. Taunang ritwal ng pasasalamat ng mga katutubong Pala’wan ang runsay na ginagawa sa dalampasigan tuwing huling pagbilog ng buwan ng taon. Gandang-ganda ako sa kaniya nang makita ko siya. Matalik siyang kaibigan ng mentor ko sa journalism na si Yasmin Arquiza na kasama ko sa Bandillo ng Palawan, isang pro-environment at pro-katutubo na NGO sa Lungsod Puerto Princesa na naglalathala ng lingguhang diyaryo (ako ang editor) at buwanang magasin sa Ingles (si Yasmin naman ang editor). Magkasabay kasi silang mag-aral sa UP Diliman ng journalism at magkasabay silang mga batang reporter na nag-cover ng Malakanyang nang si Tita Cory ang presidente kasama na ang pitong bigong kudeta nina Enrile at Honasan. Kaya ang isa sa mga bonggang libro ni Cris ay tungkol sa mga sundalo sa kudetang iyon na pinamagatang Boys from the Barracks. (Noong una akala ko gay novel ito tungkol sa mga hadahan o brokebackan ng mga sundalo kung sila-sila na lamang sa loob ng barracks.)

Dahil nga trip niya talaga ang bumisita at tumambay sa mga kampo militar at sumasama pa siya sa mga military operation, nasulat din niya ang librong Peace Warriors: On the Trail with Filipino Soldiers (Anvil, 2011). Mapalad ang Armed Forces of the Philippines (AFP) dahil may isang Cris na nagtitiyagang i-cover sila at sumulat ng mga librong obhetibo tungkol sa kanila.

Ang poging beterinaryong si Gerry Ortega, o mas kilala bilang Doc Gerry sa Palawan, ang naghatid sa amin sa Aborlan nang hapong iyon. Si Doc Gerry ang founding director ng Crocodile Farm Institute sa Puerto at nagsusulat din ng kolum sa diyaryong iniedit ko. Taga-Aborlan sina Doc Gerry at nang pumunta kami roon ay ama niya ang meyor ng Aborlan. Kaya we were in good hands. Nang wala na ang Bandillo, nang umalis na kami ni Yasmin sa Palawan dahil sadyang mapanganib ang ginagawa namin dahil nakakabangga namin ang mga politiko, militar, at negosyante, na-assassinate si Doc Gerry isang tanghaling-tapat habang nag-uukay-ukay siya sa tabi ng kanilang veterinary clinic sa Puerto. Nakakalungkot na hanggang ngayon hindi pa rin nabibigyan ng hustisya ang kaniyang kamatayan.

Magdamagan ang runsay dahil pagkatapos ng pagpapalutang sa dagat ng mga maliit na balsang yari sa puno ng saging na puno ng mga alay na pagkain at inumin, mayroong kainan at inuman. At pagkatapos nito may sayawan sa dalampasigan na bahagi pa rin ng pasasalamat sa diyos na pinaniniwalaan ng mga Pala’wan. Nang mga madaling araw na at antok na antok na kami, naglatag sina Cris at Yasmin ng sarong sa buhangin at magkatabi kaming natulog na tatlo doon sa dalampasigan.

Mga tatlong taon din akong volunteer sa Bandillo ng Palawan at sa loob ng tatlong taon na iyon pabalik-balik si Cris sa Palawan. Kung minsan mag-isa lang siya, kung minsan may kasamang lalaki at inggit na inggit ako. Minsan may Pranses pa siyang akay-akay doon. Pranses na matangkad, blue ang mga mata, may dimples, at higit sa lahat may abs! Kasi nga bisdak siya. Iyon ang panahong nasulat ni Cris ang libro niyang Letters from Pala’wan (Bookmark, 1999) na tungkol sa nawawala nang katutubong paraan ng pagsulat ng mga Pala’wan.

Ang Palawan ay Bisaya. Ang mga katutubong wika halimbawa ng mga Pala’wan at Tagbanwa ay malapit sa Kinaray-a. Ang wika ng mga naunang migrants sa Palawan ay Cuyonon at ang Cuyonon sa paniniwala ko ay diyalekto lamang ng Kinaray-a. Pitong oras na biyahe lang sa pumpboat ang Cuyo mula sa amin sa San Jose de Buenavista, Antique. Kaya bisdak si Cris na pabalik-balik ng Palawan noon at sumulat pa ng libro tungkol sa kulturang Pala’wan. Isa pa, hanggang ngayon, may pag-aaring lupa pa rin si Cris sa El Nido, Palawan. Hindi ko makalimutan ang pagbili niya ng lupang ito dahil ang apelyido ng real estate agent niya ay Fenis.

Halos nag-iisa si Cris bilang peryodista at malikhaing manunulat na nagsi-specialize sa Philippine military, lalo na tungkol sa mga military natin sa Mindanao. Nasa Manila Pen siya para mag-cover nang lusubin nina Trillanes ang hotel na ito kung saan idinadaos ang taunang Palanca awards. Nang pasukin ng tangke de gera ang engranden lobby ng Manila Pen, nagtago lamang siya sa loob ng CR. Nang lusubin at sakupin ng ISIS at Maute Brothers ang Lungsod Marawi at nag-aalala ako sa ilang mga kaibigan ko sa Mindanao State University sa mga campus nito sa Marawi at Iligan, at isa-isa ko silang gin-text o tinawagan sa telepono at tinatanong kung ligtas ba sila at nakaalis na ba sila roon, si Cris naman, atat na atat at nagkukumahog na umakyat ng Marawi. Nag-dinner kami sa Makati nang mga panahong iyon at hindi siya makakain nang maayos dahil nangungulit siya sa mga kontak o sources niya sa AFP na pasamahin siya sa Marawi. Dahil nga bisdak siya, iba talaga ang trip niya bilang manunulat.

Dahil nga bisdak siya bilang manunulat, kaya niyang sumulat ng historical novel at mga politikal na journalistic pieces, at kaya rin niyang sumulat ng mga akdang personal tulad ng kaniyang librong A Journey of Scars (Anvil, 1998) na tungkol sa kaniyang pag-i-emote sa Europa habang nagpapagaling ng sugatan niyang puso. Ayon nga sa publisher at manunulat ding si Karina Bolasco, hindi pa uso ang “confessional writing” sa bansa, nauna na si Cris. Bisdak nga kasi kaya she is ahead of her time.

Ipinanganak sa Quezon City ngunit lumaki si Cris sa Zamboanga City kung saan nadestino bilang manager ng isang bangko ang kanilang ama. Ang Zamboanga City, kahit nasa Mindanao, ay isang Bisayang lugar. Kaya bisdak talaga si Cris.

Ang point lang naman nitong maikling sanaysay na ito ay ang patunayan na bisdak, na isang Bisaya, si Criselda Yabes bilang manunulat. At itong Broken Islands niya ay naka-set sa Borbon, Cebu at tungkol pa ito sa epekto ng Bagyong Yolanda na sumalanta sa Kabisayaan noong 2015. Bisdak na bisdak ang nobelang ito at sana basahin hindi lamang ng mga Bisaya kundi ng lahat ng mga Filipino at pati na rin ang buong mundo.

Siguro may magtatanong kung ano ngayon kung Bisaya o hindi si Cris. Relevant ba talaga ito? Baka ghettoizing na itong ginagawa ko? Nire-reinforce ko ba ang masamang mukha ng regionalism? Masyado ba akong nativist? Hindi ba’t mas pambansa naman talaga ang body of work ni Cris? Hindi ba’t world class pa nga ang mga akda niya? Ilang taon na rin kasing pinagmumunian ko ang Visayan consciousness tsenes sa literatura ng Filipinas. Kung minsan nga naiisip ko na baka Bisaya naman talaga ang buong bansa na siyempre potentially controversial at baka ma-cyber bully ako. O siguro bilang isang literary historian sa Bisaya, masaya lamang akong i-claim para sa Kabisayaan si Criselda Yabes.

*Ang medyo maikling bersiyon ng sanaysay na ito ay unang binasa bilang “About the Book and Introduction of the Author” sa paglulunsad ng Broken Islands at craft lecture ni Criselda Yabes sa De La Salle University, Manila Campus, noong Hulyo 13, 2019.

Kapag umibig ang Sirena…

Lalong nagiging berde ang buntot. Hampas nang hampas ang buntot at nakakasulat ng mga tula sa buhangin ng di masyadong tagong dalampasigan ng pangingibig.

As of today nakasampung tula na ako. Ngayong darating na Sunday pa lamang ang aming weeksary. Nababaliw na ba ako? O baka mabaliw kapag hindi makasulat ng tula?

Siyempre sa kaniya ko agad tini-text ang mga tula ko bago ko i-post sa Facebook. “Hahaha baby tlga ginawan mo pa tula yung jollibee,” text niya nang mabasa ang tula kong “Isang Gabi sa Jollibee.” Ang totoo niyan, may ilang tula akong di na pinapabasa pa sa kaniya. Baka kasi matakot na siya at isiping naloloka na ako.

Sabi ng isang makatang kaibigan, “Buti pa siya nakakasulat ng tula kahit masaya!” Kadalasan kasi, nagsusulat lamang ang isang manunulat kapag malungkot siya. Sabi nga ni Cristina Pantoja Hidalgo sa isang sanaysay niya, “It doesn’t occur to me to write when I am happy.”

Pero ang pagiging in love kasi ay hindi lang naman puro kasiyahan. Masaya ka na in love ka pero kakambal nitong saya ang pangamba. Pangamba na totoo kaya ito? Baka nananaginip lang ako? Baka hindi siya totoo? Baka lolokohin lamang ako? Baka sasaktan lamang ako? Kaya siguro nakakasulat ako ng tula.

Kasi parang hindi talaga siya totoo. Matagal ko nang pinangarap na magkaroon ng BF na tall, dark, and handsome. May pumupuna pa nga sa aking isang matandang manunulat (na sa tingin ko ay closet queen naman talaga) na parating 5’9″ ang height at guwapo ang mga lalaki sa mga kuwento ko. Siguro iniisip ng dyonda na ito na puro ilusyon lang ang mga kuwento ko, romantisismo lamang, at walang kinalaman sa struggle ng mga mahihirap at mga uring manggagawa, at sa nation building!

Bagamat hindi naman totoo na puro 5’9″ at guwapo ang mga lalaki sa lahat ng aking mga kuwento, aaminin kong marami talaga akong kuwento na ang mga lalaki ay 5’9″ nga ang height at ang popogi nila. Yung iba may abs pa. Nang lumabas ang libro kong Anghel sang Capiz noong 2008 at may poging lalaking hubad sa cover, marami ang nagtanong sa akin kung ito ba ang BF ko. How I wish! ang standard kong sagot. Yung iba ayaw pang maniwala na hindi ko kilala ang lalaking nasa cover dahil model iyon ng gumawa ng cover design at wala akong kinalaman doon.

Well, well, well… Kung ang literatura ayon kay Aristoteles ay salamin ng buhay, masuwerte akong Sirena ngayon dahil mistulang naging totoo ang mga lalaki sa mga kuwento ko. Five-nine nga ang height ng BF ko ngayon. Kahit walang abs, tall, dark, and handsome naman siya. At siya ang nanligaw sa akin! Chub chaser kumbaga. Ang haba ng hair ko at sobrang kinang ng aking mga kaliskis!

Ito ang sinulat ko sa aking status update sa Facebook noong Mayo 13, isang araw matapos ko siyang sagutin ng oo: “Dahil dumating sa kasagsagan ng napakainit na tag-araw. Dahil pilit na sumingit sa sunod-sunod na mga palihan, kumperensiya, at lektura. Dahil sa sobrang ganda at sarap ay parang hindi totoo, parang masarap na panaginip lamang. Dahil natibag ang bato kong puso na edad 45 na at pinayagan ang sariling muling sumayaw sa mga ulap sa kabila ng pagbadya ng bagyo. Alam ng puso ko’t isipan na iisang dakilang liwanag lamang ang pinanggagalingan nito. Ang taimtim na panalangin ko ngayon ay maging karapat-dapat ako at mapanindigan ko ito. Anim na buwan? Isang taon? Isang dekada? Forever? Iba ang sukatang panahon ng isang busilak na pagmamahalan. Sa daigdig ng pag-ibig, ang isang magdamag ay walanghanggan.” Ang post na ito ay may kasamang larawan ng isang bulaklak at ang tekstong nakalagay ay, “This is the Lord’s doing; it is marvellous in our eyes. – Psalm 118:23.”

Tulad ng iba pang magagandang bagay na dumating sa aking buhay, alam kong walang ibang panggagalingan ito kundi ang Poong Maykapal na siyang bukal ng tunay na pag-ibig.

“Enjoy while it lasts,” pabirong sabi ng ilang kaibigan. Ganoon naman talaga. Wala naman talagang forever sa mundong ito. Ang forever ay sa piling lamang ng Poong Maykapal. Kaya habang naririyan, hayaan ninyo akong sumulat ng mga tula.

 

(Mayo 23, 2019 Huwebes
DLSU Manila Campus)

Lansones Joyride

Bumabaha ang lansones dito sa Iloilo ngayon. Bawat kalye yata may nagtitinda. Noong Biyernes ng gabi nang sumilip ako sa kalsada mula sa kuwarto ko sa ikalimang palapag ng Iloilo Midtown Hotel, may dumaan na lumang kariton na tinutulak ng tatlong lalaki. Punong-puno ito ng lansones! Nasa mga nirarang basket na dahon ng niyog at umaapaw ang mga prutas!

Sayang at hindi ako puwedeng kumain ng anumang prutas ngayon sabi ng endocrinologist ko, ang doktor ko sa diabetes sa PGH. Dalawang linggo lang naman daw na wala munang prutas at kahit anong inumin na may asukal. Para daw matantiya niya kung ilan ang ibabawas sa maintainance na gamot na iniinom ko at matantiya rin niya kung ilang prutas ang maaari kong kainin kada araw na kontrolado pa rin ang blood sugar ko.

Ang bait-bait ko. Limang araw ko nang nagagawa ito. Ramdam ko na nga na medyo lumiit ang tiyan ko. Tuwang-tuwa nga ako sa picture ko na nagle-lecture kahapon sa kumperensiya hinggil sa Panitikang Gender-based ng Komisyon sa Wikang Filipino sa West Visayas State University dito sa Iloilo. Wala na nagabuslo ang akon tiyan. Hindi na ako bundat na bundat tingnan.

Pero siyempre, nag-cheat ako kagabi. Sa dinner kasi namin sa Cafe Panay sa Festive Walk sa Megaworld Business Center ang isang kasama namin ay may dalang kalahating kilo ng lansones! Bumigay ako nang inalok niya ako. Sabi ko bawal sa akin pero hingi lang ako ng tatlo. Hay ambot! Katam-is kag kanamit sang lansones.

Over dinner kinuwento ko sa kanila ang trip namin ng kaibigan kong si Ivonne na kaklase ko sa University of San Agustin at boardmate sa isang lumang building sa likod ng isang bagong building sa San Agustin St. Early 1990s iyon at kapag ber months na, marami nang nagtitinda ng lansones sa mga kalye ng lungsod katulad ngayong Setyembre. Nang mga panahong iyon, sampung piso lang ang kilo.

Trip namin ni Ivonne na maglansones joyride sa dyip. Pagkatapos ng hapunan sa bordinghaws lalabas kami na nakapangbahay lang at bibili ng tig-iisang kilo ng lansones. Pagkatapos sasakay kami ng Molo City High na dyip na ang ruta ay paikot ng city proper. Uupo kami sa dulo at kakainin ang lansones namin habang nagkukuwentuhan tungkol sa kung ano-ano. Joyride lang talaga. At kapag mapadaan kami sa kalye kung saan kami sumakay, babayad muli kami sa drayber. Apat na piso lang yata ang pamasahe ng estudyante noon. Siguro makatatlong ikot kami saka mauubos na ang lansones namin. Pero ang kuwentuhan namin bottomless. Kaya lang aantukin na kami at bababa ng kami ng dyip. Uuwi na sa bordinghaws para matulog.

Matagal na iyon. Kagabi sabi ng kaibigan kong bumili ng lansones, tig-P40 ang kilo. Murang-mura na kung tutuusin kumpara sa lansones sa Maynila. Noong isang linggo lang bumili ako ng lansones sa amin sa Rosario, Pasig at P160 ang isang kilo. Over di ba? Matamis nga pero presyong ginto naman.

Ilang dekada na rin kaming di nagkita ng Ivonne. Buti nga at may Facebook dahil friends kami ngayon. Pero kapag makakita ako ng lansones saan man ako naroroon–sa amin sa Rosario, Pasig, sa mga kalye ng Malate, o kahit nang nandoon ako sa Tinalak Festival sa Koronadal, South Cotabato, naaalala ko ang mga pagdyo-joyride namin ni Ivonne sa dyip habang kumakain ng tig-iisang kilo ng lansones at nagtsitsismisan hanggang sa antukin kami.

(Setyembre 23, 2018
Lungsod Iloilo)

#iloilo_diaries_ng_sirena

Babay, Summer!

THIRD trimester na ngayong araw. Ang tag-araw ko ay “lumabay-labay nga daw asu, asu pa lamang” ayon sa isang lumang awiting Hiligaynon. Dumaan lang na parang usok at iyon na nga, kailangan ko nang i-finalize ang mga silabus ko sa CREWRIT (Creative Writing) at HUMALIT (Introduction to Literature). Dapat noong nakaraang linggo ko pa ito ginawa, kaso nag-Writing the Classroom 2 pa kami at ako ang Hermana Mayor.

Grabe. Biro ko nga, andami kong ginawa para sa “nation building” nitong nakalipas na tag-araw. Well, technically, as per PAGASA tsenes, hindi pa naman officially tapos ang summer. Nakakasakal pa rin ang init sa labas. Dapat kaninang madaling-araw paggising ko nasa isang kubong yari sa kawayan ako sa isang tagong dalampasigan sa Guimaras, o nasa isang tent na may kasamang lalaking may abs sa Bucari sa Iloilo o sa Aningalan sa Antique.

Kanina, paggising ko mga alas-kuwatro ng umaga, mag-isa ako sa aking kama sa Tore ko rito sa Taft Avenue. Tulog pa ang Maynila. Parang tinatamad pa ang Taft Avenue. Antok na antok pa ang buong Malate.

Officially, nag-umpisa ang summer vacation ko noong Abril 25 matapos ng Grade Consultation Day ng Second Trimester. Ang siste, Abril 22 pa lang ay flaylalu na ako pa-Bacolod para sa IYAS National Writers Workshop na since 2007 ay panelist na ang byuti ko. Dapat hanggang Abril 27 ang IYAS. Ang siste uli, may UMPIL Congress sa Lungsod Roxas sa Capiz ng Abril 28 at bilang seksing Sekretaryo Heneral ng UMPIL ngayon, ako ang Hermana Mayor ng Konggreso. Kayâ, Abril 26 may I farewell walk na ako from IYAS at umagang-umaga nakipagsiksikan sa piyer ng Bacolod para makasakay sa fast craft papuntang Iloilo. Pagdating sa Iloilo, sumakay ako ng bus at nagbiyahe ng mahigit tatlong oras papuntang Roxas. Pagdating ko ng Gerry Roxas Foundation na venue ng UMPIL Congress ngayong taon, isa na akong bilasang balyena pero kailangan ko pa ring sumakay ng traysikel papuntang Capiz Capitol para makipag-coordinate tungkol sa Konggreso na sponsored ng Capiz Provincial Government.

Matapos ang gig ng Sirena sa Seafood Capital of the Philippines, biyahe muli pabalik ng Iloilo para naman sa 16th San Agustin Writers Workshop mula Abril 30 hanggang Mayo 2 sa aking Alma Mater, ang University of San Agustin. Yes, kahit pista opisyal noong Mayo 1, wiz kami paki at tuloy ang laban para sa literatura. Dahil labis akong nagmamaganda, ako ang direktora nitong workshop na in fairness, pang labing-anim na taon na! Parang kailan lang nang inumpisahan namin ito noong 2001!

Salamat sa Diyos at may kaunting semblance ako ng bakasyon mula Mayo 3 hanggang Mayo 6, ang araw ng paglipad ko pabalik ng Maynila. Nakapag-walking pa ako sa Iloilo Esplanade at nakaligo sa malinis na dagat sa Guisi, Guimaras kasama ang mga minamahal na kaibigang manunulat sa Iloilo.

Ang kaso, habang nandoon ako sa Iloilo, walang tigil ang mga text, email, at tawag ng mga minamahal kong kaguro sa Departamento ng Literatura hinggil sa preparasyon ng Writing the Classroom 2. Nakipag-miting pa ako sa kanila via phone patch habang kumakain ako ng batchoy sa Netong’s sa Atria, ang paborito kong tambayan doon. Ito rin ang mga araw na nakikibalita ako sa mga kaibigan hinggil sa lumalalang kalagayan ni Cirilo F. Bautista, ang aking Papá sa pagsusulat, sa Philippine Heart Center. Ang balak ko noong Mayo 6, mula airport ay didiretso ako sa hospital upang bisitahin siya. Subalit nasa airport pa lamang ako ng Iloilo, nakatanggap na ako ng text na wala na siya. Tuloy, tulala ako buong araw ng Linggo na iyon.

Mayo 10 ng umaga, necrological services para kay Papá sa Cultural Center of the Philippines at tanghaling tapat ay inilibing ang kaniyang abo sa Libingan ng mga Bayani. Sa dami ng ginagawa, hindi pa talaga ako nakaiyak nang bongga. Basta, tinipon ko lahat ng mga libro niya—mula sa mga bookshelf ko sa Pasig—at inilagay ngayon sa mesang-sulatan ko rito sa aking Tore. Binabasa ko siyang muli. At medyo weird lang dahil mukhang wala na akong ganang ipagluksa pa siya. Habang binabasa ko kasi siya ngayon, o kahit na pinagmamasdan ko lamang ang mga libro niya sa aking mesa, feeling ko buháy na buháy siya. Wala siyang kamatayan sa aking puso at isipan.

Hayan, mag-aalas-diyes na ng umaga at award-winning na ang sikat ng araw sa labas. Summer na summer pa rin ang peg ng kalahating-dipang dagat na makikita ko mula sa aking bintana. Manila Bay the beautiful! Bakit wala pa rin akong ganang maligo at magbihis at magtrabaho na?

Sarap ng breakfast ko kanina. Pancit molo na pabaon ng isang kaibigan ko mula Iloilo. Kape na binili ko sa Bacolod Showroom na pinatamis ng coco sugar na bigay ng isang kaibigan mula sa Davao. Nag-toast din ako ng tinapay at pinahiran ng butter at ng maraming homemade na strawberry jam na binili ko sa tabingkalsada sa Lorega sa Bukidnon noong Huwebes Santo.

Actually, kahit na dumaan na parang one night stand lamang ang summer ko ngayong taon, excited na akong magsimula ng klase. May mga bagong set uli ng mga estudyanteng tuturuan ko kung paano magsulat. Mga estudyanteng captive audience ko kapag kinikilig at naglalaway ako sa pag-discuss ng mga tula nina Papá, Wisława Szymborska, at Merlie Alunan; ng mga kuwento nina Bienvenido N. Santos, Nick Joaquin, at Franz Kafka. Ang maganda sa pagtuturo ko ng malikhaing pagsulat at literatura, binabayaran ako upang gawin ang isang bagay na gustong-gusto ko!

Wynona Ryder ang Sirena, di vah?

 

[Mayo 21, 2018 Lunes
9:35 n.u. Tore kang Katáw]

May Isang Tagong Hardin sa Isla Samal

PARANG nasa sariling pribadong resort lamang ako. Ito ang pakiramdam ko habang nakatayo sa balkonahe ng aming kuwarto sa La Vida Orchard Samal, isang maliit na resort sa Catagman, Isla Samal na napapangiti ako sa opisyal na pangalan nitong “Island Garden City of Samal.” Pinagmamasdan ko ang mga bulaklak at halaman sa paligid, at ang malaki at malabay na punong mangga. Umaga at nakabihis na ako ng pampaligo sa dagat sa unahan sa labas ng pader.

Nang dumating kami ng nakaraang hapon, agad akong nasiyahan sa aking nakita. May bahagi ang pader na nababalutan ng mga puti at pulang bogambilya. Ang kainan na yari sa kahoy at sawali ay napapalibutan ng iba’t ibang halaman. Sa tabi ng isang punongkahoy na kinakapitan ng puting bogambilya ay may mataas na puno ng gumamelang punô ng pulang bulaklak.

Ang reception area na yari din sa sawali ay puno ng mga peynting. Nagagalak rin ang aking mga mata sa makukulay na ponda ng maliliit na unan sa puting kawayang upuan. Kapag nakaupo ako rito, makikita ko ang kabuuan ng hardin.

Bed and breakfast ang La Vida Orchard. Ibig sabihin, agahan lamang ang inihahanda nila. Kayo ang magluluto ng inyong pananghalian at hapunan sa kanilang kusina na may makulay na lababo at puno rin ng mga peynting. Mayroon lang silang dalawang gusali na may tag-apat na family room. Ito ang maganda dahil kakaunti lamang ang kanilang bisita.

Mga labinlimang minuto lamang na sakay sa barge ang biyahe mula piyer ng Lungsod Davao patawid sa isla. Huwebes Santo nang pumunta kami kung kayâ napakahaba ng pila ng mga sasakyan sa dalawang piyer sa Davao. Pumila kami mula 10:00 ng umaga at nakasakay kami ng barge mga alas-dos na ng hapon. Ganoon daw talaga ang pila kapag holiday at pati na rin kung weekend. Pinag-uusapan na rin ang paglalagay ng tulay sa pagitan ng Davao at Samal. Naalala ko siyempre ang Guimaras na parang ganito rin ang layo mula sa Lungsod Iloilo. Halos kalahati lamang ng Guimaras na may lawak na 604.65 square kilometers ang Samal na 301.30 square kilometers.

Pagdating sa isla ay agad kaming naghanap ng makakainan. Napunta kami sa isang malaking resort na malapit sa piyer na kung may contest ng kabaduyan ay mananalo ito taon-taon. Wala silang konsepto ng hardin. Mukhang wala ring arkitektong nadisenyo ng mga gusali. Pero dahil nga gutom na gutom na ako ay dedma na ang baduy na kapaligiran. Ang importante makalafang. Hindi ko na nga matandaan kung ano ang kinain namin doon. Ang importante nabusog ako. Ang di ko lang makalimutan, may dalawang babaeng medyo may edad na na nakapulang damit na mala-evening gown sa kabilang mesa na umiinom ng wine. Naaalibadbaran ako sa kapal ng meyk-up nila at mahihiya ang palaspas ng Domingo de Ramos sa kanilang mga pekeng eyelashes. Wala ring panlaban ang Bundok Apo sa mga suso nilang kapansin-pansin ang pekeng kalakihan kumpara sa balingkinitan nilang katawan. Para silang kakatwang aparisyon. Nang umalis sila, bitbit-bitbit nila ang bote ng kanilang vino at ang kanilang sosyal na wine glasses.

Mabuti na rin na walang pananghalian at hapunan sa La Vida Orchard dahil magandang mamili sa palengke ng Babak. Maraming pagpipiliang sariwang isda at mga seaweed o latû. Nakabili pa kami ng hinog na langka na paborito kong prutas. Nagkataon din na ang drayber ng nirentahan naming sasakyan ay magaling magluto. Ipinagluto niya kami at hindi ko makakalimutan ang sarap ng kaniyang adobong eel at adobong atay ng manok. Yum, yum!

Siguro mga isang daang metro lamang mula sa tarangkahan ng La Vida Orchard ang dalampasigan. Maputi ang buhangin subalit mabato. Maganda maligo kapag mataas ang tubig o high tide tulad ng ginawa ko sa unang gabi pagdating namin doon. Ang problema, may mga breakwater na nagsisilbing bakod sa dalampasigan ang mga dikit-dikit na resort doon. Naisip ko nga, kung ipinapatupad ang easement sa mga resort sa Boracay at El Nido, ibig sabihin bawal magkaroon ng kongkretong istruktura 40 metro mula sa high tide line, at sinisira na ang mga resort na masyadong malapit sa dagat, dapat sirain din ang mga breakwater sa Isla Samal.

Kung magandang beach ang habol mo, wala nito sa La Vida Orchard. Ang kagandahan nitong resort ay ang ambiance na parang sarili mo itong private resort. Magandang lugar ito upang ipahinga ang iyong katawan at isipan. Magandang lugar din ito upang magsulat o magpinta. Ito naman talaga ang pangarap ni Ninio Supelvida na may-ari at nagma-manage nitong resort na maging artist’s retreat ang kanilang lugar. Ang mga peynting doon ay mga peynting niya. Dalawang taon pa lamang daw siyang nagpipinta. Nagma-manage siya ng resort sa araw at nagpipinta sa gabi. Ipinakita pa nga niya sa akin ang kaning istudyo.

Sa kainan may nakasabit na maliit na peynting ng mga kulay dilaw at narangha na poppies sa asul na background. Buhay na buhay ang mga bulaklak at naalala ko tuloy ang poppies na namumulaklak sa tabingkalsada ng Lenhovda sa Sweden. Gusto ko itong bilhin. Habang naghahapunan ay sinabi ko ito kay Ninio. Tumawa lamang siya at sa pagkakaintindi ko hindi niya ito ibinebenta. Nang sumunod na araw habang nag-aalmusal, muli ko siyang kinausap. “Gusto mo ba talaga?” tanong niya. “Oo, gustong-gusto ko dahil pinapaalala sa akin nito ang tag-araw sa Sweden,” sagot ko. “Sige na nga, babalutin ko na ‘yan mamaya para sa ‘yo with a heavy heart,” sagot niya.

Nang paalis na kami matapos ang pananghalian, nag-CR ako sa banyo ng reception area. At doon may nakita akong nakasabit na peynting ng mga lila na pandanggera sa puting background. Piniktyuran ko ito ng aking iPhone. Paglabas ko, ipinakita ko kay Ninio ang larawan. Sabi ko, ang ganda rin nito. Natuwa siya sa aking sinabi. Sabi ko sa kaniya, dapat i-pursue niya ang istilo niyang nasa gitna ng istilo nina Vincent Van Gogh at Juvenal Sanso. Habang nakaupo roon sa reception area at hinihintay ang mga kasama sa pag-check out, iniisip kong iyong nasa banyo na lamang ang bibilhin ko at hindi na ang poppies. Iniisip ko kung hindi ba masyadong nakakahiyang palitan ko ang binili ko. Hawak-hawak ko na kasi ito na nakabalot na. Hindi naman káya ng badyet ko na dalawang peynting ang bilhin.

“Gusto mo ba talaga ang nasa banyo?” tanong ni Ninio. “Oo,” sagot ko. “Kunin mo na. Sa ‘yo na,” sabi niyang nakangiti. Hindi ako makapaniwala sa aking narinig. Iniisip ko, tinutukso lamang niya ako. “Seryoso?” tanong ko. “Oo, kung gusto mo talaga dalhin mo na,” sagot niya. Halos patakbo akong bumalik sa banyo upang kunin ang pandanggera! Sumunod sa akin si Ninio at siya na ang kumuha. Agad niya itong binalot at ibinigay sa akin. Nahihiya man ako nang kaunti ay masaya ko itong tinanggap. Nasa sala ko na sa condo ko ngayon ang dalawang larawan ng mga bulaklak. Ang poppies, nagpapaalala sa akin ng Lenhovda. Ang mga pandanggera, nagpapaalala sa akin ng Maybato.

Katulad ng Guimaras, marami ring manggahan sa Samal. Noong pauwi na ay dumaan kami sa isang maliit na kamalig na nagtitinda ng hinog na mangga. Nang bumili kami kumakain ng binignet (Sebwano para sa ginatan at palutaw naman ang tawag namin sa Kinaray-a at Hiligaynon) ang mga nagtitinda. Pinansin ito ng isang kasama namin at agad silang nag-offer na pakainin kami. Noon ko lang nalaman na tradisyon pala para sa mga Cebuano (ang mga nagsasalita ng wikang Sebwano sa Cebu man sila o sa Mindanao) ang pagluluto ng binignet kapag Biyernes Santo. Nakikain kami siyempre at kay sarap ng kanilang binignet. Ipinabalot pa nila kami na aming dinala pauwi sa Lungsod Davao.

Hindi na mahaba ang pila sa piyer sa Samal pabalik ng Lungsod Davao. Siguro dahil Biyernes Santo pa lamang at Sabado de Gloria o Linggo ng Pagkabuhay pa magsisiuwian ang mga nagbabakasyon sa isla. Maraming nagtitinda sa tabingkalsada. Bigla akong nagkaroon ng pagnanasang kumain ng nilagang itlog. Ibinaba ko ang sara ng bintana. May isang batang babaeng nagtitinda. Tinawag ko siya. Mabilis siyang lumapit. Ang liit niya. Halos kapantay lang ng bumbunan niya ang bintana ng aming SUV. Tig-dalawampung piso ang isang balot ng tatlong nilagang itlog. Dalawang balot ang binili ko. Habang hinihintay ko ang aking sukli at pinapanood ko siyang kumukuha ng panukli sa kaniyang nanlilimahid na belt bag, bigla kong naalala si Juliet. Sunog sa araw ang balat ng bata. Ang payat-payat niya. Nakikipagtagisan siya sa pagbebenta ng itlog at chicharon sa mga mamà at aleng nagbebenta rin sa tabingkalsada. Nalungkot ako. Hindi dapat ito ginagawa ng isang bata. Pinipigil kong mapaiyak. Iniisip ko kasi na paano kung si Juliet ang batang ito? Habang ipinagdarasal ko ang kaligtasan at ang kinabukasan ng batang tindera, nagpapasalamat din ako sa Panginoon na nandoon na si Juliet sa Sweden, isang bansang kilala ang pagiging mabait sa mga mamamayan nila lalo na sa mga bata.

Nawalan ako ng ganang kumain ng nilagang itlog. Itinago ko muna ito sa aking knapsack. Habang tumatawid sa dagat sa pagitan ng Samal at Davao, naiisip ko, hanggat pinababayaan natin ang mga bata sa ating bansa, wala tayong mararating bilang mga Filipino. Ang ilan sa atin, ang sarap ng buhay. Ang karamihan, lugmok sa kahirapan. Kayâ nabubuwisit ako sa mga politiko na porma lang nang porma wala naman talagang ginagawa. Tanggap ko naman na wala ang paraiso dito sa lupa. Pero tiyak na may magagawa tayo upang tulungan ang bawat isa na maibsan ang kanilang paghihirap. Hindi lang natin ginagawa dahil ayaw nating gawin dahil sarap na sarap na tayo sa sarili nating mga hardin na punô ng mga plastik na bulaklak at halaman.

 

Abril 5, 2018
De La Salle University