Bása Tayo (3) : Ang Pagiging Trying Hard na Stoic ng Sirena

Ayon kay Seneca ang mga tao lamang na may panahon upang pagmunian ang pilosopiya ang tunay na nabubuhay. Maraming karunungan sa mga nagdaang panahon ang maaari nating paghugutan ng gabay para sa mas magandang buhay.

Ngayong unang araw ng 2021 nag-umpisa uli ang bagong siklo ng pagbasa ko araw-araw ng librong The Daily Stoic: 366 Meditations on Wisdom, Perseverance, and the Art of Living nina Ryan Holiday at Stephen Hanselman (London: Profile Books, 2016). Ang idea mula kay Seneca na nasa taas ay halaw ko sa isang talatang epigraph ng librong ito.

Ang Stoicism ay isang pilosopiyang sinimulan ni Zeno ng Citium sa lungsod ng Athens tatlong siglo bago ipinanganak si Hesus. Halaw ang pangalan nito sa salitang Griyego na “stoa” na ang ibig sabihin ay “porch” dahil sa beranda nagtuturo si Zeno. Ayon sa introduksiyon nina Holiday at Hanselman, “The philosophy asserts that virtue (meaning, chiefly, the four cardinal virtues of self-controll, courage, justice, and wisdom) is happiness, and it is our perceptions of things—rather than the things themselves—that cause most of our trouble. Stoicism teaches that we can’t control or rely on anything outside what Epictetus called our ‘reasoned choice’—our ability to use our reason to choose how we categorized, respond, and reorient ourselves to external events.”

Hitik ang librong ito ng mga sipi mula sa sinulat ng mga sinaunang pantas na Stoic na sina Seneca, Epectitus, at Marcus Aurelius na may mga maikling paliwanag at gabay sa pagmumuni-muni nina Holiday at Hanselman. Nabili ko ang librong ito noong Pebrero 2021 at araw-araw simula noon, paggising ko sa umaga, ito agad ang binabasa ko. Siyempre may mga araw na masyadong bisi kayâ kung minsan gabi ko na binabasa. Naging magandang gabay ito para sa akin para makontrol kahit papaano ang pagiging materialistic ko at pagiging ambisyoso. Sa mga pagkakataong naiinggit ako o masyadong feelingera, ang librong ito ang nagpapatahaw ng aking insecurities at humihila sa akin pabalik sa lupa.

Ngayong Enero 1 ang sipi ay mula kay Epictetus mula sa kaniyang librong Discourses hinggil sa pag-alam at pagtanggap sa mga bagay na hindi natin kontrolado at mga bagay na kontrolado natin. Sadyang may mga bagay na hindi natin kontrolado at huwag na tayong mag-struggle pa hinggil dito. Ang halimbawang binanggit sa libro ay ang nakanselang flight dahil sa bagyo. Kahit magtalak pa tayo sa ground crew ng airline o mag-tantrums sa airport, hindi naman hihinto ang bagyo para lamang makapagbiyahe tayo.

Maraming bagay sa buhay natin ang beyond our control. Lalo na ang mga bagay na labas sa atin at ang ibang tao. Ang kontrolado natin ay ang ating reaksiyon o kung paano natin tanggapin ito. Kapag may isang pangyayari na hindi naaayon sa ating kagustuhan, maaari tayong magalit at mag-tantrums, o di kaya’y huminga nang malalim, tanggapin ang katotohanan na hindi sa lahat ng oras ay ang gusto natin ang masusunod, kagatin ang matabil nating dila at himinahon, at pag-isipan kung anong mabuting gawin para maremedyuhan ang sitwasyon. Ang magalit at hindi magalit ay kontrolado natin. Hindi rin tataas ang ating presyon kung hindi tayo sisigaw at mag-tantrums.

Siyempre, easier said than done ito. Lalo na para sa akin na masyadong mataray at kapag kinanti ay talagang tatahol at mangangagat. Sirenang nagiging aso kapag mabuwisit o binuwisit! Kahit na 48 na ako, may tendency pa rin akong mag-tantrums. Pero padalang naman nang padalang na. Noong 2021, parang once lang ako nag-tantrums. Sa isang bangko sa Taft Avenue. Nag-text sa akin ang insurance agent ko hinggil sa reimbursement sa sobrang binayad ko. Mga 2K lang naman. Pero kailangan kong puntahan sa isang branch nila. May malapit sa Tore ko na doon naman ako madalas magbayad ng quarterly premium ko. Pero mas sanay yata ang mga bangko na tumanggap lang ng pera at hirap sila magpalabas nito kahit na pera ko naman talaga ito. Una, ang cashier ang tinanong ko. Hindi niya alam kung papaano. Ni-refer ako sa isang girl sa katabing mesa. May pangit na form (yung one fourth na naka-stencil lang yata) na pina-fill in sa akin. Kinuha rin ang ID at ang reference number na gin-text sa akin ng agent ko. Then twice pumunta si girl sa isang room na dala ang form at ID ko. Medyo matagal akong naghintay. Siyempre naka-aircon ang bangko at iniisip ko hindi dapat ako magtagal doon ng 30 minutes. Aalialigid lang si COVID. Then finally sabi ni girl punta ako kay guy sa kabilang table. In fairness, tall, dark and handsome si guy. Papabol. Pero busy pa siya sa pagbibilang ng makapal na pad ng dolyares. Since 2K lang naman ang sadya ko at magandang tanawin naman si guy kahit na may plastic sa pagitan namin, pasensiyosa akong naghintay. After 30 years, natapos din magbilang ng dolyares si guy. At parang biglang na-realise na nandoon ako sa harap niya. May kinuha siyang form sa drawer niya at sinabing pil-apan ko raw. Hayan na, naging aso—as in literal na bitch—ang Sirena. Binulyawan ko si tall, dark and handsome. Sinigawan ko siya na siya mag-fill in ng form o kunin niya kay girl ang form na nagawa ko na. “Puro kayo form! Parang hindi n’yo alam ang ginagawa n’yo! Kanina pa ako dito! Pera ko ang 2K na yan! Ang bagal n’yo! Buwisit!” Nasindak si guy at nagsabi na, “Sige po ako na lang po.” Pasigaw ko namang sinagot na, “Good! Kasi buwising-buwisit na ako!”

Hayun, bigla lumabas si bank manager mula sa kaniyang lungga at nag-a-apologise. Pinagalitan ko siya. Pinagalitan ko silang lahat. Paulit-ulit kong sinasabi na bakit parang hindi nila alam ang gagawin para sa isang simpleng transaction. Sorry nang sorry si manager. Wala pang 2 minutes, nakuha ko na ang 2K ko.

Habang naglalakad ako pauwi sa Tore ko, naramdaman kong nag-shoot up ang aking BP. Nakita ko ang mukhang ni tall, dark and handsome bago ako lumabas na mangiyak-ngiyak siya. Pati ang dalawang guard, stunned yata sa award-winning performance ko. At nakaramdam ako ng kaunting hiya at pagsisisi. Dapat hindi na ako nag-tantrums. Dapat nagpasensiya ako. Puwede naman akong magreklamo sa mahinahong paraan. Naalala ko siyempre ang mga nabasa ko sa The Daily Stoic. Malayong-malayo sa asal ng mga Stoic ang inasal ko. Inisip ko na lang, work in progress pa naman ako.

Nahahati sa tatlong bahagi ang libro. Ang Part 1 ay “The Discipline of Perception.” Ang Part 2 ay “The Discipline of Action.” At ang Part 3 ay “The Discipline of Will.” Hindi madali ang maging Stoic o sundin ang mga payo nila lalo na kung basagulera ka tulad ko. Kailangan kasing i-conquer mo ang iyong isipan, kontrolin ang iyong mga galaw, at tibayan ang iyong loob. Gayunpaman, maganda pa ring subukan. Kayâ okey lang sa akin maging trying hard na Stoic.

Ang huling sipi ng libro para sa Disyembre 31 ay mula kay Marcus Aurelius mula sa kaniyang Meditations: “You aren’t likely to read your own notebooks, or ancient histories, or the anthologies you’ve collected to enjoy in your old age. Get busy with life’s purpose, toss aside empty hopes, get active in your own rescue—if you care for yourself at all—and do it while you can.”

Huwag lang tayong basa nang basa hinggil sa kung paanong mabuhay nang mabuti. Kailangan nating gawin ito at umpisahan na agad natin. Sinasabi ko sa aking sarili, huwag lang basa nang basa tungkol sa Stoicism. Isabuhay ito. Now na! Siyempre muli, hindi madali. Pero kailangang umpisahang gawin.

May mga libro talagang huhubugin ang ating buhay. Isa na rito itong The Daily Stoic. Hindi nakapagtataka na international bestseller ito. Ito ang Christmas gift ko sa kapatid kong si Sunshine. Maganda talagang panregalo ito sa mga mahal natin sa buhay dahil worth it talagang maging trying hard na Stoic para mas maging makahulugan ang buhay natin dito sa daigdig. Minsan lang tayo mabubuhay at kung hindi pa maayos, sayang naman.

Pagbisita kay Rizal sa Wilhelmsfeld

[Dahil Rizal Day ngayon nais kong ibahagi rito sa ng aking sanaysay ng paglalakbay tungkol sa pagbisita ko sa Heidelberg at Wilhelmsfeld sa Germany noong 2016 upang bisitahin ang mga lugar na pinuntahan ng ating minamahal na Pambansang Bayaning si Dr. Jose Rizal. Unang nalathala ang sanaysay na ito sa magasing Liwayway noong Setyembre 16, 2016.]

KAPANSIN-PANSIN ang mga namumungang puno ng mansanas sa mga maliit na hardin ng mga bahay na puti na pulang tisa ang mga bubong. Bawat bahay ay may hardin na puno ng mga bulaklak—mga rosas na pula at puti, mga milflores na bughaw at lila, at marami pang ibang hindi ko kilala ang mga pangalan. Paliko-liko ang paakyat na kalsadang medyo may kakiputan. Sa likod ng mga bahay ay ang makapal at mataas na mga berdeng punong pino. Paakyat kami mula sa sentro ng Heidelberg sa timog Alemanya patungong bayan ng Wilhelmsfeld upang puntahan ang parkeng nakalaan sa ating Pambansang Bayani na si Gat Jose Rizal.

Ayon sa GPS ng aming sinasakyang kotse, mga 40 kilometro ang layo ng bayang ito mula sa sentro ng Heidelberg kung nasaan ang aming hotel. Mga alas-diyes ng umaga, matapos naming mag-agahan, ay umalis na kami. Ito ang gusto naming unahing puntahan upang makabalik kami kaagad para mananghalian at makapamasyal sa Kastilyo ng Heidelberg buong hapon hanggang gabi. Dahil tag-araw, alas-diyes pa naman ng gabi lumulubog ang araw.

Maingat sa pagmaneho si Jonas, ang aking Swedish na bayaw, dahil makipot ang kalsada at paliko-liko. Kaya mas lalo naming napagmasdan ang kagandahan ng lugar. “Parang Baguio,” sabi ko sa kanila sa Ingles. Kapag kasama namin si Jonas, nag-i-Ingles kami. “Siguro Baguio na kaunti ang tao, hindi siksikan ang mga bahay, walang trapiko, at hindi kinalbo ang mga pino.”

Apat kaming naglalakbay mula Sweden: ako, si Jonas, ang aking nakababatang kapatid na si Mimi, at ang pitong-taong gulang kong pamangkin na si Juliet. Anim na araw na kaming naglalakbay at nakadaan na kami sa Copenhagen sa Denmark, at sa mga lungsod ng Lübeck at Berlin sa Germany. Sinadya namin ang Heidelberg upang makapagbigay-pugay ako kay Rizal sa kaniyang parke si Wilhelmsfeld na akala ko malapit lang lungsod na ito. Ang paboritong tula ko ni Rizal ay ang tula niya tungkol sa mga bulaklak ng lungsod na ito na sinulat niya roon noong Abril 1886. Kaya noon pa man ay pangarap ko nang makapunta ng Heidelberg kung sakaling palarin akong makapagbakasyon sa Europa.

Ilang linggo pa man bago ako lumipad pa-Europa noong Hunyo ay idinikit ko na sa aking dayari ang print-out ng tulang “A Las Flores de Heidelberg” ni Jose Rizal—sa orihinal nitong Kastila, sa salin ni Nick Joaquin sa Ingles, at sa salin nito sa Tagalog mula sa librong inilathala ng National Historical Institute.

Malayo pala ang Wilhelmsfeld sa Heidelberg. Buti na lang may dala kaming sasakyan at may GPS pa. “Sino ba ang pupuntahan natin? Ang layo naman,” reklamo ni Juliet sa Kinaray-a. “Si Jose Rizal, Be. Pambansang bayani natin. Lolo mo,” pabiro kong sagot. “Ha? May lolo ako rito sa Germany?” tanong niya. Tumawa lamang kami ni Mimi. May sinabi siya kay Jonas sa Svenska, ang wika sa Sweden, na hindi ko na inalam pa kung ano. Siguro nagreport siya sa Papa niya na may lolo siya sa Alemanya.

Tumingin ako sa labas. Ang gaganda ng mga bahay. Ang linis ng paligid. Halos walang mga tao. Madalang din kaming may makasalubong na sasakyan. “Paano kaya nakaakyat si Rizal dito noong 1886? Sigurado ako hindi pa ganito ka ganda ang kalsada paakyat,” sabi ko kina Jonas at Mimi. “Ganun na ka tagal, Kuya?” tanong ni Jonas. Sinabi ko sa kaniya na ayon sa mga libro ng kasaysayan sa Filipinas, tatlong buwan na tumira si Rizal sa Wilhelmsfeld sa bahay ng isang kaibigan niyang pastor. Dito niya tinapos ang kaniyang nobelang Noli Me Tangere na nilimbag sa Berlin. Ang mga nobela ni Rizal ang naging inspirasyon ng mga Filipino upang magrebolusyon laban sa mga kolonyalistang Kastila. Napa-wow siya.

Noong nakaraang araw lang, bago kami umalis ng Berlin, dumaan pa kami sa gusali kung saan tumira si Rizal doon. Nalaman kasi ni Jonas sa Google Map na mga sampung minutong pagmaneho lamang ito mula sa aming hotel. Dumaan kami roon upang magpapiktyur bago kami nagbiyahe ng walaong oras pa-Heidelberg. Tuwang-tuwa si Jonas na malamang may isang dakilang Filipino palang nanirahan sa Europa. Sa Europa kasi mataas ang tingin ng mga tao sa mga manunulat.

Matapos ng mga 20 minutong biyahe, narating namin ang Wilhelmsfeld. Bumungad sa amin ang isang maliit na hotel, gasolinahan, at linya ng mga kongkretong gusaling may dalawang palapag lamang na yari pa rin sa tisa ang mga bubong. Napakaraming bulaklak sa paligid! Para silang nag-aawitan. May nadaanan kaming isang maliit na gusaling may hardin ng mga dilaw at pulang bulaklak na may nakalagay “Bücherie.” Alam kong ang ibig sabihin ng “bücher” ay mga libro dahil ito ang nakalagay sa isang bookstore na pinuntahan ko sa Berlin. Akala ko bookstore din ito kaya sabi ko kay Jonas daan kami mamaya pag-uwi namin. Sanay na si Jonas na pumupunta ako sa mga tindahan ng libro saang lungsod man kami mapadpad.

Pagliko namin sa isang maliit na kalye, nakilala ko agad ang estatwa ni Rizal. “May bandila ng Filipinas,” sigaw ni Mimi sa Ingles. “Dito na ba tayo, Mommy?” tanong ni Juliet sa Kinaray-a. Nakatulog pala siya at kagigising lang niya. Sa unahan, may nakahilerang limang bandila at isa roon ay ang bandila ng Filipinas. Nakakataba ng puso na may makitang bandilang Filipino sa isang liblib na lugar sa Europa.

Humimpil kami sa harap ng isang bahay na ang nagsisilbing bakod ay ang mga tanim na may bulaklak na lila. Hindi naman kasi uso ang mga pader sa Europa lalo na sa mga probinsiya. Tirik na tirik ang sikat ng araw subalit malamig ang ihip ng hangin. Parang Disyembre sa Baguio.

Maliit lang naman ang plasa. Nasa tabi ito ng isang paaralan. Mas matangkad kaysa akin ang bronseng estatwa na Rizal na likha ng eskultor na si Anastacio Caedo. May pagkaseryoso ang mukha ni Rizal. Writer na writer. May hawak na pluma at mukhang malalim ang iniisip. Nakatayo ito sa harap ng isang maliit na fishpond na walang isda.

Ang pamangkin kong si Juliet na tuwang-tuwang malaman na may lolo siya sa Germany.

Si Juliet, patakbo-takbo na. Nagpakuha na kami ng mga retrato. Hindi namin ramdam ang mainit na sikat ng araw dahil malamig ang simoy ng hangin. Nasa isang lambak ang Wilhelmsfeld na napapalibutan ng lungtiang kabundukan. Ang mga punong pino ay parang malalaking krismas tri na walang nakasabit. Kay tahimik na lugar! Siguro mas tahimik ito noong pagpunta ni Rizal.

Sa isang sulok malapit sa bandila ay may nakatayong maliit na pader na simento na may nakasulat na mga impormasyon hinggil sa parke na nasa Aleman at Ingles. May pangalan ito ni Jose Rizal at mga taon ng kaniyang kapanganakan at kamatayan. Sa kaliwa ay may selyo ng Republika ng Filipinas at sa kanan naman ay may selyo ng Order of the Knights of Rizal. Ang Wilhelmsfesd-Heidelberg na tsapter ng Knights of Rizal ang nangangalaga sa parke na pinasinayaan noong Hunyo 19, 2003, kaarawan ni Rizal.

Dito sa Wilhelmsfeld ipinagdiriwang ni Rizal ang kaniyang ika-25 na kaarawan noon. Namamangha akong isipin na sa batang edad ay marami na siyang nagawa para sa ating bansa.

Sa dalawang sulok pa ng parke ay may mga busto ng apat na kaibigan ni Rizal sa Alemanya. Sina Pastor Karl Ullmer na siyang tinirhan ni Rizal sa Wilhelmsfeld, Ferdinand Blumentritt na isang iskolar, Otto Becker na naging guro ni Rizal sa optalmolohiya sa Heidelberg, at si Dr. Rudolf Virchow na siyang nagpamiyembro kay Rizal sa Berlin Society for Anthropology, Ehtnlology and Prehistory.

Mahigit isang oras din kaming nanatili roon. Bago bumalik sa Heidelberg, dumaan muna kami sa Bücherie Wilhelmsfeld. Napansin namin ang isang maliit na bandilang Filipino malapit sa pintuan. May nakabilad na mga libro sa dalawang mahabang bangkong kahoy sa labas. Sinalubong kami ng isang matandang lalaki, at dalawang babaeng medyo may edad na. Nagmagandang umaga kami at tuloy-tuloy akong pumasok sa inakala kong tindahan ng libro. Pinuntahan ko ang estante ng mga libro sa pilosopiya sa dulo. Habang tinitingnan ko ang mga libro na pawang nasa Aleman ang mga pamagat, bigla kong napansin na may mga call number ang libro. At noon ko lang natanto na hindi pala iyon tindahan ng libro kundi isang aklatan!

Agad akong lumapit sa babaeng nasa mesa sa pintuan. “Naku pasensiya na po akala ko bookstore kayo kaya dire-diretso po akong pumasok. Aklatan pala kayo,” sabi ko sa Ingles na hiyang-hiya. “Okey lang, welcome kayo rito. Community library kami,” sagot ng babaeng nakangiti na mahusay ang Ingles. “Nagbebenta kami ng post card dito,” dugtong niya. Mga post card ng parke ni Rizal ang ibinebenta nila.

Nang malaman ng matandang lalaki kina Mimi at Jonas na mga Pinoy kami, masaya niya kaming tinanong kung napuntahan na raw ba namin ang parke ni Rizal sa ibaba. Sabi namin doon kami galing. May bilog na mesa sa labas at pinaupo niya kami roon. Sa mesa ay may dalawang mangkok—sang isa ay puno ng malalaking cherry at raspberry naman ang sa isa. Inalok nila kaming kumain at tinanong kung gusto namin ng kape o tsaa. Libre daw. Nagpasalamat kami at sabi namin ni Mimi, gusto lang naming manigarilyo. May ashtray kasi sa mesa na may ilang upos na ng sigarilyo. Agad niya kaming binigyan ng posporo.

Sabi ng lalaki, maraming Filipino raw talaga ang pumupunta sa parke ni Rizal. Ipinagmamalaki daw nila na minsan ay nanirahan si Rizal sa kanilang lugar kung kaya kahit nasa liblib na kabundukan ay pinupuntahan. Silang tatlo raw na naroon sa aklatan ay mga boluntaryo. Salitan daw silang mga taga-Wilhelmsfeld sa pagtao sa kanilang aklatan.

Tinanong ko kung ibinebenta ba nila ang mga librong nakabilad sa labas. Oo raw kung kaya tumayo ako at tiningnan. Sabi niya mga donasyon lang daw ito kung kaya mura nilang ibinebenta. May isang coffee table book tungkol sa Stockholm, ang kapital ng Sweden. Binuklat ko ito at masaya akong malaman na nasa Ingles ito. Ang ganda ng mga larawan ng Stockholm. Naisip ko baka mahal. Tinanong ko ang babaeng bantay kung magkano. Muntik na akong lumundag sa saya sa aking narinig—3 Euros daw. Mabilis akong nagkuwenta sa aking isipan. Mga 150 pesos lang ito. Agad ko itong binili. “Imadyin, naglakbay tayo nang ganito ka layo para lamang makabili ng libro tungkol sa Stockholm?” sabi ko kay Jonas. Natawa lang siya.

Habang nandoon kami, may isang nanay na napadaan na may akay-akay na maliit na batang lalaki. Siguro mga dalawang taong gulang. Nakipaglaro ito kay Juliet. Pilit niyang binibigyan ng batong pinulot sa tabingkalsada at bulaklak na pinitas sa hardin si Juliet.

Sobra-sobra ang pasasalamat namin sa kanila nang paalis kami. “Maraming salamat po! Napakabait ninyo,” sabi ko sa Ingles. Matamis na ngiti naman ang pabaon nila sa amin.

Habang pababa kami pabalik ng Heidelberg at yakap-yakap ang librong binili ko, pinagmamasdan ko pa rin ang mga punong mansanas at mga bulaklak sa hardin ng mga bahay na may tisang bubong, at ang mga naglalakihang punong pino sa paligid. Ang ganda. Ang babait ng mga Aleman. Hindi ito ang impresyong nakukuha ko sa mga pelikulang Hollywood na palaging kontrabida ang mga Aleman.

Hindi na ako nagtataka kung bakit nawili si Jose Rizal sa pagbakasyon niya roon sa Wilhelmsfeld mahigit isang siglo na ang nakararaan. Tiningnan ko si Juliet at pinisil ang isang kamay niya. Nginitian niya ako. Ang ngiti niya ay parang nahihinog na mansanas sa gitna ng tag-araw sa Europa.

Ang matanawing bayan ng Wilhelmsfed

Ang Pagbása ng Ating Literatura

[Narito ang panayam ko sa seminar na “Pagsipat sa mga Akdang Pampanitikan” na inorganisa ng mga estudyanteng kasapi ng Language Society-Filipino ng Southern Luzon State University ng Lucban, Quezon. Salamat sa mga tagapayo nilang sina Jake Principe at Niles Jordan Breis sa pag-imbita sa akin. Pagbati rin sa mga kapuwa kong tagapagsalita: Si Dr. Mike Coroza ng Ateneo de Manila University na siyang tagapangulo ng UMPIL at ako naman ang sekretaryo heneral; sa mga graduate student ko sa De La Salle University na sina Pat Baloloy at Mark Philip Paderan; at kina Pejay Padrigon at Raul Barcela. Naging malawak, malalim, at masaya ang mga talakayan. Mabuhay ang Literaturang Filipino!]

Kulelat ang Literaturang Filipino sa mga literatura ng mundo. Kapag sinabing World Literature, parang hindi tayo kasama. Sa tingin ko, backstroke tayo hindi dahil sa kulang sa galing ang ating mga manunulat kundi dahil tayo mismo ay hindi binabasa ang mga manunulat natin. At kung babasahin man natin, hindi natin alam kung paano basahin ang ating mga akdang pampanitikan dahil wala pa rin tayong klarong pamamaraan ng pagbasa. Hiram pa rin ang karamihan sa mga teoryang ginagamit ng ating mga kritiko na kino-quote lamang nila sa mga salin sa Ingles dahil kakaunti lang naman sa ating mga mahilig sa literary theory ang nakakabasa ng French at German, ang dalawang pangunahing wika ng mga paborito at iniidolo nating mga literary theorist, naiintindihan man natin ang idea nila o hindi, pakapa-kapa o nagpapanggap lamang para magmukha tayong matalino o scholarly.

Noon pa mang 1970s sinasabi na ni Bienvenido Lumbera ang problema natin. Sa kaniyang artikulong “The Rugged Terrain of Vernacular Literature” na unang nalathala sa The Review noong August 1977, inilatag na niya ang tatlong problema kung bakit madawag, lubak-lubak, at magulo ang kalagayan ng ating mga literatura sa mga wikang bernakular: “(1) Those pertaining to materials; (2) Those pertaining to men; ang (3) Those pertaining to methodology.” Hindi pa naiipon, nasasalin, at nalalathala ang mga sinulat ng maraming manunulat. Kulang ang mga kritiko at tagasalin. At wala tayong sariling pamamaraan upang basahin ang ating mga akda. Ginugol ni Lumbera ang buhay niya bilang guro tungo sa gawaing ito.

Isa si Isagani R. Cruz sa mga naunang tumugon sa panawagan ng guro niyang si Lumbera. May magandang metapora ang guro kong si Cruz hinggil sa problema ng Philippine Kritika: “hika.” Hinihika ang ang wika ng ating Kritika, ang pantapat niya sa Literary Criticism, dahil hiram sa kanluran ang mga salita at konseptong ginagamit ng mga kritiko nating sumusulat sa Filipino. Heto ang kaniyang sinabi sa kaniyang panayam para sa Linguistic Society of the Philippines sa De La Salle University (DLSU) noong 1992 na pinamagatang “Kung Bakit Hinihika ang Wika sa Kritika.” Ani Cruz, “[M]alaking problema para sa ating kritika ang panghihiram ng konseptong banyaga. Dahil sa pag-iisip ng karamihan sa ating kritikong hinulma ng banyagang gahum at bumabalu-baluktot o nagsisirko-sirko ang wika bago nito masakyan ang ating sariling literatura. Kung baga sa kuryente ay 110 ang nabili nating kagamitan mula sa America pero 220 ang sasaksakan nating boltahe.”

Sa kaniyang panayam propesoryal sa DLSU noong Nobyembre 1989 na pinamagatang “The Other Other: Towards a Postcolonial Poetics” tinalakay niya ang problema ng kritisismo sa bansa na masyadong nakasandal sa kanluraning pag-iisip. Mayroon umanong “Eurocentricity” at “Western hegemony.” Problema umano ang pagiging “undertheorized” ng Literaturang Filipino ma-precolonial, colonial, at postcolonial man. “[T]his undertheorization may be shown to stem from the internalization of a hegemonic universalization of culturally imperialistic, pre- or anti-theoretical, quasi-formalistic, mechanically reflectionist, white patriarchy.” Sabi pa ni Cruz, kung ang mga kritikong Filipino ay nabasa sina Aristotle at Jacques Derrida, hindi man lang daw nababasa ng mga kritikong British sina Jose Rizal at Lumbera. Nababasa umano ng mga Filipinong kritiko ang mga nabasa ng mga Americanong kritiko ngunit hindi man lang daw nabasa ng mga Americanong kritiko ang kahit kalahating nababasa ng mga kritikong Filipino. May imbalance talaga. At nagtaray si Cruz, “If a literary theory is only as good as the literary texts that give rise to it, how can theories that take into account only half the world’s literature be taken seriously?” Pero iyon nga, kung ang mga silabus ng kursong literary theory and criticism sa mga unibersidad natin ang pagbabasehan, siniseryoso talaga ng mga kritiko at gustong maging kritiko ang Western literary theories.

Sa introduksiyoni ni Cruz sa libro ng mga tula ni Rio Alma na Muli, Sa Kandungan ng Lupa (DLSU Press, sinabi niya kung bakit magaling na makata, “mahirap makakita ng lalamang pa,” kay Rio Alma. Aniya, “Makabuluhan at masining ang karamihan sa kaniyang mga tula, bukod pa sa nakaaaliw, nakapagpapasigla, at nakapagtuturo. Sa pamantayan ng mga ninuno natin ay papasa siya, dahil may aliw at aral ang kaniyang mga likha. Papasa rin siya sa pamantayan ng ating mga kapanahon, dahil nagpapayaman ng wika, nagpapatindi ng karanasan, at nambubulabog ng kamalayan ang kaniyang mga berso.”

Magagamit natin ang mga pamantayang binanggit ni Cruz sa pagbasa at pagtasa natin ng mga akda sa Literaturang Filipino (Mga akdang sinulat ng mga Filipino sa iba’t ibang wika at alin man sila sa mundo. Hiram ko kay Lumbera ang depenisyon na ito.). Kapag nagbabasa tayo ng isang akda maaari nating itanong ang mga sumusunod: (1) May aliw at aral bang ibinibigay ang akda? Nakaaalliw, nakapagpapasigla at nakapagtuturo ba ito?; (2) Nagpapayaman ba ito ng wika? Mas lalo bang gumada at nagkadangal ang wika kung saan nakasulat ang akda na ito?; (3) Nagpapatindi o nagpapatingkad ba ito ng karanasan natin bilang tao? Nabubuhay ba ang katawang lupa natin—ang ating limang pandama—ng akdang ito?; at(4) Nambubulabog ba ng kamalayan ang akdang ito? May nabago ba sa kamalayan ko habang binabasa ko ang akda? May kakayahan bang baguhin ng akda ang ating lipunan?

Si Lumbera naman ay binubuong estetika na tinatawag niyang “datíng.” Sa kaniyang sanaysay na “’Datíng’: Panimulang Muni sa Estetika ng Panitikang Filipino,” sinabi niyang “layunin kong simulan para sa aking sarili na saliksikin at suriin ang ilang kaisipang magagamit na batayan sa pagbubuo ng kritisismong akma sa mga akdang likha ng mga Filipino sa konteksto ng aktuwal na mga kondisyon sa lipunang Filipino.” Ano ang akmang pagbasa ng ating mga akda? Ito ang hinahanapan ni Lumbera ng sagot ang ang “datíng” ay isa sa nakikita niyang maaari nating gamitin.

Kung idadagdag natin itong datíng ni Lumbera sa apat na pamantayang inilatag ni Cruz, mukhang may sapat na tayong paraan upang  basahin nang maayos ang ating mga akda.

Espesipiko dapat sa ating lipunan ang datíng ng akda. Sabi ni Lumbera, “Pangunahin ang kultura ng Pilipinas bilang puwersang tumitiyak sa datíng ng isang akda. Pinapakahulugan ang salitang ‘kultura’ bilang kabuuan ng mga pagpapahalaga, kaugalian at pananaw sa buhay na tinanggap noon at tanggap pa rin, sa iba’t ibang anyo, hanggang ngayon sa mga institusyon, kapisanan at pormasyong sosyal sa ating lipunan. Ang alinmang paksain, kahit ang pinakapersonal, ay hango sa pakikipag-ugnayan ng manlilikha sa mundo. Ito ang dahilan kung bakit maisasaad nang walang pasubali na ang datíng ng akdang Filipino ay espesipiko sa ating lipunan, at ang estetikang nagtatakda ng mga pamantayan ay laging nakaugat sa konteksto ng lipunang Filipino.”

May ilang mga kritikong Filipino na rin namang naghahanap at naglalatag ng pamamaraan ng pagbasa ng ating mga akda. Halimbawa, nariyan ang “taludtod at talinghaga” at “balagtasismo versus modernismo” ni Virgilio Almario. Nariyan din ang “the romance mode in Philippine popular literature” ni Soledad Reyes. Gayundin ang “gitnang uring fantasya” ni Rolando Tolentino at ang “pungsod” ni Isidoro M. Cruz. Hindi na rin naman tayo magsisimula sa wala. Kailangan lang pasiglahin at patingkarin pa.

Inaamin kong hindi madali itong pagdevelop ng sariling pamamaraan ng pagbasa ng ating literatura. Ako rin naman bilang kritiko ng mga akda mga babaeng Bisaya, ang hilig kong mag-quote ng “The Laugh of the Medusa” ng Pranses na si Helene Cixous. Kapag nagtuturo ako kung paano magbasa ng tula, hindi ko talaga mapigilan ang sarili ko na magsimula sa mga konsepto ng “persona” at “addressee.” Kapag nag-i-intro ako sa klase ko sa Literatures of the World man o Literatures of the Philippines, nagsisimula talaga ako sa “dulce et utile” ni Horace para ipaliwanag ang halaga ng pagbabasa ng literatura. Siguro dahil produkto talaga ako ng mga workshop na sinalihan ko noong nagsisimula pa lamang ako magsulat at talagang new critics ang mode ng aking mga guro.

Mahirap man kailangan pa ring gawin. May dalawang guro akong seryosong pinag-isipan kung paano tayo makagawa ng metodo sa pagbasa ng ating sariling literatura. Magandang gabay ang “datíng” ni Lumbera at ang naumpisahang gawain ni Isagani R. Cruz sa tinatawag niyang “kritika.” Patay na si Lumbera at may sakit na si Cruz. Tayo naman ang mag-isip at magtrabaho ngayon. Nahawan na nila kahit konti ang landas tungo sa mas tama at mabisang paraan ng pagbasa ng ating mga akda para hindi na tayo magiging kulelat. Hindi seseryosohin ng mundo ang ating literatura kung tayo mismo ay hindi siniseryoso ito.

[Disyembre 18, 2021 / Manila]

Ang Basey ni Dinah Roma ay Basey Ko Rin at Basey Nating Lahat

[Closing remarks sa research forum na “Out of the Rubble: Basey in 2013 and Beyond” featuring Dr. Dinah Roma noong Nobyembre 6, 2021 sa Zoom. Inorganisa ito ng Departamento ng Literatura at Forest Sustainability Lab ng De La Salle University.]

Nakapunta ako ng Basey sa Isla Samar ilang buwan bago nanalasa ang Bagyo Yolanda noong Nobyembre 2013. Kasama ko ang bunsong kapatid kong si Sunshine dahil nagkataong sabay kaming nagkaraket sa Lungsod Tacloban noon at naisipan naming mag-alkila ng taxi pa-Basey para mamili ng mga makulay na banig.

Siyempre hindi namin pinalampas ang pagpapakuha ng picture sa gitna ng San Juanico Bridge kahit na bawal sana huminto ang mga sasakyan doon. Pagtawid namin sa mahabang tulay biglang sinabi sa akin ni Sunshine na, “Kuya tingnan mo ang mga tao rito. Bakit parang kamukha ni Nanay?” Ilang taon nang nagtaliwan ang Nanay namin noon at oo nga, maraming kamukha si Nanay. Sagot ko, siyempre tagarito sa Samar si Lolo Candido at si Lola Isabel naman ay taga-Leyte. Sila ang mga magulang ni Nanay na taga-Digos, Davao del Sur na ako lang sa apat na magakakapatid ang nakakita at nakakilala sa kanila. Noong maliit kasi ako halos taon-taon kaming nagbabakasyon ni Nanay sa kanila sa Digos kayâ may mga snippet pa ako ng mga alaala sa kanila. Pero nang ipinanganak na ang mga kapatid ko, hindi na pinapayagan ni Tatay na magbakasyon sa Mindanao si Nanay dahil masyado nang magulo ang Mindanao noon.

Nagandahan kami sa Basey. Maliit lamang ang town proper nito at may mga lumang bahay. Sa isang kalye na may hilera ng mga nagbebenta ng mga produktong yari sa makulay na banig, may isang lumang bahay na kahoy na sa itaas ay tindahan ng mga banig. Para itong museo ng mga banig na mababait ang nagbabantay. Siyempre pictorials galore kami ni Sunshine. May isang pabilog na banig na makulay ang gustong-gusto ko. Hindi ko nga lang binili dahil wala naman kaming paglagyan sa bahay namin sa Pasig. Pero nakapagpakuha ako ng ng litrato sa banig na ito. Nakasabit ngayon ang isang wall decor na banig na may disenyony pulang zigzag sa kusina namin sa Pasig.

Matagal ko nang kakilala si Dinah nang mga panahong iyon at matagal na akong tagahanga ng kaniyang nga tula pero hindi ko pa alam noon na lumaki pala siya sa Basey.

Ilang buwan matapos ng pagbisita naming iyon nangyari nga ang Yolanda, ang pinakamalakas na bagyo sa kasaysayan ng Filipinas. Kagaya ng iba pang mga lungsod at bayan sa Kabisayaan na dinaanan ng supertyphoon na ito, nadurog din ang Basey at daan-daan ang mga namatay. Siguradong nasira ang lumang bahay na iyon na pinuntahan namin at siguradong naanod ng baha ang mga magandang banig na nandoon. Nanalangin na lang ako na sana nakaligtas ang mga taong nakasalamuha namin doon.

Nagkakasundo ang maraming siyentista, lalo na ang mga makakalikasan, na ang abnornal na pag-init ng atmospera ng daigdig ay nagiging sanhi ng malalakas at napapadalas na mga bagyo tulad ng Yolanda. Ongoing ngayon sa Glasgow, Scotland sa United Kingdom ang 2021 United Nations Climate Change Conference o COP26 dahil ito ang ika-26 na United Nations Climate Change Conference. Napipikon na ang mga environmental activist tulad ng dalagitang Swedish na si Greta Thunberg sa lider ng mga bansa, lalo na ang mayayamang bansa na mga major polluter ng mundo, dahil parang ang bagal nilang kumilos at hirap na hirap silang magkasundo na umaksiyon na agad upang mahinto o maibsan ang mga carbon emission na nagpapainit sa mundo. Diktador man o hindi, komunista man o maka-demokrasya, kapitalista pa rin ang nananaig na mga interes na nananaig sa puso’t isipan ng mga politiko. Ang pag-iisip na ganito ang sumisira sa ating kapaligiran: pagkakalbo ng kagubatan, pagkasira ng kabundukan dahil sa pagmimina, ang polusyon sa hangin at tubig.

Mukhang wala masyadong maaasahan sa mga politiko pagdating sa kapakanan ng kapaligiran. Ano kayâ ang magagawa nating mula sa larangan ng panitikan? Bakâ kailangang isulat ang mga kuwento ng kasawiang hatid ng kalupitan ng kalikasan kasi pinagmalupitan natin ito?

Kayâ tuwang-tuwa ako nang malaman kong may sinusulat o nasulat na libro tungkol sa Basey si Dinah, ang ‘Weaving Basey: A Poet’s History of Home,” na ilalathala soon ng Ateneo de Naga University Press. Mapalad ako at naipakita niya sa akin ang manuskrito nito at nabasa ko nang mabilisan ang ilang bahagi noong pina-finalize pa niya ito. Pleasant surprise din sa akin na malaman na ipinanganak pala si Dinah sa Samar at sa Basey pa mismo. Malapit kasi sa puso ko ang Samar-Leyte dahil maliban sa nandoon nanggaling ang maternal grandparents ko, ayon sa kuwento ng Nanay at Tatay ko, ipinaglihi ako sa larawan ng isang sirena sa isang restawran sa piyer ng Tacloban. Noong hindi pa raw kasi masyadong malaki ang tiyan ni Nanay sa pagbubuntis niya sa akin, paminsan-minsan sumasama siya sa marinero kong Tatay sa barko ng Petron na sinasakyan nito noon. Mukha ngang ginawa talaga ako sa gitna ng dagat.

Kung gaano ka elegante at kaklaro ang boses ni Dinah bilang makata, ganito rin ka elegante at kaklaro ang boses niya bilang mananaysay. Buhày na buhày ang Basey sa kaniyang pagsasalaysay. Boses ito ng makatang nagkukuwento hinggil sa malagim na karanasan ng Basey. Mga kuwentong dapat sulatin kahit mabigat at masakit upang magsilbing alaala at maging aral para sa ating lahat.

Dahil sa librong ‘Weaving Basey: A Poet’s History of Home,’ ang Basey na Dinah Roma na Basey ko rin ay nagiging Basey natin lahat.

Pagbati at pasasalamat sa ‘yo Dinah sa libro mong ito.

Magandang hapon sa inyong lahat. Mag-ingat po tayo lagi.

The Manong I Never Had

Siya si Jigger S. Latoza. Ika-51 kaarawan sana niya ngayon subalit isa siya sa libo-libong kinuha ng COVID-19 ngayong taon dito sa ating bansa. Pumanaw siya noong Mayo 20, 2021.

Hanggang ngayon hindi pa rin ako nakaiyak. Parang hindi pa nga ako nakapagluksa para sa kaniya. Para kasing hindi totoong wala na siya. May pakiramdam pa rin ako na pagkatapos nitong pandemya, kung makakauwi na uli ako sa Antique at dadaan ako ng Iloilo, nandoon lang siya para pakainin ako at kung hindi siya masyadong busy susunduin o ihahatid pa niya ako sa airport.

Tanghali ng Mayo 20, tumawag sa akin si Mona, umiiyak. Wala na raw si Jigger. Napamura ako at namanhid na ang pakiramdam ko at hindi ko na narinig pa ang ibang sinabi ni Mona. Ang naintindihan ko lang, namatay si Jigger nang umagang iyon sa isang hospital sa Iloilo dahil sa COVID. Parang bombang sumabog ang masamang balita dahil tatlong araw pa lamang ang nakalilipas, nag-heart pa ako sa isang post ni Jigger na kumakain siya sa isang restawran sa Iloilo. Ni hindi ko man lang nabalitaan na nagkasakit siya. Kami nina Jigger at Mona ang mag-BFF sa University of San Agustin. Naging boss namin ni Mona si Jigger sa University Coordinating Center for Research and Publications (UCRP) sa San Agustin noon.

Matapos tumawag ni Mona, tumawag naman sa akin si Dr. Asuncion Faro, ang ina-inahan namin ni Jigger sa Iloilo. Umiiyak din si Ma’am. Sabi ko alam ko na dahil katatawag lang ni Mona. Almost hystirical ang iyak ni Ma’am at sinabihan ko siyang magpa-PCR test sila lahat sa bahay nila lalo na si Sir Art, ang husband ni Ma’am na isang stroke survivor. Naging room mate kami ni Jigger sa bahay ni Dr. Faro noong nag-aaral ako ng college at si Jigger ay bagong teacher. After graduation kung saan-saan na ako dinala ng tadhana—sa Manila, sa Palawan—pero si Jigger, nakatira pa rin kina Ma’am. Sabi ni Ma’am papunta na raw ang mga taga-Red Cross sa bahay nila na magsa-swab sa kanila. Sina Dr. Faro at Jigger ay board of directors ng Red Cross Iloilo Chapter.

Guro namin sa San Agustin si Dr. Faro (Na kalaunan ay Mommy Faro na ang tawag ko). Nang panahong iyon, nasa Estados Unidos ang dalawang anak ni Ma’am at doon pa rin nagtatrabaho ang bana niya na isang retiradong US Navy. Isang maid at dalawang pamangkin lang ang kasama niya sa bahay sa kalapit na Aurora Subdivision. Nang malaman ni Ma’am na naghahanap ako ng boarding house, sinabihan niya ako na sa kaniya na ako mag-board at makakasama ko raw si Jigger. Second year college na ako noon at si Jigger nasa unang taon ng kaniyang pagtuturo ng Political Science. Nang first year ako, editor in chief siya ng Augustinan Publications at staff writer naman ako. Pero hindi pa kami nag-uusap. Sa bahay kami ni Mommy Faro nagkakilala at agad ko siyang naging parang kuya. Dahil eldest ako sa apat na magkakapatid, naiinggit ako sa mga kalaro at kaibigan kong may kuya. Si Jigger ang naging kuya ko sa Iloilo. Kapag suweldo niya, nililibre niya ako ng hamburger sa Burger Junction sa gilid ng San Agustin. Kami rin ang bodyguard ni Mommy Faro kapag gusto niyang manood ng last full show sa sinehan sa downtown Iloilo. Wala pang SM City at Robinsons Place noon.

At tulad ng isang totoong kuya, kung minsan ipinapahamak din niya ang mga nakababatang kapatid. Minsan pag-uwi niya may dala siyang typwritten na mga tula. Mga tula ng isang kaibigan niya na crush ko na hindi niya siyempre alam na crush ko. Ibinigay niya sa akin at sinabihan akong laitin ko raw ang mga tula. Lagyan ko ng notes. Sabi niya, “Suyai poems niya. Libre ta ka hamburger karon.” Ako namang si uto-uto, nilagyan ko ng pangit na comments ang mga tula tulad ng “cliche,” “prosaic,” “redundant,” “purple lines,” at kung ano-ano pang panlalait na narinig ko sa mga workshop ni Leoncio P. Deriada, ang una kong guro sa pagsulat na taga-UPV Iloilo. Hindi ko naman talaga pinag-isipan ang comments ko. Ang iniisip ko lang ang suhol mula kay Jigger na hamburger. Nakuha ko nga ang hamburger ko pero ibinalik pala ni Jigger sa kaibigan niya na crush ko ang poems nito na may mga panlalait ko! Nagalit sa akin ang kaibigan niya at sinulatan ako ng isang nasty letter. Tuwang-tuwa naman si Jigger habang pinapanood ako na binabasa ang galit na sulat ng kaibigan niya sa akin. Nang magkita kami ni Dr. Deriada pinagalitan niya ako. Nakita raw niya ang notes ko sa mga poem ni ___. Nagsumbong pala sa kaniya. “Next time if you cannot offer any good suggestions for revision, don’t make those kinds of comments. His poems are good,” sabi sa akin na nanlalaki ang mga mata. Mangiyak-ngiyak ako at sinabi ko sa kaniya na ginawa ko lang iyon dahil inutusan ako ni Jigger. “Kag ginsunod mo man!” sabi ni Deriada. Siyempre hindi ko na sinabi sa kaniya ang tungkol sa suhol na hamburger.

Sayang ang kaibigang na iyon ni Jigger na crush ko. Guwapo pa naman sana. Pero kapag magkita kami, dinidedma ako. Hindi yata ako napatawad kahit kailan dahil sa ginawa ko sa mga tula niya. Kapag kino-confront ko si Jigger tungkol dito dahil paminsan-minsan naaalala ko pa rin ito, halakhak lang ang sagot niya!

Sa lahat ng trabahong pinasukan ko, ang sa UCRP ang pinakamasaya. Nang panahong iyon percieved na ang UCRP bilang pinaka-powerful na opisina sa buong unibersidad. Malakas pa nga ang bulung-bulungan na kung gusto mo maging chair o dean, mag-UCRP ka muna. Si Jigger kasi ang UCRP director at Executive Assistant to the University President noon.

Mukhang may katotohanan nga ang tsismis na ito dahil ang mga kasama kong Associates sa UCRP ay naging dean nga tulad ni Isidoro Cruz na naging dean ng College of Arts and Sciences at Graduate School, ni Nenelyn dela Fuente na dean ngayon ng College of Liberal Arts, Sciences, and Education (CLASE), at ni Aileen Vergara na naging dean din ng CLASE at ngayon ay ang kasalukuyang Vice President for Academic Affairs, ang kauna-unahang lay person na VPA ng aming Alma Mater. May kinalaman man si Jigger o wala sa mga nangyari sa kanilang career, consistent ito sa legend na kapag nag-UCRP ka magiging chair o dean ka. Kahit na matagal nang nabuwag ang opisinang ito.

Sa loob ng pitong taong pagtatrabaho ko sa San Agustin, marami akong nagawa dahil kay Jigger. At ito hindi ito legend kundi nangyari talaga. Nang minsang papuntahin ako ni Dr. Cirilo F. Bautista sa IYAS National Writers Workshop ng University of St. La Salle sa Lungsod Bacolod, nainggit ako. Pagbalik ko sa San Agustin sinabi ko ito kay Jigger at bakâ puwede rin naming gawin.

“We can start small. Perhaps a regional writers workshop?” sabi niya. Bilang coordinator ng Fray Luis de Leon Creative Writing Institute sa ilalim ng UCRP, pinagawa niya agad ako ng one page proposal ng San Agustin Writers Workshop. Agad niya itong binasa at inedit. Nang maayos ko na sinabihan niya akong i-present ko agad kay Fr. President Rodolfo Arreza, O.S.A. Mag-isa akong pumasok sa office ni Fr. Arreza at ipinaliwanag ko ang konsepto ko ng annual creative writing workshop. Ngumingiting nakikinig sa akin ang prayle at nang bored na siya, sumenyas siyang tumigil na ako. “What did Jigger say?” tanong niya. Sagot ko naman, “Jigger approved my proposal, Father. He likes the idea and he wants me to do it.” Biglang lumiwanag ang mukha ng matandang prayle at nagsabing, “Very good, very good, Iremil! Go, go! Do it!” sabay kumpas na pinapaalis na ako sa kaniyang harapan. Halos sumasayaw ako pabalik sa opisina ni Jigger. Nang tinanong niya ako kung ano ang sabi ni Father, tumawa siya nang sinabi kong isa lang ang tanong sa akin: What did Jigger say? Then approved na. Gawin ko na raw.

Ngayong Nobyembre, gagawin na namin ang 18th San Agustin Writers Workshop at kahit na matagal na akong wala sa San Agustin, ako pa rin ang naiimbitahang maging workshop director nito. Idea siyempre ni Jigger. At noong 2019, sa 17th workshop namin, kahit nag-resign na rin si Jigger sa San Agustin dahil ibinuhos nito ang panahon sa kaniyang mga negosyo, ay siya pa rin ang naghahanap ng pera para sa Leoncio P. Deriada Awards ng workshop. Isa kasi si Dr. Deriada sa mga regular panelist namin na talagang nagpapakontes ng pagsulat ng tula sa fellows at ang papremyo niya ay lollipop. Nang wala na siya, ipinangalan na namin sa kaniya ang kontest na ito at si Jigger ang nagpo-provide ng premyong pera. Tinamad na kasi kaming bumili ng malalaki at makukulay na lollipop sa Iloilo Central Market.

Dahil din sa suporta at tiwala ni Jigger, naumpisahan ko ring i-edit at ilathala ang SanAg Literary Journal. Gayundin ang Libro Agustino na kalaunan ay naging University of San Agustin Publishing House sa ilalim ng presidency ni Fr. Manuel Vergara, O.S.A. at sa tulong din Fr. Jose Rene Delariarte, O.S.A. na masigasig maghanap ng mga sponsor para sa printing.

Kahit na stressful ang buhay namin sa UCRP dahil ang dami naming ginagawa, masaya kami. Halimbawa ang mga miting namin na puwede namang gawing isa o dalawang oras lang ay nagiging buong araw dahil mas marami pang kuwentuhan, tsismisan, at kantiyawan. Bumabaha rin ang pagkain. Siguro kung may CCTV at may nagmomonitor sa mga miting namin, iisipin nilang nagpipiknik kami! Mahilig si Jigger magpanggap na autistic siya at kahit nagmimiting kami ay in character siya. Siyempre kasama ang batuhan ng pagkain at kutsara! Para mawalan kami ng gana ni Mona na kumain, paghahaluin niya ang Coke, Sprite, at Royal Tru Orange mula sa mga baso sa mesa sa kaniyang baso at iinumin ito na parang sarap na sarap siya!

Mahilig kami kumain sa opisina. Minsan habang nagkaklase ako, pinuntahan ako ng isang working student namin. Sabi, “Sir John, ginapatawag ka ni Sir Jigger. May emergency meeting kuno.” Siyempre kinabahan ako. Ano kaya ang nangyari? Bakit may emergency meeting? Dali-dali kong dinismis ang klase ko at umakyat sa aming opisina. Pagpasok ko, nasa pantry sila lahat at kumakain. Naamoy ko agad ang paborito naming pancit bihon na palagi naming inoorder sa Quorum, isang restawran sa gilid ng unibersidad. Perfect ito na palaman sa pandesal ng Tibiao Bakery. Sabi ko, “Anong nangyari, Jigs? Bakit may emergency meeting?” Ang sagot niya, “Wala, Day a. Nag-order ako sang favorite bihon mo. Indi kami makabatas magkaon nga wala ka.” Hindi raw nila maatim na kumain na wala ako! Hindi ko alam kung maiinis ako o masisiyahan. “Latoza may klase ako!” sigaw ko sa kaniya. Pinagtawanan lang niya ako. Kapag mainis kami ni Mona sa kaniya ay Latoza lang tawag namin sa kaniya. Sa mga pagkakataong ganito, laging nananaig ang sarap ng pancit bihon ng Quorum!

Alam ko I broke his heart nang biglaan akong mag-resign sa San Agustin noong 2008. Pero alam ko rin namang naiintindihan niya ang dahilan ko kung bakit. Bumalik ako sa Manila at nagturo sa Miriam College. Kapag nagbabakasyon ako sa Iloilo, sa opisina niya ako nagtatambay. Palagi pa rin niya ako pinapakain. At kahit na wala na rin siya sa San Agustin, palagi pa rin niya akong tini-treat ng lunch o dinner kapag nasa Iloilo ako. Alam kong super busy siya pero palagi siyang may time para sa akin. Isinisingit talaga niya. Nasanay na talaga siya na nililibre ako palagi kahit na sinasabihan ko siyang sa La Salle na ako nagtuturo at malaki na ang suweldo ko. Ayaw niyang ako ang magbabayad ng bill namin. Isa ito sa mga mami-miss ko kapag makauwi uli ako sa Iloilo at hindi ko na nga makikita si Jigger.

Mabait na anak at kapatid si Jigger. Siya ang nagpaaral sa mga kapatid. Inalagaan din niyang mabuti ang mga magulang hanggang sa pumanaw ang mga ito. Mabait din siyang kaibigan. Magaling na guro at manunulat at marami siyang mga estudyante na idol siya. Marami siyang natulungan. Aktibo siya sa Rotary at Red Cross. Walang duda na nasa langit na siya ngayon.

Minsan naging biruan namin ang Litany of the Saints matapos naming dumalo sa ordinasyon ng mga kaibigan naming prayleng Agustino. Ito yung part na nakadapa sa sahig sa harap ng altar ang mga inoordinahan at inaawit ng choir ang pangalan ng mga santo. Pagbalik namin sa office kanta kami nang kanta ng “St. Jigger of Victorias! (Taga-Victorias, Negros Occidental sina Jigger), St. Mona of Badiangan! (Taga-Badiangan, Iloilo sina Mona), at St. John of Maybato! (Maybato ang pangalan ng baryo namin sa Antique.) Sabi nga nila, ang ibig sabihin lang naman ng pagiging santo ay nasa langit na ang kaluluwa mo. Ang mga idinideklarang santo ng Vatican ay yaong mga kaluluwang sigurado ang Santo Papa na nasa langit sila at maaari nang mag-intercede para sa atin sa Diyos. Kayâ kanonisasyon ang tawag dahil idinadagdag na ang pangalan ng santo sa listahan o canon ng mga santo ng Simbahang Katolika.

Mukhang nagkatotoo na nga ang biruan naming “St. Jigger of Victorias.” Wala mang kanonisasyon pero magkakaisa ang napakaraming natulungan at napasaya ni Jigger noong nabubuhay pa siya sa paniniwala na isa na nga siyang santo. Ito ang paniniwala ko bilang kaibigan niya.

Si Jigger ang manong o kuya that I never had. Mapalad ako na naging bahagi siya ng personal kong buhay at ng buhay propesyonal ko. Birthday niya ngayon pero sa paniniwalang Katoliko naman, hindi na masyadong importanteng ipagdiwang ang kapanganakan natin sa mundo. Mas mahalaga nang ipagdiwang ang araw ng pagkamatay dahil ito ang araw ng pagsilang sa atin sa piling ng Panginoon sa langit. Kayâ kadalasan ang mga pista ng mga santo ay ang petsa ng kanilang kamatayan.

Walang kamatayan ang alaala ng kabutihan ni Jigger S. Latoza!

[Oktubre 20, 2021 Miyerkoles/ 9:00 n.g. Malate]

Eleksiyon 2022 (2) : Kung Bakit Ayaw Kong Tawaging Nanay si Leni Robredo

Dahil hindi ko naman siya talaga nanay at hindi ko siya magiging nanay. Ang gusto ko maging presidente siya ng ating bansa. Yung totoong presidente na disente at masipag. Yung magtatrabaho talaga nang husto at hindi lang magtatrabaho once a week saka magtatalak lang on national TV sa oras na tulog na ako dahil hindi talaga ako nagpupuyat. Gusto ko siya maging presidente na pangangalagaan ang aking mga interes bilang mamamayan dahil ayaw ko namang masayang ang mahigit kalahating milyon pisong buwis na binabayaran ko taon-taon.

Para sa akin ito ang mga mahusay na katangian ng isang nanay (biological man, stepmother, mother figure na kamag-anak o kaibigan, o nanay-nanayan) na igagalang at mamahalin ko: 1. Mapagbigay. Yung sinasabi nila na “isusubo na lang ay ibibigay pa sa anak.” Kayang ibigay lahat sa mga anak na hindi naman mapupunta sa pagso-spoil. Hindi aagawan ang mga anak ng mamanahin o pag-interesan ang mamanahin ng mga anak; 2. Matalino. Alam kung kailan didisiplinahin ang mga anak at sa pagdidisiplina ay laging kapakanan ng mga anak ang isinaalang-alang. 3. Makakatarungan. Pantay-pantay ang tingin sa mga anak, walang pinapaboran. Hindi sinungaling. Hindi siya magsisinungaling para pagtakpan ang mga anak o para ipahamak ang mga anak.

Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi ka niya i-EJK. Papakinggan ka muna niya bago ka niya pagalitan o parusahan. Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi ka niya lolokohin. Yung pangangakuan ng kung ano-ano pero wala namang balak na tuparin. Magsisinungaling siya sa ‘yo para makuha niya ang tiwala mo para mapatuloy ka niyang maloloko. Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi niya hahayaang kukunin ng kapitbahay ninyo ang inyong hardin o bahagi ng inyong balkonahe. Ipaglalaban niya ang inyong bakuran at bahay sa mga ligal na paraan at hindi niya kailangang tapunan ng granada ang kapitbahay na bully at suwapang. Ang totoong nanay (o tatay) ay hindi ka niya pagkakaitan ng mga karapatan na talagang nararapat para sa ‘yo. Hindi ka niya nanakawan. Ang tunay na nanay (o tatay) ay pagsisilbihan ka at hinding-hindi niya ito ipamumukha sa ‘yo dahil mahal ka niya at alam niyang responsabilidad niya ito at lubos na kaligayahan para sa kaniya ang gawin ito.

Bilang Bise Presidente kitang-kita ang mga mahusay na katangian ng isang tunay na nanay (o magulang) kay Leni Robredo. Gayun pa man ayaw ko pa rin siyang maging nanay. Gusto ko siyang maging mahusay na presidente.

Klaro sa akin na tuluyan nang babagsak ang bansa kung magkamali pa tayo sa pagpili ng presidente sa eleksiyon sa 2022. Pinaghahandaan ko na ito. Mapalad ako at may kakayahan akong paghandaan ang posibilidad ng tuluyang pagbagsak ng Filipinas. Mas maraming Filipino ang walang magagawa kundi magtiis na lamang sa kahirapan dala ng incompetent at korap na pamahalaan.

Tulad ni Leni naniniwala ako na hindi na dapat magpatuloy ang bobo, tamad, bastos, at korap na pamamahala ni Duterte at hinding-hindi dapat makabalik ang magnanakaw na pamilyang Marcos sa Malakanyang.

Kayâ si Leni ang sinusuportahan ko ngayon. Naniniwala akong siya ang aahon sa ating bansa dahil isa siyang mahusay na ina ng bayan na mapagbigay, matalino, at makakatarungan. Pero hindi ko pa rin siya tatawaging nanay.

Sa Hunyo 2022, tatawagin ko si Leni na President Leni Robredo o Presidente Leni. Kapag mabuwisit ako sa kaniya tatawagin ko lang siyang Leni. Kapag galít na ako sa kaniya dahil lalabas din pala na korap din siya tulad nina Erap, Gloria, at Duterte, tatawagin ko siyang Robredo para madamay ang magandang alaala ng kaniyang yumaong bana at hindi na maaaring ipagmalaki ng kaniyang totoong mga anak ang apelyido nila. I mean, kung Marcos ba o Duterte ang apelyido mo maipagmamalaki mo ba talaga ito? I mean, honestly speaking. Yung kaharap mo ang sarili mo sa salamin na hindi ka lasing o nakadroga?

Pero naniniwala ako, base sa mga ginawa at ipinakita ni Bise Presidente Leni Robredo ngayong panahon ng pandemya, magiging mahusay siyang presidente ng Filipinas at bilang mahusay na nanay rin ng bayan. Pero hindi ko pa rin siya tatawaging nanay dahil gusto kong tawagin siyang Presidente Leni Robredo. Ang presidenteng igagalang at pagkakatiwalaan ko. Ang presidenteng ipagmamalaki ko.

Eleksiyon 2022 (1) : Unang Araw ng Filing of Candidacy

Bakit kayâ mas nirerespeto ko pa ang isang security guard na nag-file ng candidacy sa pagka-senador na ang plataporma ay ang pagkakaroon ng mas maraming benepisyo ang mga manggagawang tulad niya at isinusulong din niya ang libreng national ID? Nangako din siyang ibigay niya ang kalahati ng kaniyang suweldo sa mahihirap kapag manalo siya.

Minsan kasi may tumakbong presidente na nangakong i-solve ang problema sa droga, trapik sa Metro Manila, at rice cartel among others in 3 to 6 months, wala naman nangyari at maghahalalan na uli.

Mas nirerespeto ko rin ang isang nag-file para sa pagka-bise presidente na ang ipinapangakong gagawin kapag manalo ay magpapapagawa ng banyo at kasilyas sa lahat ng barangay at ang ihi ng mga lalaki ay gagawin niyang perfume at ang ihi ng mga babae ay gagawin niyang organic fertilizer. Gusto ko ang idea niya. Sexy ang dating sa akin ng ihi ng lalaki na gagawing perfume kahit na hindi naman talaga ako nagpi-perfume dahil hikain ako. Dahil ang plano ko naman talaga ay mag-retire nang maaga at uuwi ng Antique para mag-organic farming, why not kung magawan ng paraan na maging organic fertilizer ang ihi ng mga babae. Sina Nanay at Tita noong bata pa ako, pinapandilig talaga nila sa mga orkidyas nila ang kanilang ihi sa arinola kayâ matataba at namumulaklak ang mga tanim nila.

Kaysa naman tulad ng isang politiko na nangakong magpapatayo ng klasrum sa lahat ng barangay pero wala namang nangyari kasi nagnakaw lang.

Mas nirerespeto ko pa ang babaeng tatakbong senadora dahil siya ang magkokonekta sa atin sa mga puting duwende. Sana pati sa mga tamawo o elves na rin. I mean, hindi masama kung magawan ng paraan na magkausap kami ni Legolas!

Mas maganda na ito kaysa isang politiko na mura nang mura. Pati Diyos minumura na para bang may bumubulong sa kaniya na demonyo. At least ang isang ito, bulong lang ng duwende ang pinapakinggan at puting duwende pa. May paniniwala sa amin sa Antique na mabait ang mga puting duwende, kamâkamâ ang tawag namin. Matakot ka kapag itim ang kamâkamâ.

Mas may respeto pa ako sa mga nameless na nag-file ng candidacy ngayong araw na malamang idedeklarang nuisance candidate ng Comelec dahil walang kakayahan, ibig sabihin walang pera, na magkampanya sa buong bansa. Wala naman kasi silang nakaw na yaman o di kayâ wala namang mga unscrupulous na negosyante ang magdo-donate ng campaign fund para sa kanila para papaboran nila kapag nasa puwesto na sila.

Ang pinagtataasan ko ng kilay ay ang isang political butterfly na tatakbo uling senador after magpalipas ng isang termino bilang konggresista sa isang mahirap na probinsiya sa Kabisayaan kahit na taga-Metro Manila naman talaga siya. Nakatatlong termino kasi sa Senado kayâ itong purita kalaw na probinsiya ang naisip niya dahil wara’t pulos naman talaga ang mga politiko sa lalawigang ito. Ang saving grace lang ng trapong ito, supportive siya sa arts at in fairness, gusto ko ang TV show niya tungkol sa kultura at sining. Ginagamit ko pa mga sa mga klase ko.

Natatawa naman ako at naaawa sa isang nag-file ng candidacy para sa pagkapresidente. Bukod kasi sa inapi-api siya ng mga dating kaalyado sa kanilang partido at na-political veerus siya nang bongga, hindi ko alam kung saan siya kumukuha ng self-confidence o bilib sa sarili na isiping maging presidente ng bansa gayung nang maging kongresista at senador ay siya ang may pinakamaraming absent sa mga sesyon. I mean, ano ang plano niya kapag manalo siya? Matulog din palagi sa loob ng kulambo sa Mindanao habang nangungurakot ang mga tauhan niya sa Malakanyang by the Pasig River? Saka red flag kaninang umaga ang inasal ng fans niya ha. Bawal pa ang social gathering pero nag-gather pa rin sila sa Luneta at CCP Complex. At humagalpak talaga ako sa tawa nang makita ko ang ka-tandem niyang bise presidente. Siya, pro-death penalty at ang kapartner niya ay pro-life. Hindi ba sila nag-usap?

Ang pinakanakakadiri sa lahat na napanood ko sa TV ngayong araw ay ang tatlong magkapatid na tatakbo na para bang walang ibang alam ang pamilya nila na karera kundi maging politiko lamang. Kunsabagay, may mga magkakapatid na doktor sila lahat o pari sila lahat. Pero nakakahiya namang ikumpara natin ang mga doktor at pari sa mga politiko di ba?

Actually papabol silang tatlo. Ewan ko ba kung bakit type ko talaga ang mga Intsik at mga mukhang Intsik! Pero siyempre turn off ako sa mga trapo lalo na’t political dynasty rin ito. Diyos ko! Palítan lang ang dalawang poging magkapatid sa pagkameyor at pagkakongresista. Ang pogi nilang kapatid na senador ay hindi pa sure kung pagkasenador uli ang tatakbuhan dahil umaasa pang maging running mate ng anak ng isang nangakong i-solve ang problema sa droga in six months na hindi naman nangyari. Sa isang interview sa TV, proud pa sila na tatakbo silang un-opposed. Anong klaseng lungsod ito? Wala na bang ibang matalino at masipag sa lugar na ito?

Unang araw pa lamang ito ng filing of candidacy. Gaya ng dati, mukhang circus pa rin ito o isang malawakang reality TV comedy show. Hindi nga lang nakakatawa kasi patunay lamang ito na mahinang klase ang demokrasya na mayroon tayo. Mahina ang ating bansa dahil kadalasan mga itim na payaso ang pinipili nating mamuno sa atin.

Bása Tayo (2) : Mga Tulay sa Libo-libong Pulô

Magandang metapora ito para sa pagsasalin na ginagawa ni Joaquin Sy sa mga tula ng mga Tsinoy na makata mula Mandarin tungong Filipino. Muli niyang ipinakita ang pagtutulay na ito sa pinakabagong antolohiyang kaniyang inedit at isinalin, ang Mga Tula sa Libong Pulô na inilathala ng Philippine Cheng Bio Eng Foundation dito sa Manila ngayong 2021. Kasama ni Sy bilang mga editor ng libro ay sina Eilene Narvaez, Sze Manchi, at Wesley Chua.

Bago ang librong ito, mayroon na akong kopya ng tatlong kalipunan ng mga tula ng mga Tsinoy na makata na nasa orihinal na Mandarin at may salin ni Sy: Ilaw sa Mata (Kaisa Para sa Kaunlaran, 2011) ni Benito Tan, Halo-Halo: Poems of the Philippines (Philippine Chinese Literary Arts Association, 2015) ni Grace Hsieh-Hsing, at Selected Poems (Hongkong Fung Nga Publishing, 2016) ni Jameson Ong. Silang tatlo, at kasama na si Sy, ay pawang ginawaran ng Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas ng Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) na ako ang sekretaryo heneral ngayon. Ang mga tula nina Hsieh-Hsing at Ong ay ginagamit ko sa mga klase ko sa Philippine Literature at Creative Writing.

Kinagigiliwan kong binabasa nang paulit-ulit ang tatlong librong ito at ngayon ay nadagdagan pa ng isa. Sa katunayan, mas mahalaga itong Mga Tula sa Libong Pulô dahil tinipon nito sa isang volume ang mga piling tula ng mga pinakamagaling na makatang Chinese-Filipino o Intsik. Bukod kina Tan, Hsieh-Hsing, at Ong, kasama sa librong ito ang mga tula nina James Na, Bartolome Chua, Sze Manchi, Ben Ching, Charles Sy Ching Tek, at Charlie Go. Ito na talaga ang “THE Tsinoy Poetry Anthology!”

Ang totoo niyan, noon pa mang nag-aaral ako ng MFA sa La Salle noong dekada 90, alam ko na na mayroong mga makatang Tsinoy. Halimbawa una kong narinig ang tungkol sa mga tula ni Hsieh-Hsing sa isang professorial lecture ng guro naming si Isagani R. Cruz. Unang pagkarinig ko pa lang ng “La Generala” sa salin sa Filipino ni Dr. Cruz, naging idolo ko na agad sa pagsulat ng tula si Hsieh-Hsing. Naaalala ko pa nang minsan pumunta ako sa Solidaridad, may nakita akong libro ng mga tula ni Hsieh-Hsing na may salin sa Ingles ni John Shih. Wala pa akong pambili ng libro noon kung kaya’t umalis ako ng sikat na bookstore na ito sa Padre Faura na mabigat ang loob.

Alam ko rin noon ang disertasyon ng kaibigan kong si Shirley Lua ay tungkol sa mga makatang Tsinoy. Dragon Becoming Shrimp: Chinese-Filipino Poetics yata ang pamagat at hanggang ngayon kinukulit ko si Shirley na ilathala na ito para mabasa ko na. Mabuti na lang at maraming kalipunan ng mga tulang Tsinoy na may salin niya ang inilathala ni Sy. Hindi makukumpleto ang “kanon” ng panulaang Filipino kung hindi makakasama ang akda ng mga Filipinong nagsusulat sa Mandarin.

Nasa writing table ko lang itong Mga Tula sa Libong Pulô. Ito ang tipo ng libro na hindi ko kailangang basahin from cover to cover. Nandiyan lang ito sa mesa ko, katabi ng librong Daily Stoic (Portfolio/Penguin, 2016) nina Ryan Holiday at Stephen Hanselman at 35 Day for Travelers: Wisdom from Chinese Literary and Buddhist Classics (2015) ng Venerable Master Hsing Yun Public Education Trust Fund na binabasa ko tuwing paggising ko sa umaga.

Kaninang umaga, ang pahina ng isang tula ni Benito Tan ang aking nabuksan. May pamagat itong “Sa mga Bahay ng Opisyal.” Heto ang maikling tulang ito: “May mga taong / Nagtatapon / Ng maruruming bagay. // Walang taong / Nagtatapon / Ng maruruming asal. // Iyan ang sabi ng basurahan.” Napahalakhak ako. Panahon na ng eleksiyon at kitang-kita naman sa mass media ngayon na walang balak magtapon ng maruruming asal ang mga politiko natin. Naisip ko, ito ang pambungad na tula para sa mga klase ko sa Philippine Literature sa pagbubukas ng klase ngayong Oktubre. Maikling tula lang, napapanahon, at magandang gamiting halimbawa upang ipaliwanag ang konsepto ng imahen, metaphorical language, at ng persona. Bongga dahil nagsasalita ang basurahan ito. Quoted ng persona!

Magandang gabay sa pagbabasa ng antolohiyang ito ang introduksiyon ni National Artist Virgilio Alamario, a.k.a. Rio Alma, na may pamagat “Sampumpong Krisantemo at Banayad na Parikala.” Nagsimula ito tungkol sa impluwensiya ng panulaang Tsino sa panulaan Amerikano tulad ng mga tula ni Ezra Pound na bahagi ng kilusang imagism. Dahil si Sir Rio ito, muli niyang ipinapaalala sa atin na ang pagiging imagistic ng tula ay matagal nang nakikita sa mga katutubong panulaan natin at nagbigay siya ng ilang halimbawa mula sa mga tulang naipon noon ng  Kastilang si Fray Gaspar de San Agustin. “Ang katangian ng imaheng Imagist, at napitas ni E. Pound sa sinaunang pagtulang Chinese ay taglay rin ng sinaunang talinghaga sa pagtulang Filipino,” ani Almario. Kasama ng pagiging imagist na ito ay ang tinatawag niyang “banayad na parikalà” o ang matimping paggamit ng irony at paradox. Ang paliwanag pa ni Almario, “Banayad sapagkat isinadula ang nais sabihin sa tulong ng nagsasalungatang kulay at kilos, nagtutunggaling pang-uri at pandiwa sa nagtatagis ngaunit magkaagapay na mga pangungusap.” Kay gandang pagbasa sa mga katangian ng mga tula sa librong ito! Huwag natin siyempreng kalimutan na tulad ko at ng maraming pang mambabasang Filipino, ang salin lamang ni Sy ang nababasa namin. Kumbaga, tumutulay lang kami sa saling-tulay na ginawa ni Sy. Gayunpaman, maaari pa rin nating ma-enjoy ang mga akdang ito tulad din naman ng pagbasa natin ng world literature na kadalasang binabasa lamang natin sa salin sa Ingles.

Sa tulang “Pamumulaklak ng Punò” ni Ben Ching, makikita ang tinutukoy ni Almario na pagiging imagistic at ang banayad na parikalà. “Kung ayaw mamulaklak ng puno, / Maglaan ng panahon sa araw-araw / At subukang kausapin ito. / Kapag kinausap ang puno / Tiyak mamumulaklak. // Kung ano ang kulay ng bulaklak, / Depende sa kung ano’ng sinabi mo rito.” Ito ang tipo ng tula na pagkatapos mong basahin ay nanamnamin mo na lamang ang mga imahen at tahimik na pagmunihan ang kahulugan. Hindi mo na kailangang ipaliwanag pa.

Nais kong sipiin nang buo rito ang pahabol ni Sir Rio sa kaniyang introduksiyon dahil sapul nito ang proyektong pagsasalin bilang pagtutulay ni Joaquin Sy sa konteksto ng nangyayari ngayon sa pagitan ng ating bansa at ng China. “Nabanggit ko na ito minsan at nais kong ulitin. Ang proyektong ito ni Joaquin Sy bilang tagasalin at editor ng Mga Tula sa Libong Pulô ay napakahalagang tulay sa ugnayang pangkultura ng mga Filipino at mga Chinese. Hindi dapat maipit sa shabu, West Philippine Sea/South China Sea, POGO, at kahit sa bakuna, ang ating kasaysayan. Kailangan ang maraming Joaquin Sy upang maging makabuluhang sapin ng kamalayang Filipino ang kulturang  Chinese ng ating mga Singkit.” Lalong lumalala ngayon ang Sinophobia sa bansa dahil sa mga kontrobersiyal na isyu tulad ng Pharmally at ng smuggling ng carrots mula China na dahilan ng pagkalugi ng mga magsasakang Filipino.  Hindi ito dapat maging dahilan upang kamuhian natin ang ating kapuwa Filipino, o dedmahin ang literaturang Filipino na nakasulat sa wikang Tsino.

Bahagi ng Literaturang Filipino ang akda ng mga manunulat na Tsinoy sa wikang Mandarin. Filipino ang mga Tsinoy. Kayâ hindi ako nagsasawang i-correct ang mga kaibigan o estudyante na kapag minumura ang mga Chinese dahil sa pang-aagaw ng mga ito ng mga isla at bahura natin sa West Philippine Sea ay “Intsik” ang ginagamit nila. Sinasabi ko sa kanila na Chinese o Tsino ng bansang China ang kalaban natin at hindi ang mga Intsik. Filipino ang mga Intsik o mga Chinese-Filipino o Tsinoy. Isa itong halimbawa na kailangan ng pagtutulay sa mga konsepto at salita.

Sabi nga ni Joaquin Sy sa kaniyang tala bilang editor at tagasalin, “Ang pagsasalin ay pagtutulay at pakikipagkaibigan. Isang gawaing tunay na ‘kapaki-pakinabang.’” Masaya rin sila na maraming manunulat na Tsinoy na ang binigyang parangalan ng UMPIL. Aniya, “Ang pagtanggap ng wikang Tsino bilang mahalagang wika ng panitikan sa Filipinas ay kasingkahulugan ng pagkilala at pagtanggap sa mga Tsinoy bilang bahagi ng makulay na habi ng bansang Filipino. At iyon ang pinakamalaki at pinakamahalagang kunsuwelo naming sa pagsasalin sa nakalipas na tatlo’t kalahating dekada.”

Ang mga antolohiyang gaya nitong Mga Tula sa Libong Pulô ay ang magbibigay sa ating mga Filipino ng mga tulay upang kahit paunti-unti ay lubusan nating matutulayan ang ating libo-libong pulô, ang minamahal nating arkipelago.

Ang Literaturang Filipino Ayon kay Lumbera

Kapag nagtuturo ako ng Philippine Literature, Regional Literature, o Literary History of the Philippines ang binabasa at tinatalakay namin ng mga estudyante ko sa unang linggo ng termino ay ang mga sanaysay ni Bienvenido Lumbera na “Harnessing Regional Literature for National Literature,” “Ang ‘Pambansa’ at ang ‘Pampanitikan’ sa Pambansang Panitikan,” at “Panitikang Panrehiyon, Panitikang Pambansa: Magkabukod at Magkarugtong” na mula sa kaniyang librong Writing the Nation/Pag-akda ng Bansa (UP Press, 2000); at ang klasiko niyang lektura na “The Rugged Terrain of Vernacular Literature” na mula sa kaniyang librong Revaluation: Essays on Philippine Literature, Cinema and Popular Culture (UST Publishing House, 1997). Ang batayang libro naman na nire-require ko sa mga estudyante ko ay ang dalawang “Lumbera Textbooks,” ang Philippine Literature: A History and Anthology (unang inilathala ng National Bookstore noong 1982) na kasama niyang awtor/editor ay ang kabiyak niyang si Cynthia Nograles-Lumbera at ang Filipinos Writing: Philippine Literature from the Regions (2001). Ang dalawang antolohiyang ito ay parehong inilathala ng Anvil Publishing.

Sa “Harnessing Regional Literature” maganda ang inilatag ni Lumbera na mga working definition ng mga konseptong “literatures of the Philippines,” “Filipino literature,” at “national literature. Ang tanong niya ay tinutukoy ba ng tatlong konseptong ito ang iisang lawas lamang ng mga akdang pampanitikan?

Ang “Literature of the Philippines” o ang Literatura ng Filipinas ay, “Refers to the totality of works found withing the territory called the Philippines.” May lubid na nagdudugtong sa mga akda sa teritoryong ito: “It could be that the unity derives from the race of people producing literary works in the Philippines. Another possibility is that a common experience of history binds the works of authors residing in the Philippines. It could also that the authors recognize a single central government.” Kung gayon, ang lahat ng mga akdang nasulat ng mga Filipino sa ating arkipelago ay pasók dito.

Ang “Filipino Literature” o Literaturang Filipino naman ay aniya, “First of all, the nationality of the authors is ‘Filipino.’ Secondly, that on the literary works taken together, nationality has left a mark that distinguishes them from the writing of authors found elsewhere in the world.” Kasama sa Literaturang Filipino ang akda ng lahat ng Filipino, natural man o naturalized.

Ang “National Literature” naman o Pambansang Literatura sabi ni Lumbera ay, “There is the assumption that the works are by authors who are part of the nation and are willing participants in the aspirations of that nation. This assumes that there exists a common concept of nation among the writers. Highlighted in the term ‘National Literature’ is the political character of literary production.” Basta sa imahinasyon (at quoted ni Lumbera si Benedict Anderson hinggil dito) ng manunulat ay bahagi siya ng “Filipino nation,” pasók ang kaniyang mga akda rito.

“Literaturang Filipino” ang ginagamit kong pantukoy sa pinaghalong “Literatura ng Filipinas,” “Literaturang Filipino,” at “Pambansang Literatura” ni Lumbera. Mas pambansa ang tunog ng “literatura” kaysa “panitikan” na masyadong Tagalog sa pandinig. Ang Filipino na tinutukoy ko ay lahi, nasyonalidad, at citizenship. Samakatwid, ang Literaturang Filipino para sa akin (ibinase ko kay Lumbera) ay ang lahat ng mga akdang pampanitikan sa kahit anong wika na sinulat ng mga Filipino—natural born man o naturalized—sa ating arkipelago at sa iba pang panig ng mundo.

Batid ni Lumbera na hindi ganoon ka simple ang mga pagpapakahulugan at pagkaunawa sa tatlong konseptong binanggit niya. Maraming problema ang kaakibat ng pagbibigay depinisyon sa mga ito sapagkat dumaan tayo sa dalawang kolonisasyon. Binanggit niya ang sistemang edukasyon natin na itinatag ng mga Americano kung kaya’t, “The literary works that came into the Philippines via the educational system catered to the aspirations of the ilustrado class.” Kayâ kung titingnan raw natin ang ating “regional literature” o literaturang rehiyonal, ang mga nakasulat na akda sa Kastila at Ingles, kahit sinulat ng mga “regional writer” ay parang nagiging “national.” Batid niya ang malaking problema sa pagitan ng dikotomiyang “regional” at “national.”

Heto ang mga tanong at haka niya: “Who was it who decided that regional literature ought to consist only of works written in the vernacular? Who was it who relegated ‘regional literature’ as a mere sub-category of ‘national literature?’ The questions are raised not so much to identify individual culprits as to identify the structures that decreed certain literary works by Filipinos as ‘regional’ but others, for reasons that remain unclear, as ‘national.’ As far as we can tell, such a system arose from the same consciousness that set up the educational system, which in turn has been instrumental in spreading the notion that language determines the classification of regional literature.”

Sa sanaysay na ito sinabi niya na kailangang sinupin, pag-aralan, at isalin ang mga “literaturang rehiyonal” upang hindi na lamang mga akda sa Tagalog, Kastila, at Ingles ang mailalagay sa kanon ng “pambansang literatura.” Dapat din daw i-interrogate ang idea natin kung ano ang pambansang literatura. At dapat daw magkaroon ng “shake up” hinggil dito upang dadating ang araw na bagamat naririyan pa rin ang dalawang kategoriyang literaturang rehiyonal at literaturang pambansa, walang paghuhusga o paniniwala na mas angat ang pambansa kaysa rehiyonal.

Sa sanaysay niyang “Ang ‘Pambansa’ at ang ‘Pampanitikan,’” ipinagdiinan ni Lumbera ang halaga ng nasyonalismo sa ating literatura at sa lipunan sa kabuoan. Hindi raw dapat isantabi ang nasyonalismo sa harap ng globalisasyon. Nagtaray pa nga siya. Aniya, “Wala na halos pag-aatubili ang mga bayarang intelektuwal ng pamahalaang Ramos sa pagmumungkahing lipas na raw ang panahon ng nasyonalismo.” Bahagi ng idea niya ng nasyonalismo sa panitikan ay ang pag-aaral ng katutubong estetika.

Ani Lumbera, “Hindi na maipagpapaliban ang paglilinaw sa katutubong estetika. Naghihintay ang balorisasyon ng mga akda sa mga katutubong wika, na nasantabi sa pagpili ng mga akdang dapat pahalagahan ng mga Filipino dahil lamang hindi nakatutugon ang mga ito sa estetikang ipinamana sa mga iskolar at kritiko ng kolonyal na edukasyon.” Itong kolonyal na edukasyon ang dahilan kung bakit mababa ang tingin natin sa sariling literatura, lalo na sa mga akda natin sa mga rehiyonal at katutubong wika.

Sa sanaysay na “Panitikang Panrehiyon, Panitikang Pambansa,” muling ipinagdiinan ni Lumbera ang pagkaitsapuwera ng mga literatura sa mga rehiyonal na wika sa pagbuo ng kanon ng panitikan ng Filipinas. Tatlong panitikan lamang ang nakakapasok sa kanon na ito. Mga nakasulat sa Tagalog, Ingles, at Kastila. Aniya, “Ang lalong mahalagang tanong para sa okasyon ay kung bakit hindi nakapasok sa ‘kanon’ ang mga awtor na sa wikang rehiyonal nagsulat. Ang naiwang impresyon tuloy sa ilang henerasyon ng mga estudyante ay walang puwang sa ‘kanon’ para sa mga manunulat sa mga rehiyonal na wika.”

Nakita niya na isa sa mga sanhi nito ay ginawang batayan ng wikang pambansang Filipino ang Tagalog. Dahil dito naging pambansa ang mga nakasulat sa Filipino/Tagalog. Ang panukala niya at “Ibalik sa rehiyon ang panitikang Tagalog” na pamagat ng isa niyang sanaysay.  Sabi pa niya, “Sa loob ng panahong ang panitikang Tagalog ay halos naging katumbas ng panitikang pambansa, ang mga panitikang panrehiyon na pinangungunahan ng Sebuwano, Ilonggo at Iluko, ay nabuhay at umunlad nang may bahagyang kaugnayan lamang sa panitikang sinusulat sa sentro ng bansa.” Hindi man ginamit ni Lumbera ang salitang “Manisentrismo” sa pambansang literatura sa kaniyan sanaysay, klaro naman na sinasabi niya na isa ito sa mga dahilan kung bakit naitsapuwera ang mga rehiyonal na akda sa kanon na ini-insist niya ilagay muna sa loob ng panipi, “kanon,” dahil tentatibo pa lamang ito.

Marami pang trabaho ang kailangang gawin. Aniya, “Hangga’t ang mga panitikang panrehiyon ay hindi pa nasisinop ng mga iskolar at kritiko, nakabimbin ang pagbubuo ng tunay at awtentikong kanon, at hindi pa rin tayo handa para pag-usapan nang may bahagyang katiyakan ang tinatawag nating Pambansang Panitikan.”

Palagi kong sinasabi sa aking mga estudyanteng literature ang major sa undergrad man o graduate programs, marami silang maiaambag sa larangan ng Literaturang Filipino kung seseryosohin nila ang pagtrabaho. Kahit luma na ang sanaysay ni Lumbera na “The Rugged Terrain of Vernacular Literature,” noong 1977 pa ito unang nalathala at binasa sa isang kumperensiya sa University of San Carlos sa Cebu noong 1976, nananatili pa ring problema ang tatlong kakulangang inilatag niya: 1. Problema sa materials, 2. Problema sa tao, at 3. Problema sa metodolohiya.

Kailangang ipunin pa ang akda sa iba’t ibang wikang rehiyonal at katutubo. Kailangang pag-aralan at isalin ang mga ito. Kailangan ding ilathala. Kailangan ng mga taong gagawa nito: mga researcher na mangangalap at mag-document, mga kritiko, at mga tagasalin. Kailangan ding magkaroon ng sariling pamamaraang basahin at tasahin ang ating mga akda at hindi lamang aasa sa mga idea at teoryang kanluranin mula sa kolonyal na sistemang edukasyon natin.

Hanggang ngayon, nandiyan pa rin ang tatlong problema ni Lumbera. Ngayong wala na siya, kailangan na nating ipagpatuloy ang nasimulan niyang trabaho.

Halimbawa, sa katatapos pa lamang na traymester namin dito sa De La Salle University, nagturo ako ng Philippine Literatures from the Region sa mga literature major naming (tatlo lang naman sila sa special class na ito). Ang Filipinos Writing ang main textbook namin. Isa sa mga aktibidad namin ay usisain ang librong ito sa pamamagitan ng pagtingin sa Table of Contents lamang. Tinanong ko sila kung ano ang kakaiba na napansin nila. Ang clue, ang sabi ko sa kanila, ay tingnan ang mga chapters sa ilalim ng Luzon, Visayas, at Mindnao. Napansin ng mga estudyante ko na sa ilalim ng Luzon at Visayas, nahahati sa mga wika at rehiyon ang mga akda. Halimbawa sa Luzon ay may Cordillera Literature, Pangasinan Literature, hanggang Bicol Literature. Pagdating naman sa Visayas, represented ang lahat ng rehiyong ng Kabisayaan—Eastern, Central, at Western. Pero pagdating sa Mindanao, isang chapter lang. Naka-lump ang buong Kamindanawan sa ilalim lamang ng “Mindanao Literature.” Itong Filipinos Writing ang sa tingin ko ang pinakakumprehensibong at pinakarepresentatibo na antolohiya ng Literaturang Filipino. Pero kailangan nang i-update ito.

Marami pa tayong dapat gawin. Ang maganda lang, naumpisahan na ito ng dakilang si Bienvenido N. Lumbera na talagang isang tunay na Pambansang Alagad ng Sining. Napakalaki ng utang na loob natin sa kaniya.