Linggo sa Intramuros

Sa may Puerta Real sa Intramuros.

Para maabot ko ang aking goal na 10K steps ngayong araw ng Linggo, naisip ko kahapon na mag-walking ngayong umaga sa Luneta at pagkatapos mag-breakfast o brunch sa Intramuros. Gin-PM ko si Pietros kung gusto niyang samahan ako. At dahil kaladkarin siya agad naman siyang umuo.

Kayâ paggising ko kanina mga 5:00 AM, nagkape agad ako at nagpandesal. Gusto ko kasi may laman ang tiyan ko bago mag-walking. Kailangan ko ring magkape agad para makapag-CR ako nang maaga. Ayaw kong maghanap ng CR sa Luneta o Intramuros.

Mga 7:15 ako umalis sa aming condominium building na nasa tabi ng La Salle. Mga 7:45 ako nakarating ng Taft Avenue entrance ng Luneta. Sarado! Akala ko kasi binubuksan ito kung umaga para sa mga nag-eehersisyo. Naloka ako. Tiningnan ko ang phone ko. May text si Pietros. Nasa taxi na raw siya at sa Taft na. Tinatanong niya kung nasaan na ako. Sagot ko sa harap ng Luneta at hihintayin ko siya. Tiningnan ko rin ang pedometer ng iPhone ko. Naka-3,842 steps lang ako. 2.4 kilometro lang pala ang layo ng Luneta sa condo ko. Malapit lang.

Mayâ-mayâ pa dumating na rin si Pietros. Sabi ko sa kaniya dumiretso na kami ng Intramuros. Napansin namin na medyo marami rin ang nagwo-walking at nagdya-jogging na disappointed dahil sarado ang Rizal Park. Naisip ko, siguro naman ang Intramuros ay bukas. Dahil kung hindi, tatawagan ko si poging Yorme Iskô at aawayin ko. Charot!

Bukas nga ang Intramuros! Sa bungad ang Puerta Real Gardens. Ito ang sarado. Sayang at gusto ko pa sanang ipakita kay Pietros ang hardin na ito na magandang venue para sa mga party tulad ng kasal at birthday. Naiisip ko nga, dito kaya ako mag-50th birthday? Paula at Candida ang theme.

Pagpasok namin ng tarangkahan ng Intramuros na nasa harap ng Pamantasang Lungsod ng Maynila (PLM), ang kalye pakaliwa ang unang pinuntahan namin. Iyon kasi ang hindi ko masyadong dinadaanan. Nagulat kaming malaman na malaki pala ang PLM. Para kasing maliit lang tingnan. Isang block pala ang haba nito. At sa likod nasilip namin ang loob at maraming gusali pala ito. May isang building sila na may pinto sa tabingkalsada. Maganda ang disenyo nito na parang lumang bahay na pang-Intramuros ang arkitektura. Napakuha ako ng larawan dito dahil sabi ko kay Pietros, ipapagaya ko ito kapag magpagawa ako ng sarili kong bahay balang-araw.

Ang pintong gustong ipagaya ng Sirena.

Sa kabilang kalsada ng magandang gusaling ito ang hardin ng Balauarte de San Diego na isang venue rin para sa parties. Sarado rin ito ngayong may pandemic.

Hindi ganoon karami ang mga tao sa Intramuros kaninang umaga. To think na Linggo at pista pa ni Señor Santo Niño. May mga misa pa rin naman sa San Agustin Church at sa Manila Cathedral pero limitado lamang ang pinapapasok dahil ipinapatupad ang physical distancing. Naalala ko tuloy si Manang Sabel. Kapag nagdi-date kami, Saturday o Sunday at nagkikita kami sa San Agustin Church dahil ang una naming activity, bago kumain at magtsismis, ay ang pagsisimba muna. Hindi na muna kami nagkikita sa Intramuros ngayon dahil kabilang siya sa vulnerable sectors sa COVID-19. Senior citizen na siya at cancer survivor pa.

Wala ring mga banyagang turista ngayon. Madalas kasi ilang bus sila, at maiingay at magugulo. Lalo na ang nga Tsino na turista. May nahuli pa nga minsan na tumae sa isang pader. Kung walang pandemya, marami rin ang nagpi-field trip na mga estudyante at bus-bus din sila. Noong nagtuturo pa ako sa Miriam College, nagbo-volunteer akong maging faculty chaperon sa mga field tirp ng history classes at itong Intramuros ang laging una sa itinerary.

Maganda talaga ang Intramuros sabi namin ni Pietros. Sana i-restore pa ang ibang mga gusali at linisin pa ito. Kapag nagtuturo ako ng Philippine Literature, bago namin talakayin ang dulang “A Portrait of the Artist as Filipino” ni Nick Joaquin, pinapapunta ko muna ang mga estudyante ko sa Intramuros at pinapagawa ko sila ng isang dokumentaryo na ang pamagat ang “Looking for Paula and Candida in Intramuros.” Maraming mga estudyante ako na kahit ipinanganak at lumaki sila sa Metro Manila ay hindi sila nakapamasyal sa Intramuros. Ang ilan sa kanila talagang nagpapasalamat sa akin na ni-require ko sila na pumunta ng Intramuros dahil nagulat silang may ganito palang lugar dito sa Manila na mala-Europa ang peg. Siyempre marami pang pangit na part ang Intramuros. Pero ang malaking bahagi nito ay maganda nang pasyalan. Tulad halimbawa ng Fort Santiago na maganda na ang pagkaayos. Ang kaso, sarado rin ang Fort Santiago ngayong may pandemic.

Dahil sa Germany lumaki si Pietros madalas naming pag-usapan ang bansang ito at ang mga manunulat na German lalo na si Thomas Mann. Sabi ko nga sa kaniya, ang old town ng Lübeck ay parang Intramuros din. Walled city rin. Mas bongga nga lang ang gate at napapalibutan ito ng ilog. Siyempre mas well-preserved din ang mga gusali sa Lübeck tulad na lamang ng Buddenbrookes House na isang literary museum tungkol kina Thomas at Henrick Mann. Magkapatid na manunulat na parehong magaling. Sabi ni Pietros well-preserved ang Lübeck dahil hindi ito binomba noong World War II. Hindi tulad ng Berlin at Manila na nadurog talaga dahil sa pambobomba.

Nag-brunch kami sa Ristorante delle Mítre, ang restawran sa Catholic Bishops Conference of the Philippines na nasa tapat lang ng San Agustin Church. Ito ang paborito kong restawran sa Intramuros bukod sa Ilustrado. Breakfast ang inorder namin. Homemade longganisa ang sa akin at boneless bangus naman ang kay Pietros. Nag-order din kami ng bihon at apat na piraso ng malunggay pandesal. Nakatutuwa ang restawrang ito dahil buhay obispo ang motif. May mga naka-display na mga estatwa ng santo at mga mítre. May painting pa nga ni San Pedro Calungsod at naalala ko tuloy ang seksing basketball player na taga-Iloilo na naging model para sa image ni Calungsod para sa kaniyang beatification noong nasa kolehiyo pa ako sa San Agustin sa Iloilo. Ikinuwento ko kay Pietros ang trivia na ito.

Natutuwa rin ako sa menu ng Mítre. Ang mga pagkain nila ay nakapangalan sa mga obispo. Halimbawa may isang breakfast set na nakapangalan sa obispong kaibigan ng nasira kong Ina na tambay ng simbahan noong nabubuhay pa siya. “Bishop Jose Romeo Lazo’s (Bishop of Antique) Fried Danggit with Sunny side-up Egg and Garlic Rice.” Simpleng pagkain lang para sa isang mild-mannered at maliit na obispo na kahit Archbishop of Jaro na siya ngayon ay low profile at humble pa rin. Naalala ko noong obispo pa siya ng Aklan ay may guro ng Aklan Catholic College (nasa ilalim ito ng pamamahala ng obispo) na estudyante namin sa MA in Literature sa San Agustin na namatay dahil sa atake sa puso. Nag-attend kami ng misa sa Aklan at si Bishop Lazo ang nagmisa. Pagkatapos ng misa ay lumapit ako sa kaniya ang nagmano. Nagpakilala rin ako na anak ng kaibigan niyang si Bebe Teodoro at guro ako sa San Agustin ng namatay nilang faculty. Inakbayan niya ako at binulongan ng, “Naku, baka namatay siya dahil masyado mong pinahirapan sa klase mo.” Nagtambling ako sa joke niyang iyon!

Gayupaman, kahit pabalik-balik ako ng Mítre, hindi ko pa rin inoorder ang danggit ni Bishop Lazo dahil ayaw ko ng maalat na ulam. “Pietros, itong kay Bishop Lazo ang orderin mo. Kaibigan ng nanay ko ‘yan,” sabi ko. Ngumiti lang siya at bangus ang inorder. Hindi ko na inalam kung kaninong obispo nakapangalan ang bangus.

Pagkatapos naming kumain ay naglakad muli kami patungo sa Silahis Arts and Crafts sa General Luna St. Sa likod nito ang Ilustrado. Itong Silahis ang paborito kong pasyalan sa Intramuros. Ang first floor at mezzanine lang nila ang bukas. Simula nang mag-lockdown, isinara daw muna nila ang second floor kung nasaan ang Tradewinds Bookshop na nabibilhan ko ng rare Filipiniana, at ang third floor na kinalalagyan ng isang art gallery na palagi kong binabalikbalikan kahit wala naman akong binibili dahil gusto ko lang ang pakiramdam na pumasok sa mga silid na punô ng mga peynting.

Una kong tiningnan ang mga artwork nilang naka-sale. May nakita uli akong rubber cut print na gawa ni Jonathan Rañola. Afford ng wallet ko kayâ binili ko agad. Last year kasi, may isang rubber cut print din na ulo ni Jesus na binili ako na naka-sale din. Binili ko dahil maganda at afford ko. Nang mapa-frame ko ito, aba, naging mukhang mamahaling artwork! Tiningnan ko ang pangalan ng painter at nag-Google. Sikat pala ang artist na taga-Bulacan na nag-aral ng fine arts sa University of Santo Tomas at University of the Philippines Diliman. Maraming children’s book na pala siyang na-illustrate. Hayan, may pangalawa na akong Jonathan Rañola.

Nag-enjoy si Pietros sa pagtingin ng native products na basket. Enjoy din kami sa pag-examine ng mga muwebles na yari sa narra, kamagong, at molave. Mayroon pa rin silang set ng mesa at mga upuang batibot na matagal ko nang gustong bilhin. Ang nabili ko pa lamang sa Silahis na muwebles ay ang Maranao chest na ginagawa kong coffetable sa sala ko sa condo.

Ang Sirena sa labas ng Silahis.

Bago mag-alas-dose ng tanghali nang lumabas kami ni Pietros ng Silahis. Nag-abang kami ng taxi at sumakay pabalik sa condo ko. Dahil bawal pa rin magpapasok ng bisita sa condo building namin bilang pag-iingat sa COVID-19 hindi ko na siya inimbita na umakyat. Nagpaalam na agad siya at naglakad pauwi sa condo nila sa Pasay.

Nang tiningnan ko ang pedometer ng iPhone ko, naka-10,667 steps din ako! 7.2 kilometro din ang nilakad ko buong umaga. Masayang-masaya siyempre ako. Ito ang aktibidad na masarap ulit-ulitin.

Pagwo-walking

Matagal na akong mahilig maglakad. Hindi ako athletic na tao kayâ itong paglalakad na ang pinaka-sports ko. Nakakapagrelaks kasi ako kapag naglalakad. Nakakapag-isip lalo na kapag may gustong isulat o may sinusulat.

Ngayong unang araw ng taon masaya ako at naka-8,061 steps ako ayon sa pedometer ng aking iPhone. Katumbas rin ito ng paglalakad ng 4.9 kilometro.

Nitong Christmas break dito sa Pasig nadiskubre kong okey mag-walking sa pinagdugtong na dalawang mall na Choice at Lucky Gold na mga sampung minutong lakad mula rito sa bahay namin. Papunta pa lamang doon ay nakaka-1,200+ na ako. Masyado kasing maraming tao at sasakyan sa daan dito sa amin. Mahirap mag-walking sa sidewalk. May mga nagtitinda pa sa sidewalk. Kayâ sa loob ako ng mall naglalakad. Iniisip ko, required namang naka-facemask at faceshield ang mga pumapasok sa mall. Tinitsek din ng guard ang temperatura. Lumiliit ang chance ng hawaan. Pero siyempre, may ilan talagang hirap sumunod sa patakaran. Kapag nasa loob na ng mall, tinatanggal nila ang kanilang faceshield. Mayroon ding labas pa rin ang ilong sa facemask. Tulad kanina, may cute sanang lalaki pero ang faceshield niya ay nakasabit sa likurang bahagi ng leeg niya. Tempted ako na sabihan siya ng, “Hi Guwapo! Takot kang ma-COVID ang batok mo?” Kayâ lang baka batukan niya ako!

Kapag mag-Google ka tungkol sa kung ano-ano ang mga benepisyo ng pag-walking bilang ehersisyo, laging lumalabas na mabisa ang paglalakad upang maaiwasan ang mga sakit sa puso, labis na katabaan, dayabetes, alta presyon, depresyon, at ang kanser sa suso at colon. Ang maganda sa walking bilang ehersisyo, libre ito. Walang babayaran na mga membership fee.

Ayon sa isang pag-aaral na nalathala sa scientific journal na Nature noong 2017, mayroong “global pandemic of physical inactivity.” May kinalaman ang pandemyang ito sa 5.3 milyong pagkamatay kada taon sa buong mundo. Hindi lamang COVID-19 ang pandemyang pumapatay nang marami sa ngayon. Sabi nga nila, kailangang gumalaw-galaw upang huwag pumanaw!

Naging mas masigasig ako sa pagwo-walking nang ma-diagnose akong may dayabetes at alta presyon noong 40 taong gulang. Sabi kasi ng doktor ko kailangan kong mag-regular exercise.

Noong nagtatrabaho pa ako sa mga lungsod ng Puerto Princesa at Iloilo, pagwo-walking ang exercise ko. Gayundin nang nasa Miriam College pa ako nagtuturo. Maganda ang campus dahil maraming punongkahoy at mga halaman. Kayâ gustong-gusto ko sa Lenhovda kung tag-araw dahil lakad ako nang lakad at napakaraming mga ligaw na bulaklak sa daraanan. Masarap din maglakad sa mga lungsod ng Stockholm, Lübeck, Krakow, at Prague dahil may mga sidewalk sila at magaganda ang arkitektura. Hindi mo mapapansing ilang oras ka na palang naglalakad. Ang problema dito sa Metro Manila, hindi walking friendly ang ating mga lungsod.

Nitong nagdaang 2020 malaki ang epekto ng mga lockdown dahil sa pandemya sa paglalakad ko. Ayon sa aking iPhone ang average ng nilakad ko noong 2019 ay 5,920. Nitong 2020 ay 3,057. Mga kalahati talaga.

Noong Nobyembre napansin ko na wala pa sa kalahati ang average ng paglalakad ko sa taong 2020 kumpara noong 2019. Iyon ang goal na hinabol ko. Ang mangalahati man lamang. At nagawa ko naman! Sobra sa kalahati pa nga.

Grabe talaga ang impact ng pandemya sa paglalakad ko. Noon kasing may pasok pa sa kampus, madali lang para sa akin ang magka-5,000 steps sa pag-akyat-baba sa Department namin at paglilipat ng mga building para magklase. Kapag pauwi na ako at i-tsek ko kung nakailang steps ako, kung minsan isa o dalawang libo na lamang ang kulang at maabot ko na ang 10,000. Ayon sa healthline.com ang average na paglalakad ng mga guro sa Australia sa isang araw ay 12,564 steps. Siyempre, hindi ito totoo kung fully online ang mga klase.

Ayon sa mga pag-aaral, 10,000 steps a day raw ang rekomendado para healthy. Mayroon namang pag-aaral na nagsasabing sapat na ang 5,000 steps a day.

Ang New Year’s resolution ko for 2021 ay mas maraming hakbang araw-araw. Ang target ko, dapat at least maka-5,000 daily. At tatlong beses kada linggo, dapat maka-10,000. Kanina, naka-8,000+ ako. Not bad para sa unang araw ng taon.

Sobrang Kayabangan

Hindi naman kailangan pang ipangalandakan ni Presidente Duterte na nabakunahan na ng hindi aprobadong bakuna ang mga close in security niya, ilang kasapi ng kaniyang gabinete, at mukhang maging siya (dahil nagtanong siya na kung dumating ba ang bakuna ng Pfizer puwede raw ba uli siyang magpaturok?), sa isang pamiting niya live on national TV. Ngunit sinabi pa rin niya ito at ngising aso pa siya. Gusto kasi niyang ipagdiinan na makapangyarihan siya, na kaya niyang yurakan ang batas, at walang magawa ang sinuman dahil siya ang “the best president in the whole solar system” na may 91% trust rating ayon sa mga survey.

Na ikaw ang presidente at okay lang sa ‘yo ang iligal na gawain at ipangalandakan mo pa sa telebisyon ay sintoma lamang ito ng sobrang kayabangan. Sabi nga nila, “ang isda ay nahuhuli sa bunganga.” Pero sa pagkakataong ito, kusang bumukas ang bunganga ng mayabang na isda at nag-isplok tungkol sa isang bagay na dapat sinekreto na lamang kasi hindi naman kailangan o dapat ipagmalaki.

Nakamamanghang kayabangan!

Ang iligal na pagbabakunang ito ay inamin na ng Armed Forces of the Philippines. Inamin na rin ng Presidential Security Group (PSG). Ipinagtanggol na rin ni Presidential Spokesperson Harry Roque na isang abogado.

Sa miting na iyon sa Malakanyang na tungkol sa bagong strain ng COVID-19 virus, naiimadyin kong labis na shakelya si Food and Drug Administration (FDA) director general Eric Domingo sa rebelasyong iyon ng presidente. Siyempre alam niya agad na hindi authorized ang bakunang ipinangangalandakan ng presidente. Ang anumang gamot o produktong pagkain na walang FDA approval ay iligal. Wala pang COVID-19 vaccine na inaprobahan ang FDA ng bansa.

As useless, clueless uli si Department of Health Secretary Francisco Duque III. Walang alam sa pagbabakuna sa bakuran ng Malakanyang. Kung ikaw ang health secretary at nagpaturok ng iligal na bakuna ang mga taong nakapaligid sa presidente at nasa gitna tayo ng pandemya, at nalaman mo na lamang ito na ipinagmamalaki na ng presidente sa isang miting live on national TV, may maiiwang dangal ka pa ba bilang DOH secretary?

Sabi ng PSG ginawa raw nila ang pagbabakuna ng hindi aprobadong bakuna sa ilang tauhan nila na palaging kadikit ng presidente para protektahan “at all cost” ang commander in chief at para sa ngalan ng “national security.” Kung aprobado at ligal ang bakuna kontra COVID-19, wala naman talaga sanang masyadong problema. Senior citizen ang presidente at bahagi ng vulnerable sector, at maaaring ituring na frontliner ang mga PSG. Ang problema, iligal nga ang ginawa nilang pagturok ng hindi aprobadong bakuna at gin-smuggle nila ito papasok ng bansa.

Ang pagyurak sa FDA at DOH ng iligal na pagbabakunang ito ang tototong threat to national security. Sa katunayan, banta ito sa kabuoang rule of law sa bansa. Ang pagyurak at bantang ito ay nanggagaling mismo sa Malakanyang! Patapos na ang administrasyong Duterte at isa sa mga iiwan nitong legacy ay ang pagsira sa mga institusyon ng pamahalaan.

Nitong Disyembre nag-umpisa nang magbakuna sa Inglatera, Estados Unidos, at mga bansa sa Europa. Silang mayayamang “Western countries.” Bakunang inimbento nila at uunahin nila siyempre ang kanilang mga sarili. Tayo dito sa Filipinas at iba pang mga purita kalaw na bansa, mamatay na lang muna sa inggit habang nanonood sa telebisyon.

At gaya ng inaasahan, sa mga mahirap na bansa tulad natin, uunahin siyempre ng mga nasa kapangyarihan at mayayaman ang sarili nila. Ito ang pinatunayan ng iligal na pagbabakunang ito sa Malakanyang.

Ngayong nabakunahan na laban sa COVID-19 ang ilang mga taga-Malakanyang, nganga lang muna ang mga Dutertard at Yellowtard habang nagkakandarapa pa ang pamahalaan kung saan makabili at makautang ng bakuna kontra COVID-19. Yung aprobado at ligal na bakuna siyempre. “Mask, Hugas, Iwas” lang muna tayo at magdasal nang mahigpit na huwag ma-COVID.

Ang mga sinaunang Griyego ay may kataga para sa sobrang kayabangan: “hubris.” Sa Greek Tragedy ito yung karakter na sa sobrang yabang ay nagmamalaki kahit sa harap ng mga diyos. Siyempre parurusuhan siya ng mga diyos at padadalhan ng nemesis o kalaban na magpapabagsak sa kaniya.

Babagsak ba si Duterte dahil sa isyung ito ng iligal na pagbabakuna? Siyempre ipagdadasal ng mga oposisyon at Yellowtard na sana, “wish ko lang.” Magdadasal din siyempre ang mga Dutertard na iadya sa lahat ng masama si “Tatay” nila. Ang siguradong bagsak ay ang pag-iral ng batas sa ating minamahal na bansang isinumpa na yata ng mga diyos.

Parol sa Aking Tore

Isang bituin ang naggiya sa Tatlong Maaram upang matunton nila ang isang kamalig ng mga hayop sa Bethlehem kung saan ipinanganak si Hesus, ang tagapagligtas ng sangkatauhan. Ang bituing ito ay naging mga parol na ginagawang palamuti tuwing panahon na kapaskuhan. Ang bituin ding ito ang sinisimbolo ng bituin sa tuktok ng mga Christmas tree.

Bumili ako ng parol nitong linggo sa para sa aking Tore at isinabit sa bintana.

Hugis pinag-isang dalawang bituin ang aking parol. Isang bituin ng mga berdeng dahon, at pulang buko ng rosas naman ang isa. Sa gitna may dilaw na bulaklak at sa loob nito ay isang dilaw na bituin. Yari ito sa capiz kung kayâ elegante ang kulay kapag may ilaw. May hatid na malumanay na hagod sa damdamin kapag pinagmamasdan ko ito. Hatid ay saya ng Pasko at pag-asa ngayong panahon ng pandemya.

Binili ko ito sa Kultura sa Mall of Asia. Nang mag-date kasi kami ni Alice noong nakaraang buwan, may nakita akong puting parol na yari sa Capiz at naiimadyin ko na maganda itong isabit sa bintana ko sa aking Tore. Pero dahil pinapraktis ko ang delayed gratification sa aking pamimili, inisip kong babalikan ito pagkatapos ng dalawang linggo at tingnan ko kung gusto ko pa rin ito at saka bibilhin. Nitong medyo matanda na ako, nakokontrol ko na kahit papano ang aking pagiging impulsive buyer.

Hindi nawala sa isipan ko ang puting parol. Pinalipas ko ang dalawang linggo bago binalikan ito. At noong Martes sinadya ko ang MOA para dito. Nadismaya ako na walang nang natirang puting parol na capiz. Nabili na raw sabi ng sales lady na tinanong ko kung may stock pa sila. Limited lang daw ang deliveries ng mga parol sa kanila. Ang natira ay dalawang parol na lang na kulay berde at pula. Dahil nakapagpalagay na ako sa karpintero ng building namin ng hook sa aking bintana, binili ko na ang isa. Laking tuwa ko pagdating sa Tore dahil nang isinabit ko ito sa may bintana, bagay pala ang kulay nito sa Christmas curtain ko na green na may mga pulang poinsettia!

Gayunpaman naiisip ko, parang kalabisan na ang pagbili ko sa medyo may kamahalang parol na ito sa panahon na marami ang naghihirap dahil sa pandemya at mga nagdaang bagyo. Parang ako lang ang nakaisip gawin ito. Kapag tinitingann ko ang nga katabing gusali, isang unit lang sa katapat na building ang may nakasabit na Christmas lights sa balkonahe. Kahapon bumaba ako upang tingnan ang parol ko mula sa kalsada. Maliit ito masyado dahil nasa 18th floor ang unit ko subalit klaro ring namang makikita na parol ito. Sa aming building, bintana ko lang ang may ilaw.

Medyo nagi-guilty rin ako na bumili ako ng parol dahil noong nakaraang buwan, nang magkonsulta sa akin ang PhD student na dissertation mentee ko na si Joyce ay niregaluhan niya ako ng capiz na parol. Taga-Pampanga kasi siya at mga taga-Pampanga naman talaga ang magaling gumawa ng may ilaw na parol. Doon ko naman ito isinabit sa ibabaw ng maliit na fishpond ko sa harap ng gate ng bahay namin sa Pasig.

Pero ngayon habang pinagmamasdan ko ang parol sa aking bintana, hindi ako nagsisisi kung bakit ko binili ito. Bukod sa maganda, maganda itong paalala kung bakit may Pasko. Ipinagdiriwang ng Christian world ang pagkasilang sa dakilang Manunubos. Sa panahon ng pandemya marami ang kumakapit sa Panginoong Hesus tulad ko. Ang Pasko ay Pag-asa at ang parol ang isang paalaala nito.

Noong kabataan ko sa San Jose de Buenavista, Antique, inaabangan ko ang pagsulpot ng isang bituing parol kada Linggo ng Adbiyento sa katedral. Nakasabit ito sa kisame malapit sa altar. Yari ito sa papel de hapon. May kulay dilaw, pula, berde, at puti. Parami ito nang parami hanggang sa pagdating ng Pasko.

Noong maliit pa kaming magkakapatid palaging may malaking parol sa terrace ng aming bahay sa Maybato kapag Disyembre. Gawa ito ng mga preso at binibili ni Nanay sa Provincial Jail para makatulong.

Ngayong Pasko hindi kami makakauwi ni Sunshine sa Antique dahil sa pandemya. Kayâ itinayo namin ang Christmas Tree at nagkabit ng mga pamaskong dekorasyon sa bahay namin sa Pasig. Kayâ rin siguro parang naging obsessed ako na masabitan ng parol ang bintana ko rito sa aking Tore.

Magiging simple ang mga Christmas celebration ngayong taon. Simple lang naman talaga ang kapanganakan ni Hesus sa Bethlehem noon. Sana ang bawat butuing parol na makikita natin, maging paalala ito ng pag-asang malalampasan din natin itong pandemya sa ngalan at bugay ng ating Panginoon.

[Disyembre 4, 2020 / Malate, Manila]

47

Hindi naman talaga ako mahilig mag-celebrate ng birthday. Palagi ko kasing naririnig kay Nanay noon na ang ika-7 at ang debut lang ang sini-celebrate, 18 sa mga babae at 21 para sa mga lalaki. Kayâ malaking party sa aming pamilya kapag may mag-seven sa aming magkakapatid. Isang baka at dalawang baboy ang itinutumba literally.

Sa likod ng bahay namin pinapatay ang panghandang hayop. Requirement na nandoon ang birthday celebrant kapag ginigilitan ang leeg ng baka at baboy na sinasahod sa baldi ang dugo para gawing dinuguan. Kukuha kasi ang lolo ko o lola ng dugo na ipapahid sa noo, mga pulso sa kamay, at tiyan para pampasuwerte yata at mailalayo ka sa mga madugong aksidente. Maligamgam pa sa balat ang malapot na dugo. Hindi puwedeng umayaw kasi kukurutin ka ni Nanay kahit birthday mo!

Noong Sabado, Nobyembre 14, ay 47th birthday ko. Noong nakaraang buwan nag-request ako sa kaibigan kong si Shirley na mag-breakfast kami sa birthday ko sa Café Ilang-Ilang sa Manila Hotel. Kayâ lang medyo risky pa ring kumain sa labas lalo na para kay Shirley na nag-aalaga sa matanda niyang ama. Kayâ last week ipinag-online shopping na lamang niya ako sa Landers. At nagulat ako, na tuwang-tuwa rin siyempre, na sa dami ay pang-Spiral na ng Sofitel ang worth o sobra pa nga. Kapag gusto kong mag-gitnang uring fantasya, si Shirley ang kasama ko.

Masuwerte raw ang numerong 7 kayâ iniisip kong masuwerte dapat ang ika-47 kong kaarawan. Pero ngayong taon ang COVID-19 pandemic. Ilang linggo bago ako mag-birthday, sunod-sunod ang pagdating ng bagyo sa ating arkipelago. Ilang araw bago ang birthday ko binaha nang bongga ang malaking bahagi ng mga lungsod ng Marikina, Quezon, at Pasig dito sa Metro Manila. Gayundin ang mga lalawigan ng Pampanga, Rizal at Bulacan. Sa araw mismo ng birthday ko, binabaha ang Cagayan at Isabela. Bisi si Sunshine sa pagtulong sa pangangalap ng mga donasyon para sa mga binaha. May asosasyon silang mga artista na Aktor at may mga katrabaho silang nabahaan na tinutulungan nila.

Si Sunshine ang ka-birthday date ko noong Sabado. Nag-lunch kami sa isang Vietnamese restaurant sa Eastwood City. Pero bago iyon, dumaan muna kami sa Padre Pio Shrine sa Libis upang magsindi ng kandila at magdasal. Tradisyon sa pamilya namin na magsimba ka kapag birthday mo. Bago umuwi, binilhan ako ni Sunshine ng chocolate cake sa Tous les Jours. Nag-i-insist siya na dapat sosyal ang cake ko dahil sa amin magla-lunch the next day ang ilang mga dating estudyante ko sa University of San Agustin.

47th Birthday Photo ng Sirena. Kuha sa Padre Pio Shrine sa Libis, Quezon City. Kuha ni Sunshine Teodoro.

Kinagabihan, nag-e-numan kami via video chat ng dalawang kaibigan kong journalist at isang economist. Siyempre hindi pang-birthday party ang usapan namin. Ang pandemya; ang baha sa Cagayan at Isabela; ang mga politikong magnanakaw mula noon hanggang ngayon; ang government officials na walang K kayâ lang malakas sa presidente, tuloy kung ano-ano ang pinanggagawa, pinagsasabi sa radyo at telebisyon, at pino-post sa social media; ang presidente na patulog-tulog at hindi talaga alam ang pagpapatakbo sa bansa; at ang mga bayarang trolls na nagpapakalat ng mga fake news na pinaniniwalaan at kinakapitan naman ng mga Dutertard. Samakatwid, hindi na nakikita ng mga kaibigan ko kung paano pa maaayos ang ating bansa. Mind you, mga hard nosed jounalist ito na ilang kudeta at giyera sa Mindanao na ang na-cover nila. Sabi ko naman sa kanila, edukasyon ang nakikita kong solusyon. Yung totoong edukasyon na ang emphasis ay ang pag-develop ng critical at creative thinking skills ng mga estudyante at hindi memorization para pumasa o mag-top ng mga board exam. Napapansin kasi namin na maraming mga nakapag-aral pero hindi nila gets na inuuto sila ng mga sinungaling na politiko.

Kahapon, Sunday, may munting salusalo, mañanita de sirena, sa bahay namin sa Pasig. Lima lang naman ang bisita namin dahil nga GCQ pa. Nagluto si Sunshine ng KBL at pancit. Ako naman, kahapon lang uli ako nagluto ng isang family recipe namin, ang adobong baka ni Lola Flora. Simpleng lunch lang. Ang mahalaga muli kaming nagkita-kita in person.

Ang mga bisita ng Sirena. Mga dating estudyante niya sa University of San Agustin sa Lungsod Iloilo.

Overwhelming ang mga pagbating natanggap ko sa Facebook at Messenger. Sa dami, kaunting porsiyento lang ang nasasagot ko. Pero sinisikap kong i-heart lahat. Ito ang isang magandang dulot ng social media. Madaling bumati. Hindi ako nakakatanda ng mga petsa pero dahil sa FB, marami akong nababati ng Happy Birthday.

Suwerte nga siguro talaga ang numerong 47 para sa birthday ko. Kahit may pandemya at milyon-milyong Filipino ang nawalan ng trabaho, may trabaho pa rin ako. Kahit maraming lugar ang binaha kasama na ang Pasig, hindi binaha ang bahay namin. Kahit papaano, nakakatulong kaming magkakapatid sa mga kaibigan at kakilalang nangangailangan ng tulong.

Sa edad na 47 maraming libro na akong nasulat at nalathala. May PhD na ako at may permanent status na bilang guro sa De La Salle University. May kaunting ipon at mga investment na rin ako. Maraming bansa na ring napasyalan. May mga mapagmahal na mga kapatid at kaibigan. Bagamat may iniinom nang mga maintenance medicine para sa blood sugar at blood pressure, kontrolado pa naman ang mga ito. Hindi na masama na umabot ako ng 47 para sa isang bata noon na inakala ng marami na mamamatay nang maaga dahil na-diagnose ako ng rheumatic heart disease noong first year high school. Sabi ng isang teacher ko noon, “Kawawa ka naman hindi ka na makapag-asawa.” Hindi ko na matandaan kung sino siya. Ang nag-stick lang sa alaala ko ay ang sinabi niya. Kung alam lang ng titser kong iyon ang nangayayari sa love life at sex life ko ngayon, tiyak maiinggit siya!

Of course, may challenges pa rin naman sa buhay ko ngayon. Bilang panganay, marami pa akong dapat ayusin sa mga minana naming magkakapatid na mga ari-arian mula sa mga magulang namin. Kung tutuusin happy problem ito kayâ hindi ako dapat nagrereklamo.

Sabi nga nila kapag ang punong mangga maraming bunga, binabato talaga. Kayâ hindi talaga nawawala ang mga taong naiinggit sa ‘yo at gumagawa ng paraan na siraan ka. Pero dahil 47 na nga ako, cool lang ako. Lalo na’t kapag nag-i-inventory ako hinggil sa buhay ko, nakikita kong di hamak na mas maraming blessing ang natatanggap ko kaysa mga kabuwisitan sa buhay. Doon ako tumututok sa mga biyaya at pinasasalamatan ko ang Diyos araw-araw.

Hindi na ako masyadong vindictive at basagulera ngayon dahil nga 47 na ako. Naniniwala kasi ako sa karma. Lahat ng ginagawa mo, mabuti man o masama, bumabalik sa ‘yo. Kayâ trying hard akong maging mabuti para umani rin ng kabutihan. Nasaksihan ko kasi talaga ang nangyari sa mga taong gumawa sa akin ng masama. Talagang na-Carmi Martin sila. Nagiging Luz Valdez sa larangan ng buhay. Naniniwala pa rin talaga ako sa Divine Justice.

Masuwerte ako sa mga kapatid ko at sa mga kaibigan kong itinuturing kong mga kapatid. Mabait at generous sila sa akin. Kaligayahan na para sa akin ang makausap sila, makasama sa pagkain o sa pagkape.

Sa edad na 47, kaunti na lamang ang mga pangarap ko sa buhay o ang mga gusto ko para sa aking sarili. Maraming pagsubok na akong pinagdaanan. Survivor ako. Kuntento na ako sa buhay ko ngayon. Wala na akong apetite makipag-compete kahit kanino. Kilala ko na ang sarili ko. Bagamat mahalaga sa akin ang opinyon ng aking mga kapatid at kaibigan, hindi ko na kailangan pa ng validation mula sa ibang tao hinggil sa pagiging manunulat ko o sa buong pagkatao ko. Kilala ko na ang aking sarili at alam ko ang worth ko. Ang gusto ko na lamang ngayon ay magkaroon ng panahon upang makasama ang mga kapatid ko at ang mga totoong kaibigan. Ang definition ko ng “totoong kaibigan,” sila ang hindi nai-insecure at naiinggit sa ‘yo kasi nga kaibigan mo. Hindi ka nila sisiraan o sisirain para maiangat nila ang kanilang sarili.

Sa edad na 47, wala na akong pasensiyang makipagplastikan kahit kanino. Kapag gusto ko, gusto ko. Kapag hindi ko gusto, hindi ko gusto. Sa Diyos lang ako magpapa-impress.

Selfie kasama si Sunshine, ang bunsong kapatid ng Sirena. Sa Padre Pio Shrine sa Libis.

Pinagsisikapan ko rin ngayon na lalong pagtibayin ang personal kong relasyon sa Poong Maykapal. Hiling ko palagi sa Kaniya na biyayaan ako ng pusong mapagpakumbaba, mapagpatawad, masayahin, at mapayapa. Inaalay ko sa Kaniya ang lahat-lahat sa buhay ko, at sana bigyan Niya ako ng sapat na talino upang malaman at matanggap ang mga bagay na gusto Niyang gawin ko para sa Kaniya kasi alam kong may katigasan ang ulo ko at tagipusuon.

47 pa lamang naman ako. May panahon pa ako na magsumikap para mas maging mabuting tao upang mapagsilbihan nang mas mabuti ang Mahal nga Makaaku. Ito na ngayon ang priority ko.

[Nobyembre 16, 2020 Lunes /6:20 ng Tore kang Katáw]

Bagyong Ulysses

Pagising-gising ako buong magdamag dahil sa walang tigil na pag-ungol ng hangin. Naririnig ko rin ang ulan na bumabangga sa fiber glass na bintana. Hindi pa masyadong malakas ang hangin at ulan nang matulog ako kagabi mga alas-diyes.

Balita na sa TV ngayong umaga habang nagkakape ako ang pagbaha sa Marikina lalo na sa Tumana. Baha na rin ang ilang bahagi ng San Mateo, Rizal. Binabaha na rin ang Bulacan. Sabi ni Mayor Marcelino Teodoro (hindi ko siya tito) parang Ondoy levels na raw itong bahang dala ni Ulysses. Signal number 3 dito sa Metro Manila kahapon pa. Kanselado na ang mga klase kahapon pa lamang.

Two weeks ago lang nanalanta ang supertyphoon na si Rolly. Napuruhan ang Catanduanes at buong Kabikolan. Sabi ng PAGASA dadaan din si Rolly dito sa Metro Manila na nasa ilalim ng signal number 4 noong Nobyembre 1 at 2. Buti na lamang hindi tumama ng Metro Manila. Pero ngayon itong si Ulysses, kahit signal number 3 lang ay feel na feel ng buong metropolis. Maraming lugar na ang binabaha at marami na ang humihingi ng tulong sa mga post sa Facebook.

Pasado alas-otso na ng umaga pero tuloy pa rin ang pagbuhos na malakas na ulan. Medyo tumigil na ang pagbayo ng malakas na hangin. Mukhang maging mala-Ondoy na nga siguro ang pagbaha ngayong araw.

Hindi ako masyadong nag-aalala para sa bahay namin sa Pasig ngayon. Si Sunshine ang nandoon ngayon at ang dalawang aso at tatlong pusa. Survivor kasi ang bahay na iyon. Noong Ondoy, hindi ito inabot ng baha kahit na baha ang lugar namin at ang mga kapitbahay. Mas mataas pala ang sa amin na hindi naman obvious kung walang baha. Naalala ko noong unang umaga pagkadaan ni Ondoy at lumabas ako sa basketball court na cluster namin at tagatuhod ang baha roon, nakita kong nagtatanggal ng tubig ang mga kapitbahay namin. Tinanong nila ako kung gaano ka lalim ang baha sa aming bahay. Nahiya akong magsabi na hindi inabot ng tubig ang sahig namin. Sumagot na lang ako ng, “Konti lang po.”

Sa Lifehomes Subdivision sa labas namin at sa Barangay De Castro malapit sa amin ay abot hanggang second floor ang tubig nang mag-Ondoy.

Naiisip ko ngayon baka hindi naman mauulit yung baha tulad ng Ondoy sa amin. After Ondoy kasi, inayos ang drainage system sa Ortigas Extension at maging ang drainage sa amin sa Flexihomes at sa Life Homes. Nilakihan nang bongga ang drainage sa Ortigas Extension papunta sa Floodway.

Naalala ko noong apat na taong gulang pa lamang si Juliet, after Ondoy na iyon, may malakas na bagyo rin. Pinuntahan niya ako sa kuwarto ko. “John, may tanong ako,” sabi niya at napansin kong suot niya ang knapsack niyang si Dora. “Kung tuloy-tuloy itong ulan at bahamas na talaga aalis na ba tayo dito sa bahay at sa tent na tayo titira?” tanong niya.

Natawa ako. Sabi ko, “Hindi naman siguro, Bhe. May second floor naman tayo. Kung aabutin ng baha ang first floor natin e di dito muna tayo sa second floor.” Natatawa rin ako sa “bahamas.” Hindi ko alam kung saan niya ito kinuha. Baka kay Sunshine. “Bakit mo naitanong, Bhe? Natatakot ka ba? Mag-pray na lamang tayo na titigil na itong ulan. Marami na ang mga lugar na binabaha,” sabi ko.

“Hindi ako takot,” sagot niya. “Gusto ko lang malaman kung aalis tayo para maihanda ko na ang mga gamit ko,” paliwanag niya at bumalik na siya sa kuwarto nila ni Tita Neneng. Natawa ako. Para kasi siyang matanda kung magsalita dahil hindi namin siya bini-baby talk. At sa tingin ko, may mga lamang damit na at laruan ang kaniyang knapsack na Dora.

Halos walang dumadaang sasakyan sa Taft Avenue ngayon na may baha na rin. Tahimik na rin ang LRT. Inanunsiyo na sa TV kanina na titigil muna ang biyahe ng mga tren ngayong may bagyo. Saan kaya nagsisilong ngayon ang mga pulubing nakatira sa ilalim ng LRT? Sa baba, may sumisigaw na mga pedicab driver. Hindi klaro kung nag-aagawan ba sila ng pasahero o naghaharutan lamang sa ulan.

Sana tumigil na itong ulan. Dadami kasi lalo ang mga bahay na lulubog. Marami na ring lugar na walang koryente. Hindi pa naman brown out dito sa amin. Saka may sariling genereytor naman ang building kung sakaling mag-brown out nga. Isa itong privilege kapag nakatira ka sa isang kondominyum.

8:53 ng umaga may Emergency Alert na naman ang NDRRMC. Signal number 3 pa rin ang Metro Manila kasama ang Bataan, Bulacan, Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, Zambales, Pangasinan, at Cavite. Ang sabi, “Asahan ang malakas na hangin na may kasamang pag-ulan sa loob ng 18 oras.”

Mukhang magiging mapaminsala pa itong si Ulysses. Pangalan ito na hiram sa isang bida ng epikong Griyego na matapos matagumpay na lusubin ang Troya ay inabot ng sampung taon ang paglalayag pauwi sa kaniyang kaharian sa Ithaca dahil masyado siyang pinahirapan ni Poseidon, ang diyos ng karagatan.

Sana huwag naman tayong masyadong pahirapan ni Ulysses ngayon.

(Nobyembre 12, 2020 Huwebes / 9:11 nu Tore ng Sirena, Malate)

Kastilyong Buhangin

Alas-nuwebe singko na ng gabi. Katatapos ko lang magdasal at kahihiga lang. May bumibirit sa karaoke sa katabing bahay namin dito sa Pasig na kada weekend yata nang magsimulang mag-GCQ ang Metro Manila ay may nagbi-birthday sa kanila.

“Kastilyong Buhangin” ang kinakanta. In fairness buo ang boses ng kumakanta at konting praktis pa ay maaari nang mag-audition sa Tawag ng Tanghalan. Siyempre ibang usapan na kung matatanggap siya o hindi.

Okay lang naman sa akin ang ingay ng karaoke. Nakakatulog kasi ako kahit na maingay. Ang tawag dito ng isang kaibigan ko ay “masa.” Masandal lang ay hihilik na. Wala akong kaartehan pagdating sa pagtulog. Basta alas-otso na ng gabi, automatic nang aantukin ako kahit kaiinom lang ng kape o umiinom pa ng kape! Ang tawag ko dito, talent. Talent sa pagtulog nang mahimbing kahit maingay at kahit hindi kumportable ang higaan.

Minsan kinumisyon ako ng isang NGO na mag-document ng iba’t ibang paraan ng housing project ng isang samahan ng mga homeless people sa Metro Manila at Lungsod Iloilo. Siyempre limitado ang badyet nila. Nang bisitahin ko ang mga housing project nila sa Payatas, sa Quezon City, at Muntinlupa, doon ako sa opisina nila sa isang seminaryo sa Tandang Sora pinatira. Sa Iloilo pa ako nagtuturo noon. Very spartan ang accommodation. Walang unan, walang banig, walang kumot! Hindi na ako nag-inarte pa kasi nga di ba NGO para sa mga homeless. Ang knapsack ko ang ginawa kong unan. Ang banig at kumot, mga taba ko sa katawan! Paghiga ko, lipad agad ako to dreamland! Hilik galore pa rin ako! Doon ko na-test ang talent ko sa pagtulog.

Hindi naman talaga tungkol sa pagtulog ang sanaysay na ito. Tungkol ito sa kinakantang “Kastilyong Buhangin” sa kapitbahay. Ramdam ko kasi ang emote ni kuyang bumibirit. Naiisip ko lang, siguro kung wala itong karaoke baka marami na ang naghurumentado o nabaliw dahil sa pandemya, at dahil sa hirap ng buhay sa Filipinas in general.

Ang tawag ko sa bigay na bigay na pagbirit sa karaoke, carry man ang tune o sintunado, ay “pautwas.” Salitang Kinaray-a at Hiligaynon para sa pagpapakawala ng hugot, ng matinding damdamin. Pautwas ang nakikita kong maaaring panumbas sa catharsis ng mga sinaunang Griyego.

Kung pagsalba lamang sa mental health ang pag-usapan, sana ang 300+ milyong piso na pinambili sa dolomite para maging pekeng white sand sa Manila Bay ay pinambili na lang ng karaoke machine para sa mga depress na barangay sa Kamaynilaan! Hindi pa ito mawa-wash in o mawa-wash out.

Mabigat talaga sa damdamin kapag ang pag-ibig mo ay kastilyong buhangin lang pala, white sand man o black sand. Konting alon lang, konting pagtaas lang ng tubig ay madudurog o matutumba na. Sana pala kinanta muna ito ng secretary at mga undersecretary ng DENR bago sila bumili ng dolomite sa Cebu. Tuloy kapag napapabalitang may paparating na bagyo o malakas na ulan ay nininerbiyos ang mga Dutertard! Nakakasama pa yata ito sa kung anumang natitirang katinuan nila.

Kaninang umaga, habang nagwo-walking ako sa Taft Avenue sa labas ng La Salle, nag-LQ ang magdyowang heterong pulubi na ilang umaga ko nang nadadaanang natutulog sa karton sa sidewalk sa tabi ng bakod ng unibersidad. Katabi nila ang tatlong sako ng mga boteng natipon nila. Last week nga, binigyan ko sila ng pang-almusal nila.

Ang sweet nila. Magkayakap sila habang natutulog at wala silang paki sa mga dumadaang tao, dyip, bus, at LRT. Pero kanina, gising na sila nang mag-walking ako. Nasa island sila ng Taft. Galit ang babae. Sa magkabilang dulo sila. Sinigawan ng lalaki ang babae. Lalong nagalit ang babae at pumulot ito ng bato. Tindig ang kaniyang buhok. Hindi ko alam kung dahil sa gálit o dahil sa dumi at alikabok. Sa tingin ko sa kanila, bago pa yata nagkapandemya ang last nilang ligo! Naka-mask ako kapag dumadaan sa kanila kayâ di ko sila naaamoy.

Deadmatology lang ako. Tuloy ako sa pagwo-walking dahil ang goal ko ay 5,000 steps. Pagbalik ko sa Velasco Gate ng La Salle, nasa labas na ng gate ang dalawang security guard at ang tatlong janitor ng La Salle na nagwawalis ng sidewalk. May pinapanood sila. Maya-maya nandiyan na ang babaeng pulubi. May hawak na kutsilyo! Hinahabol ang lalaki. Habulan galore sa Taft Avenue!

Tuloy pa rin ako sa pag-abot sa goal kong 5,000 steps. Medyo natakot ako sa babaeng may hawak na kutsilyo. Pero iniisip ko, puwede naman akong tumakbo sa nearest gate ng La Salle at papasukin naman siguro ako ng guard kung may humahabol sa akin na babaeng may kutsilyo! Closed campus pa kasi ang La Salle at kailangan ng special permit kung gusto mong pumasok.

May dumating na police mobile. Naisip ko, baka may guard na tumawag sa police station tungkol sa dalawang pulubi. Ang bilis ng mga pulis in fairness. Pero nang tiningnan ko ang police mobile, wala naman doon ang babaeng may hawak na kutsilyo. Naisip ko baka nagtago sila. Nandoon pala ang mga pulis para mag-set up ng checkpoint. Hinaharang nila at pinapahinto ang mga nakamotorsiklo.

Tuloy pa rin ako sa goal kong 5,000 steps. Pagdaan ko muli sa puwesto ng magdyowang pulubi, nandoon na sila. Ang babae nakahiga uli at parang pagod na pagod. Ang lalaki, nag-iimbentaryo ng kaniyang mga kalakal. Hindi na sila galit. Ang kutsilyo, nakapatong sa bakod ng La Salle katabi ng lalaki. Kutsilyong pangkusina ito na itinapon dahil mapurol na.

Naisip ko hindi pala sila nagpatayan kahit na parang galit na galit sila kanikanina lang sa isa’t isa. Ano yun, pautwas lamang? Dramarama sa umaga? Ni hindi man lang sila naghiwalay. Mukhang okey na agad sila. Ang bilis ng kiss and make up. Ni hindi ko pa nga na-achieve ang 5,000 steps ko.

Hindi kastilyong buhangin ang pagmamahalan nila. Baka kasing tibay pa nga ng mga haligi ng Henry Sy Sr. Hall! Sila pa rin sa hirap at sa hirap.

Kakainggit para sa isang not the marrying type tulad ko.

Alas-diyes diyes na. Tumigil na ang biritan sa kapitbahay. May rule kasi ang homeowners association namin na hanggang 10 lang ang karaoke. Pero may naririnig pa rin akong tawanan ng mga nag-iinuman na tila mga lasing na.

Antok na antok na ako.

(Nobyembre 7, 2020 Sabado / 10:15 ng Rosario, Pasig)

Kasama ng mga Santo

Matapos ng mahigit pitong buwan, muli akong nakapasok sa simbahan, naka-attend ng misa na hindi online at isang obispo pa ang presider, at nakatikim ng ostia. Kay saya sa pakiramdam. Para na ring pagtikim ng langit sa lupa!

Kahapon kasi, Oktubre 24, nag-attend ako ng ordination ng estudyante kong si Brother (Siyempre Father na siya ngayon) Anthony Capirayan ng Society of St. Paul sa Sanctuary of St. Paul the Apostle sa San Antonio Village sa Lungsod Makati. Kasama ni Anthony na inordinahan sina Rev. Keiv Aires Francis Dimatatac at Rev. Levy Matthew Faderanga. Ang seremonya ay pinamunuan ni Most Rev. Roberto Gaa, DD, na obispo ng Diocese of Novaliches. Master of Fine Arts in Creative Writing student namin si Anthony, na isang taga-Iloilo, sa La Salle Taft ngayon at nagsusulat na siya ng kaniyang thesis na koleksiyon ng mga maikling kuwento sa Hiligaynon na may self-translation into English. Ang maikling kuwento niya na sinulat sa aming klase at natalakay sa San Agustin Writers Workshop ay nanalo ng Palanca noong nakaraang taon.

Nang mag-PM sa akin ng imbitasyon si Anthony noong nakaraang buwan agad akong nag-yes dahil malapit lang naman ang San Antonio Village dito sa Tore ko (Bagamat sa Pasig ako nanggaling kahapon) at bahagi ng pagiging writer ko ang lugar na ito. Ang Society of St. Paul ang publisher ng nag-fold nang magasing HomeLife na binabasa ko high school pa lamang ako sa Antique. Si Tito Leo (Leoncio P. Deriada) ang poetry editor nito at sa magasing ito ang una kong national publication. Tatlong beses din ako nanalo ng HomeLife Timpalak sa Tula.

Bukod sa “Poetry Workshop with Tito Leo,” ang isa pang paborito ko ay ang advise column ni Fr. Andres Arboleda, SSP. Maganda kasi ang pagkasulat ng mga payo niya—maikli, klaro, compassionate ang tone, at hindi judgemental. May isa siyang payo na gustong-gusto ko at hanggang ngayon memoryado ko kahit hindi ko na matandaan kung para sa anong problema o isyu iyon ng sumulat sa kaniya. “Our heart is a strange wild beast, the more we feed it the more it becomes hungry.” O di ba? Pure poetry! Minsan, nang binisita ko siya sa kaniyang opisina bilang editor in chief ng HomeLife ay ni-recite ko ito sa kaniya. Napahalakhak siya nang marinig niya ito and siyempre lalo ko siyang minahal.

Si Anthony ang editor ngayon ng magasing Youngster na sister magazine ng HomeLife. Mabuti at inilalathala pa rin ang Youngster. Sabi ko nga kay Anthony minsan, sana maisipan ng Society of St. Paul na i-ressurrect ang HomeLife at bukod sa Catholic ministry nito, napakaraming mga manunulat ngayon ang nagsimula ang writing career sa magasin na ito.

Diyos ko 1992 pa yata ang unang punta ko sa lugar na ito. Nag-attend ako ng HomeLife Poetry Writing Workshop sa National Arts Center sa Mt. Makiling, Laguna. Tatlo kaming taga-Iloilo ang kasali. Isang linggo kami sa matanawing bundok at pagbalik ng Maynila, may isa o dalawang araw pa bago ang biyahe ng barko namin pabalik ng Iloilo. Dahil wala kaming matirhan (Wala yatang tao sa bahay namin sa Pasig noon), doon muna kami pinatulog sa seminaryo sa tabi ng building ng opisina ng HomeLife.

Kahapon hinanap ko kung saan banda ang opisina ng HomeLife at ang building na tinuluyan namin. Hindi ko na talaga ma-pinpoint at mukhang ibang lugar na ang napuntahan ko kahapon. Tatlong dekada nga naman kasi ang nagdaan! Hindi ko nga natandaan pati ang simbahan na pinagdausan ng ordinasyon. Unless wala pang tatlong dekada ito.

Dahil busy lahat, wala na akong napagtanungan kung nasaan na kayâ si Fr. Arboleda. May mga matandang pari doon. Tinitingnan ko sila. Kayâ lang mahirap din silang makilala kasi nga naka-mask lahat. Saka takot din naman akong magtanong dahil baka di ko magustuhan ang sagot.

Nang mag-umpisa na ang misa doon ko lang na-realize na iyon pala ang unang misa ko sa loob ng simbahan magmulang magka-quarantine dahil sa pandemya. Istrikto sila sa seating arrangement. Talagang may nakapaskel na mga number sa mga upuan. Kada pew dalawa lang. Gusto ko ang physical distancing na ganito may pandemya man o wala. Doon ko lang din na-realize na magkakapag-communion na ako at last nang gin-announce ng leader (yung MC sa misa) na hindi na kailangang magpila sa komunyon. Hintayin raw ang pari na lumapit sa kinauupuan namin.

Naka-attend na rin ako ng ordination noong nang nagtuturo pa ako sa University of San Agustin. Ang pinakagusto kong bahagi ay ang Litany of the Saints. Yung pagtawag sa mga santo na bendisyunan ang mga inordinahang pari. Sabi nga ni Bishop Gaa kahapon, ito ang paraan ng pag-communion with saints. Inaawit o tina-chant ang Litany of the Saints nakadapa sa sahig ang nga inoordinahan. Nakaluhod naman ang lahat ng nasa simbahan.

Ang ganda talaga sa pandinig at pakiramdam ko Litany of the Saints. Ang lamig ng boses ng namumuno sa kanta. Napaiyak ako. Habang nananawagan kasi ang konggregasyon ng intercession mula sa nga Santo, naalala ko bigla ang pumutok na balita hinggil sa sinabi ni Popo Francis na pabor siya sa same-sex union na siyempre naging kontrobersiyal at marami tuloy homophobic posts ang nagsilabasan sa social media. Marami kasing bobo at bigot ang nag-akalang binigyan na ng Santo Papa ng blessing ang gay marriage. Bagamat hindi naman talagang hayagang binigyang bendisyon ng Santo Papa ang same-sex union (na iba sa same-sex marriage), nananawagan pa rin siya sa mga civil authority na igalang ang karapatan ng lahat para magkaroon ng pamilya, na by extention, kasama ang same-sex union.

Bilang isang Sirenang Katoliko at isang gay writer, lalong lumakas ang paniniwala ko sa Simbahanh Katolika dahil kay Papa Francisco. Hindi kasi siya homophobic at noon pa mang 2013 ay naringgan na siya sa pagsabing kung ang isang bakla raw ay naghahanap kay Kristo at may mabuting kalooban, sino naman daw siya para mag-judge?

Kayâ umiyak ako kahapon habang pinapakinggan at kasamang nananawagan sa mga santo ng Simbahang Katolika dahil bigla kong naiisip, na sana kung sino man sa kanila ang LGBTQ+ o naranasang umibig sa kaparehong kasarian habang nabubuhay pa sila, ipagdasal naman nila kami at proteksiyonan. Naipanalangin ko rin siyempre na sana ang mga bagong pari tulad nina Anthony, Keiv, at Levy ay mas maging malawak na rin ang pang-unawa gaya ni Pope Francis hinggil sa aming mga Katolikong LGBTQ+.

Kayâ siguro ganoon na lamang ako ka-emosyonal kahapon dahil noong isang araw ko lang natapos sulatin ang papel na babasahin ko para sa Philippine Queer Studies Conference 2020 na magsisimula bukas, October 26. Bahagi ako ng panel tungkol sa pagiging gay writer sa Catholic setting. Ang pamagat ng papel ko ay “Catolica Cerrada, Katolila Sirena: A Scandalous Conduct Book.”

Hindi ko piniling maging Katoliko. Isinilang ako sa pamilyang loyal na Katoliko. Ang term ng Tatay namin para sa mga kamag-anak o kakilalang lumipat sa ibang relihiyon ay “nagbuang” o nabaliw dahil sa frustration sa buhay. Ang edukasyon ko ay purely Catholic—mula prep sa silong ng kumbento ng katedral ng San Jose de Buenavista, Antique hanggang sa pag-PhD ko sa anino ng mga neo-classical na haligi ng De La Salle University. Kahit nga ang pagiging writer ko ay nagsimula sa isang Catholic magazine, ang HomeLife.

Kayâ ang dalangin ko sa mga santo kahapon, huwag naman ninyo kaming pabayaan. Naging faithful at patuloy na magiging faithful naman kami sa simbahan at sa Diyos na makapangyarihan sa lahat. Naniniwala akong nakikinig ang mga santo. Hindi nga ako magtataka kung sila ang may pakana kung bakit naging Santo Papa si Jorge Mario Bergoglio.

(Oktubre 25, 2020 / Manila)

Reaksiyon sa Webinar na “Panaghoy sa Pandemya” ng UP Miag-ao noong Hunyo 30, 2020

106398190_3559739537373833_1368744319472331148_o

  1. Ang “veerus” ay hindi lamang tumutukoy sa COVID-19. Tumutukoy ito sa incompetent na pamamahala, sa kapabayaan ng gobyerno, sa pagnanakaw sa gobyerno, sa pagsisinungaling ng gobyerno, sa militarisasyon, sa EJK, sa balingag na lohika ng mga dutertard, at pamamayagpag ng mga online troll sa panahon ni Duterte. Samakatwid, magkasingkahulugan na ang “na-veerus” at “na-duterte.” Ibig sabihin, nagkaletse-letse ang buhay nating mga Filipino nang maging presidente si Duterte at lalo na nang dumating ang pandemya. Although admittedly, matagal na rin namang nagkaletse-letse ang buhay ng mga Filipino dahil sa mga kurap na politiko at lumala lang nitong panahon ng veerus.
  2. Halimbawa, ang mga poorest of the poor nating mga kababayan na ang tanging pag-asa na huwag mamatay sa gutom sa panahon ng quarantine at lockdown ay ang SAP o social amelioration program. Marami sa kanila ang literal na namatay sa pagpila at paghintay ng ayuda. Talagang ipinamukha sa kanila ng gobyerno ang kanilang pagiging mahirap. Maaari nating sabihin na na-veerus sila o na-duterte dahil hindi dumating ang “change” na ipinangako noong panahon ng Eleksiyon 2016.
  3. Ang mga kababayan nating OFWs na nawalan ng trabaho sa ibang bansa dahil sa pandemya at na-stranded doon ay naging kalunos-lunos ang kalagayan. Dahil may ilang opisyal ng Overseas Worker Welfare Administration o OWWA na mukhang mas busy pa sa pagpapakalat ng fake news para ipagtanggol si “Tatay” kaysa umayuda sa mga OFW, kaawa-awa ang libo-libong nating mga tinaguriang “bagong bayani” na sa maraming taon ay sila ang inaasahan ng bansa na mapalutang ang ating ekonomiya sa panahon ng mga financial crisis. Ngayong biktima na rin sila ng pandemya, labis silang pinahirapan—quarantine doon sa ibang bansa at quarantine pagdating nila rito sa Manila at inuna pa ang mga Tsino sa testing kung kayâ marami sa mga pinauwing OFW ay mahigit isang buwang nakulong sa mga hotel. Mula Manila pahirapan din silang umuwi sa mga probinsya. Pinalayas sila kung saan sila nagtatrabaho, ayaw rin silang tanggapin dito sa atin kapag umuwi sila. Magulo ang koordinasyon o wala talagang koordinasyon ang mga ahensiya ng gobyerno sa pag-aasikaso sa kanila. Na-veerus sila, na-duterte sila.
  4. Mahaba ang listahan ng mga kapalpakan at kapabayaan ng gobyerno sa panahong ito ng pandemya. Balang-araw magmimistulang epiko, o isang bonggang sugidanën, ang bahagi na ito ng ating kasaysayan at pamamagatan nating “Na-Veerus na Kapuluan” o “Na-Duterteng Arkipelago.” At muli, hindi lamang ito tungkol sa COVID-19 pandemic.
  5. Kayâ maganda na ang ginamit na critical framework nina John Barrios at Eliod Dimzon sa kanilang mga presentasyon ngayong umaga ay ang “pamumusong.” Gustong-gusto ko talaga ang kahulugang gin-point out ni Eliod sa Hiligaynon: “liar, boaster, braggart, teller of invented stories.” Pamilyar ang mga kahulugang ito kung sinusundan natin ang mga hating-gabi nang presscon ni Duterte na kung hindi pa tayo lasing (kahit may liquor ban) ay mawengweng naman tayo sa paikot-ikot niyang sinasabi—maraming dakdak subalit walang laman, malalason lamang ang ating katinuan! Usapang bangag o lasing! Ang ganda rin ng kahulugan ng pusong sa Hiligaynon kapag pinapanood natin o pinapakinggan ang mga media briefing ng pamahalaan. Sa mga tagapagsalita at mga task force leader ng gobyerno ngayon, talagang applicable ang “liar, boaster, teller of invented stories,” at idagdag na rin natin ang kahulugan sa Ilocano na “arrogant, haughty, proud, lordly, imperious” at Cebuano na, “to pretend to be honest, mischievous, tricky, prankster, bluffer.”
  6. Ang pinakagusto ko sa lahat ay ang kabalintunaang ito: ang “veerus” ay katagang nanggaling kay Duterte. At dahil sa pamumusong na ginawa ng mga manunulat sa bansa ngayong may pandemya, naagaw ng mga namumusong ang salitang “veerus” at naging si Duterte ito. Ito ang nangyari sa tulang “The Kit” na naka-attribute kay Duterte ngunit alam naman nating hindi siya ang sumulat nito. Pinaglauran lang. Mga mabahong salita ni Duterte na pinusong—ginawang obramaestrang tula—ng isang anonimo o di-kilalang makata. Nasa tradisyon ng pamumusong ang anonimong may-akda. Itong “The Kit” ang ultimate na tulang pusong sa panahon ng pandemya.
  7. Ang latest na pinakagusto kong pamumusong ay tungkol sa panukalang batas ni Kagalang-galang Paolo Duterte, konggresman at presidential son, na palitan ang pangalan ng NAIA. Mula Ninoy Aquino International Airport tungo sa Paliparang Pandaigdig ng Pilipinas. Siguro dahil baka masyadong yellowtard ang pangalang Ninoy Aquino sa pandinig ng mga dutertard. May mga pusong na nag-suggest kaagad sa Facebook ng ipapalit na pangalan: “NAIA pa rin – Na-Duterte Ako International Airport,” at “Paliparang Pandaigdig ng Putang-inang Probinsya ng China!” Halimbawa ito ng pamumusong to the max. Ang pusong ay napusong! Ito ang tinutukoy ni Eliod na “ang pusong bilang fittest survivor.” Gayundin ang makata bilang “taumbayan” na hindi takot sa mga makapangyarihan tulad ng tinutukoy ni John Barrios.
  8. Sa panahong ng pagsisinungaling sa pamahalaan, sa pagkalat ng fake news, sa pagbagsak ng national IQ, sa pagkidnap ng mga bayarang troll ng naratibo sa cyberspace, isang potent na armas itong pamumusong ng mga makata, ng mga manunulat, ng mga alagad ng sining, na hindi natatakot at nag-aatubiling isulat ang nasasaksihan nilang mga pangyayari may cyberlibel law man o wala, may anti-terror bill man o wala, may babasa man sa kanila o wala, o kukuyugin man sila ng mga DDS troll o hindi. Kailangang labanan ang mapanlinlang na naratibong Duterte. Kailangang puksain ang veerus.
  9. Pinatutunayan ng pamumusong na makapangyarihan ang salita. Lalo na kung salita itong panig sa katotohanan at katarungan.

Pahabol: Intsik versus Tsino

Ngayong panahon ng COVID-19 pandemic naging malala ang racism sa maraming panig ng daigdig. Dahil sa China, specifically sa Wuhan, nanggaling ang COVID-19, lalong lumala ang xenophobia, racism na target ang mga Tsino. Dito sa Filipinas, dahil sa nitong nakaraang dalawang taon ay biglang dumami ang mga nagtatrabahong Tsino dahil sa POGO, na karamihan ay iligal, lalong lumala ang racism laban sa mga Tsino at nadadamay pati ang mga Intsik.

Maraming post sa social media—kagaya ng mga na-quote nina Tocayong John at Eliod—na galit sa mga Tsino pero Intsik ang ginagamit na pantukoy. Nasasaktan ako sa mga ganitong post dahil kahit kakaunti lamang ang mga matalik kong kaibigan, marami sa kanila ay mga Intsik. Dito lang sa UP Miag-ao, idolo ko at minamahal na tunay ang dakilang manunulat na si Alice Tan Gonzales. Huwag nating kalimutan na Intsik si Alice.

May distinction tayo dapat sa pagitan ng Intsik at Tsino. Ang “Intsik” ay culture specific na termino, parang “Peranakan” ng Singapore. Intsik ang kadalasang tawag sa mga Tsinoy. May pagka-pejorative pero niyakap na ito ng mga intelektwal na Intsik tulad nina Caroline Hau at Charlson Ong sa pagkalathala ng antolohiyang Intsik: Anthology of Chinese Philippine Literature noong 2001. Ang mga Intsik ay ang mga Chinese-Filipino, ang mga Tsinoy, at mga Filipino sila. Kung galit tayo sa mga Tsino o mga Chinese citizen ng China mainland (at hindi kasama ang mga Hong Kongers at Taiwanese), huwag nating idamay ang mga Intsik.

Para iwas racism lalo, maaari din nating ihiwalay ang mga Tsino o Chinese sa pamahaalan ng People’s Republic of China ngayon. Naniniwala ako na hindi lahat ng Chinese ay kasing sama ng mga lider nila ngayon na mga gahaman at inaagaw ang mga isla at bahura natin. Nasisiguro kong maraming disenteng Tsino ngunit hindi lamang sila makapagreklamo sa pamahalaan nila dahil diktador at pasista ang liderato ng kanilang bansa. Kayâ siguro idolo at BFF ni Duterte ang Chinese government ngayon.

Kapag nagtuturo ako ng Philippine Literature palagi kong isinasama ang mga akda ng dalawang paborito kong makatang Intsik na nagsusulat sa Mandarin na sina Grace Hsieh Hsing at Jameson Ong. Siyempre ang ginagamit kong teksto ay ang mga salin sa Ingles at Filipino. Pero dahil marami kaming Tsinoy na mga estudyante sa La Salle, pinapabasa ko sa kanila nang malakas ang orihinal na Mandarin bago namin ito talakayin. Alam ng mga estudyante ko na anti-Duterte at anti-China ako. Para hindi sila magtaka kung bakit ako kilig na kilig sa mga tula nina Hsieh Hsing at Ong, ipinapaliwanag ko sa kanila ang pagkakaiba ng Intsik/Tsinoy sa Tsino/Chinese. Sabi ko sa kanila, namumuhi man ako sa liderato ng China ngayon pero hindi ko kailanman kamumuhian ang kulturang Tsino, ang matanda nang Chinese civilization, na mahigit dalawang libong taon nang nag-aambag sa sining ng daigdig.

Bilang agi na manunulat kasi, hindi ako kumportable sa mga panulat o pananalita na nang-aapi sa kapuwa nating tao dahil lamang sa kulay ng balat nila, o sa kaso ko, sa aking mga pagmamahal at pagnanasa.  Hindi excuse ang pandemya upang maging racist tayo.