Naka-lockdown ang Sirena sa Pasig

Simula noong Martes nang ma-cancel ang mga klase dahil sa lumalawak na pagkalat ng COVID-19 napapraning na ako. Bukod sa inuubo ako, pakiramdam ko nakakulong ako sa nirerentahan kong condo na tinatawag kong Tore ng Sirena. Nasa ika-18 na palapag ito ng isang lumang condominium building sa tabi ng De La Salle University.

Sanay naman akong mag-isa sa condo. Madalas naman may isang araw o dalawang araw na hindi ako lumalabas. Mababaw lang kasi ang kaligayahan ko. Masaya na ako na magbasa at magsulat, at kung tinatamad ako, pinapanood kong muli ang mga paborito kong pelikula tulad ng Little Women (yung si Wynona Ryder ang gumaganap na Jo March), Secret Garden, Sense and Sensibilities, Pride and Prejudice, at Kung Ako Na Lang Sana, ang paborito kong pelikula ni Sharon Cuneta. Nangyayari ito kapag may bagyo at kanselado ang mga klase o kayâ may mga nagaganap tulad ng ASEAN Summit at ASEAN Games.

Pero iba ang pakiramdam ko sa pag-cancel ng mga klase dahil sa banta ng COVID-19. Parang nakakulong ako. Hindi nakakatulong na mukhang bangag si Pangulong Duterte sa dalawang presscon niya tungkol dito. Lalo akong natataranta kasi mukhang ang tatanga ng mga tao sa gobyerno ngayon. Ang gulo ng mga pronouncement nila. Parang di sila nag-uusap at kaniya-kaniyang katangahan lang ang pinaiiral. Halimbawa, kahapon may nag-anunsiyo na magpapatupad ng curfew mula alas-otso ng gabi hanggang alas-singko ng madaling-araw. Maraming umalma sa social media dahil iligal ito kung walang ordinansa ang local government. Hayun, binawi ang curfew. Baka next week na daw kung may mga ordinansa na.

Sa presscon ni Duterte hinggil sa pag-lockdown ng Metro Manila noong Huwebes ng gabi, parang nanginginig na ako sa pangamba. Nagpapanik na ako sa aking isipan. Kung ganito kalabo at kagulo ang announcement ng presidente, saan ako kakapit bilang natatarantang mamamayan? Para akong hostage ng isang buang na presidente. Hindi nakakatulong sa pagpapakalma ko sa sarili na katabi ni Duterte sina Senador Bong Go at Presidential Spokesperson Salvador Panelo. Tinitingnan ko ang mga mukha ng mga gabinete habang nagra-ramble ang presidente. Iyong mga mukhang matino, mapagkatiwalaan at makapitan ko sana sa panahong ito tulad nina Francisco Duque III, Bernadette Roman-Puyat, Silvestre H. Bello III, at Carlo Nograles na pogi in person (nakasákay ko siya sa eroplano papuntang Davao noon Pebrero 27). Hindi ba nila napapansin na wala nang kuwentang magsalita ang presidente? Ayaw ko sanang magkumpara pero bakit kapag pinapanood ko ang mga presscon nina Prime Minister Lee Hsien Loong ng Singapore at Prime Minister Justin Trudeau ng Canada ang linaw nilang magsalita at very reassuring?

Noong Huwebes mga alas-tres pa lamang ng hapon ay kumakalat na sa Messenger ang resolusyon hinggil sa Metro Manila lockdown ng Inter-Agency Task Force for the Management of Emerging Infectious Disease. Nagbi-breaking news na rin na 6:30 ng gabi magsasalita ang pangulo.

Lumala ang panic buying sa mga grocery store at botika dahil sa balitang lockdown. Nang bumaba ako para bumili ng liquid handsoap dahil naubusan ako, napakaraming tao na sa kalapit na Save More. Sa katabing maliit na Watson ako pumunta. May kaunting pila na rin. Wala na silang rubbing alcohol. Mabuti at marami pang liquid hand soap at bumili na rin ako ng body wash dahil may strawberry scented akong nakita sa estante. Buy one take one ang body wash at malalaking bote pa. Kayâ natatawa ako sa sarili ko habang naglalakad sa labas kasabay ang mga nag-panic buying sa Save More. Sila grocery at pagkain ang pinakyaw. Ako body wash!

Ang tatlong tao sa kaha ng botika ay aligaga na. Pinag-uusapan na nila ang lockdown at mukhang nagwo-worry sila kung ano ang mangyayari sa trabaho nila. Kawawa naman. Sabi ko sa kanila, sa tingin ko tuloy pa rin naman ang trabaho nila. Ang ibig sabihin lang naman ng Metro Manila lockdown ay hindi kami makakalabas ng Metro Manila. Mapakla pa rin ang ngiti nila sa akin. Siyempre, hindi ko pa naiimadyin na Martial Law level pala ito ngayong kumakalat na ang mga sundalo at pulis sa Kamaynilaan!

Bago mag-alas-sais nakaupo na ako sa harap ng TV. Hinihintay ko ang mensahe ng presidente. Nananalangin ako na sana hindi siya mukhang bangag ngayon at sana nakasulat ang sasabihin niya para hindi magulo. Natapos na ang 24 Oras wala pa rin ang presidente. Tulog pa ba? Hindi pa ba tumatalab ang ininom na Fentanyl? Alas-nuwebe na at nagkakape na ako dahil ganitong oras ang sleeping time ko, wala pa rin. Buti mga 9:15 nag-live na sa Malakanyang ang mga estasyon ng telebisyon. Hayon, mukha pa ring bangag ang pangulo. Yung kalát na na dokumento ay binabasa niya per paragraph saka ipinapaliwanag niya. Pero sa bawat pagpaliwanag niya, lalong lumalabo at lalo akong nalilito at sumasakit ang bangs ko.

Hindi nakakatulong na mga opisyal ng militar at pulis ang nasa likod niya. Ano ito deklarasyon ng Martial Law?

Hindi ko na tinapos ang presscon. Natulog na ako. Inisip ko, gising na lang ako nang maaga bukas at tiyak may mga magpapaliwanag sa sinabi ng presidente. Ang klaro sa akin, walang pasok hanggang Abril 12. At sa darating na Linggo, ila-lockdown na ang Metro Manila. Naisip ko, uuwi ako sa bahay namin dito sa Pasig. Mas may space dito at kasama ko ang bunso naming kapatid na si Sunshine. May malapit din na talipapa dito. Mukhang mas maraming mabibiling pagkain.

Lalong lumala ang panic buying kinabukasan. Uuwi na sana ako dito sa Pasig kaso sabi ni Sunshine lilinisin pa niya ang kuwarto ko dahil masyadong maalikabok. Baka raw hikain ako. Nakabasa rin ako ng email na magmimiting ng umagang iyon ang Academic Council ng La Salle at gusto kong hintayin ang magiging memo pagkatapos ng kanilang pagpupulong. Gusto kong malaman kung ano ang gusto nilang gawin naming mga guro.

Ayon sa mga balita, siksikan na ang nga tao sa mga estasyon ng bus palabas ng Metro Manila. Ang isang kaibigan kong taga-Davao nag-text na pa-NAIA na siya at doon muna siya sa kanila sa panahon ng lockdown. Yung isang PhD student namin nagpaalam na uuwi muna siya ng Leyte. Kaunti na rin ang mga tao sa condominium namin. Mukhang may exodus palabas na Kamaynilaan. Nakakadagdag sa aking pagkataranta. Uuwi na ba kami ni Sunshine sa Antique? Kaso nabasa ko sa mga post ng mga kaibigan ko sa San Jose de Buenavista ay kailangan nang mag-self quarantine ng 14 araw ang mga dadating sa Antique galing Metro Manila.

Nag-text si Sunshine. Nakapag-grocery na raw siya at nakaimbak na ng bigas at pagkain ng dalawang aso at mga pusa. May kakainin na raw kami sa loob ng isang buwan. Gayunpaman natataranta pa rin ako. Bumaba ako upang tingnan ang Save More. Marami pa ring tao at mahaba ang mga pila. Buti na lang sa kalapit na Seven Eleven halos walang tao. Doon ako bumili ng anim na latang sardinas at ilang instant noodles.

Alas-kuwatro ng madaling-araw kahapon ay nagising na ako at naghanda ng mga gamit na dadalhin sa Pasig. Bukod sa mga maruming damit at mga grocery item, inayos ko rin ang mga gamit ko sa mga klase tulad ng syllabi, class records, at mga papel na kailangang i-tsek. Czech Republic na lang sa Pasig!

Nagkape muna ako at pinanood ang balita sa TV. Pagla-lockdown pa rin ng Metro Manila ang laman ng mga balita. “Community quarantine” na ang ginagamit ng gobyerno para siguro damage control sa pagpapanik ng mga tao sa “lockdown” at sa mistulang martial law na pagpapatupad nito. Utak pulbura kasi talaga si Duterte.

Bago mag-alas-siyete nakasakay na ako sa GRAB papuntang Pasig. Akala ng driver papunta akong airport. May tatlong pasahero na raw siyang nagpahatid sa airport at “tinatakasan” ang lockdown. Sabi ko sa kaniya, uwi lang ako sa bahay namin sa Pasig. Wala pang alas-otso nasa Pasig na ako. Kapansin-pansin na punô na ng mga delata ang platera namin. Punô na rin ang maliit na lagayan ng bigas.

Nagpaalam ako kay Sunshine na bibili lang ako ng isda sa talipapa pang-ulam sa agahan. Sisiksikan na sa talipapa. Pero normal lang iyon. Sa mga bangketa lang kasi ang mga nagtitinda. Bumili ako ng isang kilo ng hiniwang tuna at isang malaking pusit na mahigit kalahating kilo ang timbang. Medyo may kamahalan ang mga ito pero dedma na. Baka next week wala nang mabiling isda. Bumili rin ako ng isang kilong baboy. Ilalagay lang sa freezer. Aadobohin ko sakaling wala nang mabili sa talipapa. May nadaanan akong kariton ng ponkan. Bumili ako ng isang dosena. Ala-New Year ang peg.

Matapos makapag-agahan, nagpaalam muli ako kay Sunshine na punta muna ako sa barbero. Nangangati na ako sa buhok ko. Dahil bisi nitong mga nakaraang linggo, wala akong time pumunta ng barbero. Wala pang alas-diyes ng umaga at walang kostumer ang friendly barber shop sa aming neighborhood. Nanalangin na lamang ako na walang COVID-19 ang barbero. Naka-mask naman siya. Imposible naman kasi ang social distancing sa tipo ng trabaho niya. Ang gusto ko sa pagpapagupit dito sa amin sa Pasig, PhP60 lang ang bayad. Wala pang dalawampung minuto tapos na ang hairdo ko. Naisip kong pumunta muna sa Lucky Gold Mall at Choice Mall sa unahan.

Pila sa mga ATM sa Lucky Gold. Gusto ko uli magpanik pero agad kong naisip, may enough cash na rin naman ako. Sa kadikit na Choice Mall napadaan ako sa tsikadorang tindera ng mga kortina at bedsheet. Tumingin ako ng mga kortina. Ang gaganda kasi. Mura pa. Siyempre lapit kaagad si tsikadorang tindera at promote to death ng mga kortina niya. Naisip kong bilhan ng bagong kortina ang kuwarto ko. Hayun napabili ako ng limang piraso ng kortina na kulay flesh at puti na may malalaking bulaklak na hugis trumpeta.

Bago umuwi dumaan ako sa suki kong flower shop. Makukulong lang din ako sa bahay gusto kong may bulaklak sa writing table ko at sa mesang kainan namin. Wala ang magandang babaeng binilhan ko ng lilang asters noong isang linggo. Ang nagbabantay ay isang cute na chubby na may pagka-bear. Ang sexy ng balbas niya. Bagay siya sa gitna ng mga bulaklak. Agad kong pinaalala sa sarili ang konsepto ng “social distancing.” Bawal muna ang impure thoughts!

Mura ang mga bulaklak doon. PhP75 ang isang pulumpon ng statis na tag-PhP150 sa binibilhan kong grocery sa Taft. Dalawang pulumpon ang binili ko. Isang puti at isang lila. Bumili rin ako ng isang pulumpon ng sari-saring Malaysian mums. PhP60 lang ito. Sa badyet na PhP210, pakiramdam ko ako na si Jo March na namimitas ng mga bulaklak sa gubat ng Concord isang tag-araw. Siyempre naiisip ko rin ang mga ilahas na bulaklak ng Lenhovda.

Sabi ko kay cute na chubby talian na lang niya para di ako mahirapang bitbitin. “Para sa church ninyo ito, Sir?” tanong niya. Natawa ako. “Bakit? Mukha ba akong pari?” ang thought bubble ko. Siyempre nagpa-cute ako kay cute bear. Tinamisan ko ang aking ngiti at nagsabi, “Hindi, para lang sa bahay.” Habang naglalakad pauwi, naisip kong gawan ng sash ang sarili na ang nakalagay, “Paglalandi sa Panahon ng COVID-19.”

May isang bahagi ng utak ko na tinatalakan ang sarili. “Mahiya ka naman! Sa panahon ng lockdown at panic buying dahil sa banta ng COVID-19, napaka-gitnang uring fantasya pa rin ng pursuits mo!” Pero dedma ako. Taas noo pa rin ako. Kailangan ko ng bagong kortina at ng mga bulaklak! Ito ang therapy ko.

Ngayong umaga ng Linggo maaga uli akong nagising. Madilim pa ay bumili na ako ng mainit na pandesal. Habang nagkakape ako at kumakain ng pandesal na pinapahiran ng butter ay pinagmamasdan ko ang isang malaking plorera ng puti at lilang statis. Nakikinig din ako sa radyo. Balita na ang mga check point papasok at palabas ng Metro Manila. Mas magiging magulo ito bukas dahil Lunes at araw ng trabaho. Trapik daw at kulang ang thernal scanner ng mga pulis.

Mapalad ako at guro akong may tenure at maaaring magturo online. Paano kayâ ang mga manggagawang arawan at no work no pay? Mabuti kami ni Sunshine at dalawa lang kami dito sa bahay at kaniya-kaniya kami ng kuwarto. Nagagawa namin ang social distancing. Paano kayâ ang mga pamilya na nagrerenta lamang ng isang maliit na kuwarto? Nakasabay kami sa panic buying. Paano ang mga walang pang-buy? Panic na lang talaga ang option? Ito talaga ang panahon na kailangan ng mamamayan ang malasakit ng pamahalaan. Ang kaso kung palaging mukhang bangag ang presidente kapag nakikita mo sa telebisyon at mukhang di nag-uusap ang matataas na tao sa gobyerno at wala silang pulidong plano, talagang panalangin na lang ang kakapitan mo.

Ang munting comfort ko lang ngayon ay nandito kami sa Lungsod Pasig na mukhang makapagkatiwalaan ang pogi naming meyor na si Vico Sotto.

Masaklap para sa karamihan ang pamumuhay sa panahon ng COVID-19 dito sa Metro Manila. Unang araw pa lamang ng lockdown ngayon. Sana mas maging maayos at mas maging magaan ang sitwasyon sa mga susunod na araw o linggo.

[Marso 15, 2020 Linggo / 7:28 nu Rosario, Pasig]

Bakit Mahalagang Basahin ang Literaturang Filipino

Ang pagbabasa ng literatura ay ang pagkatuto ng ating malikhaing pag-iisip o pag-educate ng ating imahinasyon o haraya. “Education of the imagination,” ito ang sabi ng makatang Merlie Alunan sa kaniyang sanaysay na “Root and Tongue: Philippine Writing in the New Millennium” na nalathala sa Special Issue on the Teaching of the Humanities ng IDEYA: Journal of the Humanities (College of Liberal Arts, De La Salle University, 2000). Ang pagbabasa kung gayon ng Literaturang Filipino ay pagpapayaman ng ating imahinasyon hinggil sa ating pagkatao bilang Filipino. Kayâ mahalaga ito.

“Literaturang Filipino” o “Filipino Literature” ang terminong ginagamit ko dahil naniniwala akong mas inclusive ito. Ayon sa pagpapakahulugan ni National Artist for Literature Bienvenido Lumbera sa kaniyang sanaysay na “Harnessing Regional Literature for National Literature” sa librong Writing the Nation/Pag-akda ng Bansa (University of the Philippines Press, 2000), “’Filipino Literature?’ First of all, the nationality of the authors is ‘Filipino.’ Secondly, that on the literary works taken together, nationality has left a mark that distinguishes them from the writing of authors found elsewhere in the world.”

Kasama sa Literaturang Filipino ang lahat ng akda ng mga Filipino nandito man sa Filipinas o saan mang panig ng mundo, at kahit sa aling wika. Ang tinutukoy kong Filipino ay Filipino citizen, dual citizen, o citizen na ng ibang bansa subalit may dugong Filipino. Kayâ kapag nagtuturo ako ng Literaturang Filipino, laging kasama ang mga tula at sanaysay ni Luisa A. Igloria na ipinanganak sa Makati, lumaki sa Lungsod Baguio, at ngayon ay naninirahan na sa Virginia sa Estados Unidos at isang nang American citizen.

Sa sanaysay na “The Nature of Literature” sa librong The House of True Desire (University of Santo Tomas Publishing House, 2010) sinabi ng National Artist for Literature Cirilo F. Bautista na, “Literature, because it presents a heightened sense of the human condition, has an ennobling quality. Without being obvious about it, writers examine the facets of social verities and interpret them in the light of universal truth.” Nasa panitikan ang ating kadakilaan bilang mga indibidwal, bilang Filipino, at bilang bahagi ng sangkatauhan. Kayâ mahalaga na tayong mga Filipino ay patuloy na lumikha ng ating mga tula, kuwento, dula, sanaysay, at kung ano-ano pang porma ng literatura. Kasinghalaga rin nito na basahin natin ang inakda ng ating mga manunulat simula noong panahon ng mga anonimo hanggang sa kasalukuyan.

Dagdag pa ni Bautista, “Fiction is always more desirable than life in the real world. As an alternative existence, the fictive world operates in the faultless and fruitful pattern, for there, human problems find solutions. There, justice is attainable, the poor get rich, and the birds of graces come home to roost.” Sa literatura natin matatagpuan ang isang alternatibong mundo na mas maganda kaysa totoong mundo. Ang alternatibong mundong ito ay isang ideal. Hindi man natin tuluyang makamit ang ideal na mundo (dahil nga idea lang ito), magiging mas maganda naman ang mundo natin sa kasalukuyan kung lahat tayo ay magkasamang subukan at sikaping makamtan ang perpektong mundong ito.

Sa pagbabasa ng literatura, mas mauunawaan natin ang ating sarili, ang ating mga kapamilya at kaibigan, ang ating pagka-Filipino, at ang ating ginagalawang mundo. Kapag nandiyan na ang pag-unawa, mas madali na tayong magkaroon ng malasakit sa isa’t isa, at mas madali na tayong magpatawad sa mga taong nanakit sa atin. Ito ang unang mahalagang hakbang tungo sa kadakilaan.

Halos ito rin ang sinasabi ng isa pang National Artist for Literature na si F. Sionil Jose. Aniya sa kaniyang sanaysay na “Literature as History” sa librong Gleanings from a Life in Literature (University of Santo Tomas Publishing House, 2011), “Literature is mythmaking. For a young nation, it is necessary.” Mahalaga ang literatura dahil ito ang imbakan ng ating kolektibong karanasan at mga alaala. Ang ating literatura ang nagsisilbing parola na magtuturo sa atin ng direksiyon sa mga sandali ng kadiliman sa ating buhay at isipan. Sabi pa ni Jose, “I use history to impress upon my readers this memory so that if they remember, they will not only survive, they will prevail… I also present a nobler image of ordinary Filipinos so that even if we are destitute, amidst the swirling tides of corruption, we can raise our heads. With memory, we can face our own grim future with courage.” Kapag kilala natin ang ating sarili, mas may kakayahan tayong harapin ang mga pagsubok sa mundong ito.

Ang kritiko at mandudula na si Isagani R. Cruz ay may binabanggit na apat na halimaw ng lipunang Filipino na nilalabanan ng ating literatura kung kaya’t mahalagang sulatin ito ng ating mga manunulat at basahin nating mga Filipino. Sa kaniyang sanaysay na “Kasaysayan ng Literaturang Filipino” sa librong Bukod na Bukod (University of the Philippines Press, 2003) binigyang buod niya ang kasaysayan ng ating panitikan: “Patuloy at walang pagod na binabatikos ng ating mga manunulat at ng ating mga likha ang apat na halimaw ng panitikan—ang makalalaking lipunan at kanon, ang makabanyagang takbo ng ating mga utak at hilig, ang makalumang tuntunin at balarila ng ating literatura, at ang makamayamang estruktura ng ating bansa. Ito ang kasaysayan ng ating panitikan.”

Maganda ang inilatag ni Cruz na kasaysayan at batayan ng pagsúlat at pagbasa ng ating literatura dahil dito natin malalaman ang halaga ng mga akda ng ating mga manunulat at masusukat natin ang kanilang kabuluhan.

Kung babalikan natin ang sanaysay ni Alunan, pinagmunian niya ang politika ng wika sa ating literatura. Ingles ang namamayaning wika ng literatura sa akademya at nakaririwasang lipunang Filipino. Kagaya ni Lumbera, naniniwala din siyang instrumento ng kolonisasyong Americano ang pagiging dominante ng wikag Ingles. Subalit tulad ng paniniwala ng manunulat at iskolar ng literaturang Filipino sa wikang Ingles na si Gémino H. Abad, nakolonisa rin nating mga Filipino ang wikang Ingles. Ang Ingles kung gayon ay isa na rin sa mga wika natin. Una kong narinig ang ideang ito mula kay Bautista sa klase namin noon sa La Salle.

Si Alunan, kagaya ng marami pa nating mga manunulat, ay Ingles ang unang wikang ginamit sa pagbabasa at pagsusulat. Dahil iyon ang tanging wika ng edukasyon noong panahon niya. Pero ngayong matanda na siya, nagsimula siyang magsulat sa Sebwano. Naging masigasig din siya sa pag-edit ng mga antolohiya at pagsalin ng mga tekstong Waray sa Ingles. Ginagawa niya ito upang makauwi na siya sa sariling wika (O mga wika dahil ipinanganak siya sa isang bayan sa Iloilo na Kinaray-a ang wika, nag-aral at nagtrabaho sa Cebu, Bohol, at Dumaguete na Sebwano ang wika, at nagturo at nagretiro sa Lungsod Tacloban na ang wika ay Waray.) at tuluyang makauwi sa sariling diwa. Aniya, “Whether we have truly left home or not, or whether our consciousness has been merely alienated from itself and has caused us to disremember who we are, this is a question we can ask ourselves. The hope of the new millennium is that the road back home be clearer and that we are more sure-footed at our arrival.”

Kapag nakauwi na tayo sa ating pagka-Filipino, mas madali at mas mahusay nating maiakda ang ating sarili at ang ating bansa. Kapag naiakda na natin ang ating bansa, handa na tayong harapin ang mundo nang buong tapang at giliw.

Kayâ hindi biro ang pagbabasa at pag-aaral ng Literaturang Filipino para ating mga Filipino. Malaki at sagradong responsabilidad ito ng parehong guro at estudyante. Hindi lamang kasi grado o diploma ang nakasalalay dito. Ang nakataya ay ang ating pagka-Filipino at ang ating pagkatao mismo.

 

[Enero 14, 2020 Martes
Tore ng Sirena]

ALDP Graduation Speech ng Sirena

79963671_760364717777145_4280996866897739776_n
ALDP Graduates for Term 1 A.Y. 2019-2020

 

Disyembre 13, 2019
Verdure 4F Henry Sy Sr. Hall
De La Salle University

Nais ko munang pasalamatan si Fr. Nelson Tantoco na nag-imbita sa akin na magsalita ngayong umaga sa pagtatapos ng mga lumahok sa Academic Leadership Development Program o ALDP. Kahit na nahihiya ako at kinakabahan dahil pakiramdam ko hindi naman ako karapat-dapat, hindi ko mahindian si Fr. Nelson. Kayâ pagtiyagaan na lamang po ninyo ako.

Medyo may kabalintunaan o medyo ironic na ang sesyon na talagang tumatak sa akin ay ang sesyon na hindi required sa aming batch. Pabibo kasi ako kaya kahit hindi required sa amin na mag-attend sa “St. La Salle as a Teacher” ay talagang nag-attend ako rito. Interesado kasi akong malaman kung sino ba talaga si St. La Salle bilang guro. Kayâ siguro tuwang-tuwa sa akin si Fr. Nelson at kulang na lamang ay bigyan niya ako ng medalya para sa pagiging “ALDP Loyalist/Apologist.” O puwede ring tropeyo sa pagiging “ALDP-tard.” Perfect attendance yata ako!

Pinakatumatak sa akin ang isang sinabi ni Br. Victor Franco, FSC: Isang misyon umano ang pagiging Lasalyanong guro. Ito lang daw ang paraan upang maka-survive sa La Salle at sa iba pang paaralang Lasalyano—ang tanggapin at makibahagi sa misyon ng (at gagamitin ko ang salin ni Dr. Tereso Tullao na siyang may-ari ng La Salle) “pagtuturo sa isipan, paghaplos sa kalooban, at pagpapabago ng buhay.” Kung ituturing mo lang daw kasi ang pagtuturo mo rito sa La Salle bilang trabaho, talagang dadating ang panahong mapapagod ka at mawawalan ka ng gana.

Napakahalaga ng sinabing ito ni Br. Franco para sa akin. Pang-apat na taon ko na ngayon dito sa La Salle bilang full-time faculty sa Literature Department. Dahil siguro nga pabibo ako napagkakamalang magaling, o talagang walang may gusto, ginawa agad nila akong Graduate Program Coordinator sa ikalawang term ko pa lamang. Bagamat kinabahan ako at nalalakihan sa nakaatang na responsabilidad, umuo ako dahil wala akong choice. Wala pa kasi akong tenure kayâ nakakahiya at nakakatakot mag-inarte. Pinaka-minor na admin position ang pagiging GPC, pero sa mga nakaranas maging GPC alam nilang hindi nauubos ang mga gawain magmula sa pagproseso at pag-evaluate ng mga application, paggawa ng loading, pag-organisa ng comprehensive exams, pag-organisa ng mga thesis at dissertation defense (busy lahat ng panelist kayâ pag-iskedyul pa lang masakit na sa bangs), mga estudyanteng may kaniya-kaniyang problema at isyu na kinukunsulta sa ‘yo mapa-live sa office, sa klase, sa Messenger, sa text. Kung minsan gusto mo nang manigaw, magtapon ng papel, at magtantrums. Pero ang iniisip ko na lamang—Misyon ito! Misyon ito! Nanonood ang Vatican! Mag-ayos ka! Baka hindi ma-beatify! Saka magiging okay na ako.

Maraming challenges sa buhay natin dito sa La Salle. Kayâ dapat misyonera ang peg nating palagi. Ang pinaka-ultimate na survival tip ko sa inyo—lalo na kung Katoliko kayo—dalasan ninyo ang pagdaan sa Pearl of Great Price Chapel. Nakakagaan ng loob ang paalala ni St. La Salle sa altar: “Iniibig ko nang higit sa lahat ang kalooban ng Diyos para sa akin.” Kalooban ng Diyos kung bakit tayo magkasama ngayong araw, at kung bakit nandito tayo sa De La Salle University ngayon.

Sa aming Parmenie Experience noong Nobyembre 2015 sa Eugenio Lopez Center sa Antipolo City may activity hinggil sa “Virtues of a Good Teacher.” Ito yung gravity, silence, humility, prudence, wisdom, patience, reserve, gentleness, zeal, vigilance, piety, at generosity. Binigyan kami ng maliliit na card na ibibigay namin sa bawat isa. Merong kailangang i-fill in: To: (Yung kamasa mo), I see in you the virtue of (blank.) From: (Pangalan ng nagbigay.)

Sampu kami lahat kayâ siyam na cards ang natanggap ko: apat na “wisdom,” dalawang “prudence,” dalawang “gentleness,” at isang “patience.” Nitong nagdaang mga gabi habang naghahanda ako ng aking sasabihin ngayong araw, ni-review ko ang aking ALDP notes pati na itong mga Parmenie Experience card. Pakiramdam ko na-charot lang ako ng mga ka-batch ko. Imagine, apat talaga ang “wisdom?” at nakita raw nila sa akin ang “prudence,” “gentleness,” at “patience?” Ito ang mga halagahan o values na pakiramdam ko wala pa sa akin. Nagdudududa na tuloy ako ngayon sa mga kasamahan ko. Ang naiisip ko ngayon baka ang gusto talaga nilang sabihin sa akin sa pamamagitan ng cards ay kailangang-kailangan ko ng wisdom kayâ apat talaga, kailangan ko rin ng prudence kasi kung minsan eskandalosa ako magsalita at magsulat, kailangan ko ng gentleness kasi mataray ako, at kailangan ko ng patience para ma-achieve ang all of the above.

Sabagay naniniwala ako na ang pagiging guro—specifically bilang Lasalyanong guro—ay isang panghabambuhay na misyon at kasama rito ang panghabambuhay na pagkatuto. Inaamin ko namang hopelessly flawed ako pero handa ako at bukas ang loob na matuto at magbago para mas maging mahusay at epektibong guro, at higit sa lahat, mas maging mabuting tao.

Bukod sa Lasallian values at pamamaraan ng maayos na pagtuturo, ang isa sa mga ipinapasalamat ko sa ALDP ay nagkaroon ako ng mga kaibigan sa labas ng aking departamento. Naalala ko, sa unang out of town namin para sa Rheims Experience, habang naghihintay kami sa South Gate sa van na sasakyan papuntang Retreat House ng La Salle Dasmariñas, hindi kami nagpapansinan. Pa-diva at pa-maldita ang projection namin sa isa’t isa. Walang kibuan, parang nagpapataasan pa ng kilay. Pero huwag ka, overnight lang ang katapat, ayaw na naming maghiwalay dahil hindi na maputol-putol ang aming tsikahan. Pabalik nga ng La Salle, sa isang van na lamang kami lahat. Ayaw namin makasama sina Fr. Nelson at ang mga taga-LSPO para walang censorship ang aming usapan.

Hanggang ngayon, kahit di na kami nagkikita masyado at hindi na kami kumpleto dito sa La Salle dahil may mga kasama kaming di na-renew o di na-permanent, masaya pa rin ang tsikahan namin sa group chat namin sa Messenger. Kung minsan, kung minsan lang naman, nagiging explicit/x-rated ang usapan at bigla naming ma-realize, oh my God! kasama natin si Fr. Nelson dito sa chat! Kayâ sorry to disappoint all of you here, hindi na ganiyan ka-pure si Father!

Thank you and congratulations to the graduates. Thank to our dear university administrators for this opportunity to share with you my appreciation of ALDP. Animo La Salle!

Masarap na Kape Mulang Malaysia

Old Town White Coffee 3 in 1 at hinog na saba na pinirito sa virgin olive oil at binudburan ng muscovado mulang Antique. May sasarap pa ba sa umagang ganito?

Brewed coffee naman talaga ang iniinom ko sa umaga. Black coffee na simula ngayong 2019 dahil kailangang magbawas sa asukal. Diabetic na ang Sirena. Kontrolado pa naman pero kailangang mag-ingat na dahil ang sakit na ito ay kasama sa mga minana sa mga yumaong magulang. Mababa ang tingin ko sa 3 in 1 kape. Cheapangels. Pero iba itong Old Town white coffee. Hinahanap-hanap ko ang sosyal na lasa.

Una ko itong natikman sa restawran mismo ng Old Town sa isang sosyal na palengke sa Kuala Lumpur noong 2015. Ang sarap! Matapang na kape at kapag sinisimsim mo, may naiiwang lasa na nutty sa iyong bibig at ilong. Yung nalalasahan mo talaga ang lasa ng butil ng buto ng kape. Tamang-tama rin ang gatas nito at hindi nakakaistorbo sa lasa ng kape. Tama lang din ang tamis nito—hindi masyadong matamis, hindi rin matabang. Yung tipong di ka magi-guilty na naglalaklak ka na naman ng matamis.

Ewan ko ba, kapag ito ang iniinom ko, tulad ngayong umaga, humahagod sa puso ko ang lasa at tumatagos hanggang kaluluwa ang sarap! At hindi ito pagmamalabis. Sa katunayan, gusto kong iniinom ito na mag-isa. Ayaw kong kinakausap ako kapag iniinom ko ito. Ayaw ko ng istorbo. Ninanamnam kasi ito ng katawan ko at kaluluwa.

Dahil nga conscious na ako ngayon sa sugar intake ko, gin-tsek ko kung ilang calories meron ang isang sachet: 181. Ang isang sachet ay 40 grams. Medyo mataas kaysa mga lokal na brand ng kapeng 3 in 1. Kayâ nililimita ko lamang sa isa ang iniinom ko nito kada araw. Ganito naman talaga ang katotohan ng buhay, hindi maaaring sagarin ang lahat ng masasarap na bagay dahil nakamamatay. Sakto lang dapat. In moderation.

Nakakabili ako nitong Old Town sa Singapore. Nang pumunta ako sa Cambodia nitong Setyembre, nakabili rin ako nito sa isang grocery store doon. Dito sa Metro Manila, wala pa akong nabibilhan. Pero may nakapagsabi sa akin na mayroon daw nito kung minsan sa Pure Gold sa Harrison Plaza.

Kayâ tuwang-tuwa ako noong Sabado dahil dinaldan ako nito ng Master of Arts in Language and Literature na estudyante namin sa La Salle na si Mel Samarita. (Nagsasalin din siya ng mga tula ko sa Ingles.) Nasa Cambodia kasi siya nitong Oktubre dahil nagbasa siya ng kaniyang papel sa isang kumperensiya doon. Nag-PM ako sa kaniya na kung hindi hassle, bilhan niya ako ng dalawang pack ng Old Town at reimburse ko na lang siya. At binilhan nga niya ako. Tig-US$5 ang kada pakete nito na may lamang 15 sachet.

Siyempre, nagi-guilty ako sa mga plastik na sachet. Ang bawat sarap na nalalasap ko sa paghigop ng Old Town ay nakakadagdag sa basura ng mundo. Pinag-iisipan ko ngayon kung paano ko ma-recycle o ma-upcycle ang mga plastik na ito.

Habang sinisipat ko ang mga teksto sa sachet, natuwa akong mapansin na may Philippine importer/distributor ito—Golden Kaizen na nakabase sa Cebu! May contact number at email sila. Mukhang available nga ang paborito kong kapeng ito dito sa Filipinas. Salamat sa ASEAN integration!

Tuloy ang ligaya ko sa umaga kapiling itong masarap na kape mulang Malaysia!

[Nobyembre 2, 2019 Sabado

7:47 n.u. Tore kang Katáw]

Longganisang Lucban

Hindi na dapat ako kumakain nito pero ano ang magagawa ko? Nandito ako sa lalawigan ng Quezon at sa bayan ng Lucban kami nananghalian kanina. Cultural experience kumbaga. Hindi nga lang longganisa ang kinain ko, kumain din ako ng pansit habhab na may sahog na baboy. Hihimatayin ang dietician ko kapag malaman niya ito.

Nandito ako ngayon sa Lungsod Lucena dahil nagsalita ako kahapon sa Pambansang Oryentasyon sa Panitikan, isang serye ng seminar-workshop para sa mga guro na inoorganisa ng Komisyon sa Wikang Filipino (KWF). Itong Lucena leg ay isinakatuparan sa pakikipagtulungan ng samahang Guro at Tagapagtaguyod ng Filipino sa Quezon (GATFILZON) at ng Sentro ng Wika at Kultura ng Marinduque State University. Naatasan akong magbigay ng lektura hinggil sa “Estado ng Panitikan sa Rehiyon: Panitikang Hiligaynon.”

Dahil gustong-gusto kong magsalita tungkol sa literaturang Hiligaynon, hindi ko pinalampas ang pagkakataong ito lalo na’t hindi pa ako nakakapunta sa lalawigan ng Quezon. Tatlong araw ang seminar-workshop na ito na nagsimula noong Biyernes. Dahil ngayong term ay buong araw ng Sabado ang klase ko, nakiusap ako sa KWF na sa panghuling araw na ang iskedyul ko at magbibiyahe na lamang ako ng madaling araw ng Linggo. At kahapon nga, alas-tres ng madaling araw umalis ang sinakyan kong bus sa Buendia, Pasay patungo rito sa Lucena. Medyo mabilis ang biyahe ko. Bago mag-alas-seis nasa Lucena Grand Central Terminal na ako.

Salamat at nagkataong nandito sa Lucena sina Pat Baloloy, Palanca awardee na estudyante namin sa Master of Fine Arts in Creative Writing sa La Salle. Taga-Calauag, Quezon talaga sila. Kapag week end ay nandito sila sa isang kamag-anak nila sa Lucena dahil hinahatid o pinapasyalan nila ang panganay nilang nag-aaral sa Science High School dito. Kahapon, sinundo ako ni Pat sa Terminal, pinakain ng breakfast, at sinamahan sa Sevilla’s Farm and Resort na venue ng seminar-workshop.

Kagabi pinakain ako ni Pat sa Air Summit Gourmet sa kalapit na Lungsod Tayabas. Restawran ito na yari sa isang lumang eroplano. Kakaibang karanasan kasi gumarahe kami sa harap ng tarmac kung nasaan ang eroplano. May terminal din ito na may departure area at doon mag-oorder. Kumpleto ito sa props: bakal na upuan tulad sa mga airport at mga maleta. Doon ay bibigyan kayo ng boarding pass saka hihintayin ninyo ang boarding announcement sa PA system na parang sa isang airport talaga.

Ang loob ng eroplano ay parang kainan ng business class section. Talagang mukhang eroplano! Ang mga waiter ay nakaunipormeng piloto at ang mga waitress naman ay nakaunipormeng flight attendant. Masarap din ang pagkain. Ginataang tilapya, sinigang sa miso na salmon, at halabos na hipon ang ulam namin.

Ang boggang lafang ay ang kanina sa Lucban. Mga alas-diyes ng umaga kanina ay sinundo ako nina Pat at ng kaniyang maybahay na si Pinky kasama ang tatlong taong gulang na bunso nila. Mga kalahating oras din ang biyahe pa-Lucban.

Sa Buddy’s kami kumain sa sentro ng bayan. Sabi ni Pat, may branch daw ang restawran na ito sa mga lungsod ng Quezon at Makati sa Metro Manila. Doon daw pila palagi. Gusto ko ang Buddy’s dahil tasteful ang ambience. Mga muwebles ang kanilang mga mesa at upuan. May mga nakasabit din na parang aranya na o parol na yari sa mga kiping na iba’t iba ang kulay. Pasilip ko ito para sa akin ng kabonggahan ng Pahiyas Festival.

Ang special request ko kina Pat, gusto kong kumain ng pansit habhab at longganisang Lucban. At ito nga ang aking nilantakan! Pero good girl pa rin ako dahil one cup of rice lang ako at tubig lang ang drinks. Medyo nagi-guilty ako dahil kumakain ako ng longganisa pero nang tingnan ko ang mesa ng apat na babaeng may edad na sa tabi namin, hindi ko alam kung maiinggit ako o mahihindik. Andami nilang ulam! May nakita akong imbutido, mga piniritong baboy at sisig. Wala silang awa sa kanilang mga ugat!

May sariling lasa ang Lucban longganisa. Hindi ito matamis tulad ng longganisa ng Pampanga. Sakto lang ang lasa ng bawang nito di tulad ng tapang ng bawang sa longganisa ng Vigan. Mas kalasa nito ang longganisa ng Calumpit subalit hindi masyadong mamantikain. Masarap ang longganisang Lucban kung isawsaw sa sukà tulad ng ginawa ko kaninang lunch.

Busog na busog ako. Bago pa kasi kami pumasok sa restawran ay bumili ako sa matandang babae sa tabing kalsada ng tig-iisang pilipit, puto na may bukayo sa loob, at buchi na ube. Ang pilipit ay parang donut na yari daw sa kalabasa at malagkit na bigas. Sikat ito na kakanin sa Quezon. Bumili rin ako ng isang kilong lansones. Matamis ito at ito ang aking naging panghimagas. Marami ang nagtatanin ng lansones at rambutan dito sa Quezon.

Pagkatapos namin kumain ay naglakad kami sa sentro ng bayan. Naghanap kami ng mabibiling kiping subalit wala kaming nakita. Marami ang mga tindahan ng longganisa.

Gusto ko ang sentro ng bayan ng Lucban. May karakter ito. Kahit maliit ang mga kalsada ay okey lang para sa akin. Maganda ang antigong simbahan nila na yari sa adobe. Maraming mga lumang bahay. Ang Jollibee at ang Seven Eleven ay nasa lumang bahay na bato. Maganda ito dahil napapangalagaan ang mga heritage house.

Ngayon pa lang iniisip ko nang bumalik ng Lucban upang magsulat lang.

(Setyembre 30, 2019 Lunes
9:52 n.g. Lungsod Lucena)

Medical clearance

Kasusumite ko lang sa University Clinic ng mga clearance mula sa aking endocrinologist at cardiologist. Ni-require ako ng doktor sa aming clinic na kumuha ng mga clearance na ito matapos lumabas ang mga resulta ng annual physical examination ko noong huling linggo ng Agosto. Bahagi ito ng requirement para makumpleto ang proseso ng aking permanency dito sa De La Salle University.

Maganda rin naman ito para mapilitan akong bumalik sa aking mga doktor sa diabetes at hypertension. Nakakatamad kasi magpadoktor kung tambak ang trabaho, sunod-sunod ang mga speaking engagement sa labas ng Maynila, at wala naman akong nararamdamang masama. Tuloy-tuloy naman ang pag-inom ko ng aking mga gamot. Isa pa, palaging mahaba ang pila sa klinika ng mga doktor. Naghanap nga ako ng bagong endocrinologist dahil ang hirap makakuha ng appointment sa doktor ko sa isang klinik sa Philippine General Hospital. This time, may nahanap akong bagong endocrinologist sa Adventist Hospital at doon na rin ako naghanap ng cardiologist. Ang maganda sa Adventist Hospital, malapit ito dito sa La Salle at nalalakad ko lang, at umuubra pa ang health card naming Intellicare. Kaya wala akong binabayaran sa mga pagpapakunsulta at mga laboratory test ko.

Naalala ko si Tatay noong ganito ang edad niya sa akin, mid-forties. Kada sakay niya sa barko, kailangan niyang magpa-medical. Laging may “sabit” (ito ang termino ng mga seaman) dahil sa kaniyang blood sugar, at kung minsan blood pressure. Kaya isa o dalawang linggo bago ang kaniyang medical, hindi na siya umiinom at naninigarilyo at kain na siya nang kain ng ensaladang ampalaya. Lagi naman, nalulusutan niya ang mga “sabit” na ito.

Heto ako ngayon, may “sabit” din kada annual physical examination. Pero siyempre, nalulusutan ko rin. Lalo na’t hindi naman talaga ako umiinom ng kahit anong nakalalasaing na inumin at madalang din akong manigarilyo sa ngayon.

Masaya ako na malaman na okey ang aking puso. Nagpa-ECG at nagpa-stress test kasi ako noong nakaraang linggo at kagabi nga, ipinaliwanag sa akin ng cardiologist ang resulta. Wala raw akong sakit sa puso. Pero may “room for improvement” pa raw at kailangan kong mag-exercise regularly para mas maging healthy pa ang aking heart. Kapag ganito yata, hindi na nadadala sa pag-ibig lamang. Sabi ko sa kaniya, nagwo-walking naman ako tatlo hanggang apat na beses kada linggo. Ang paglalakad din kasi ang nagsisilbing meditation ko. Brisk walking ba? tanong niya. Sabi ko, hindi masyado. Parang pamamasyal lang sa parke. Sabi niya, brisk walking daw apat na araw sa isang linggo na tig-30 minutos. Mukhang keribels naman. Para sa ikauunlad ng kalusugan at ng bayan.

Ang isang minana kong sakit sa aking mga magulang ay itong diabetes. Kontrolado naman. Pero siyempre hindi pa rin natutuwa ang aking endocrinologist. Perfectionist yata. Gin-adjust ang mga gamot ko at pinakunsulta ako sa isang dietician.

Sabi ng dietician ko, obese 3 daw ako. Masakit sa tenga ang tunog ng obese. Tapos may 3 pa. Ibig sabihin may 1 at 2. Tinanong ko ang kaibigan kong doktor na si Alice kung anong sabihin ng obese 3. “Morbidly obese,” sagot niya sabay hagikgik. Kasi di ba hindi magandang pakinggan ang word na “morbid” kaya “3” na lang ginagamit nila.

Nakakairita ang kapayatan ng aking dietician. Dagdagan pa na maganda siya at puwede siyang artista. Sa isip ko, dalawang kutsara lang kaya ang kinakain niya kada meal time? Naalala ko ang mga pusa dito sa La Salle. Kaunti lang sila kumain. Pinagbabawal sa akin ang kumain ng meat o karne. Sir, kasama po ang fish sa meat ha, mabilis niyang dagdag nang sabihin kong medyo ilang taon na rin akong nag-iiwas konti sa baboy at baka, at panay chicken at isda na lamang ako. Ginawan niya ako ng table ng kakainin at listahan ng mga puwede at di puwedeng kainin. Makakain ko naman halos lahat kaso kailangang i-measure. Siyempre hindi na pupuwede ang mga cake, chocolates, donuts, at ice cream. Hindi na rin ako puwedeng magpalaman ng may mayonnaise at butter. Iwasan ko na rin daw ang mga piniritong pagkain. So goodbye, fish balls and kikiam na. Pati ang saging na turon.

In fairness sa listahan na ginawa ni magandang dietician, medyo sinunod ko at nabawasan ng isang kilo ang aking timbang matapos ng isang linggo at bumaba by 20 points ang FBS (fasting blood sugar) ko. Ang blood pressure kong umaabot ng 150/90 ay naging 110/80. Tuwang-tuwa nga ang endocrinologist ko na nang una akong makausap ay parang gusto akong bulyawan.

Sabi sa University Clinic kanina, ipo-forward na raw nila sa opisina ng Vice Chancellor for Academic Affairs ang medical clearance ko.  Taos puso akong nagpapasalamat sa Poong Maykapal.

(Setyembre 26, 2019 Huwebes
9:45 n.u. De La Salle University)

 

Pag-uli sa Antique

69477702_1136879506520043_5295921291327438848_n (1)

Habang naghihintay pa lamang ako na tawagin ang flight namin pa-Antique sa pre-departure area sa Clark International Airport ay excited na ako. Parang hindi totoo. Kapag kasi umuuwi ako ng Antique, via Iloilo International Airport ito, ang pinakamalapit na paliparan sa amin noon. Mga 100 kilotmetro din ang layo nito at mga dalawang oras na biyahe depende sa bilis o kupad ng sasakyan konh bus, van, o taxi.

Nang bumili ako ng ticket ko sa PAL noong nakaraang buwan, hindi ako sigurado kung tama ang desisyon ko. Hindi pa ako nakapunta ng Clark International Airport. Masyadong maaga ang 6:00 AM na flight kung sa Manila pa ako manggagaling. Kaso ang available flight lang ng PAL mula Clark patungo sa amin dito sa San Jose de Buenavista, Antique ay isang flight lamang kada Martes, Huwebes, at Linggo. Pero dahil gusto kong maranasan ang pakiramdam na naglalanding ang eroplano kong sinasakyan sa bayan mismo namin, pinanindigan ko ang iskedyul ng binili kong ticket. Kahit na isang araw bago nito ay naiisip ko pa ring ipa-rebook na lang ito at gawing Manila-Iloilo-Manila na.

Matagal ko nang naririnig na may airport sa amin sa San Jose. Wala nga lang bumibiyahe na commercial airline. Parang nadaanan ko na rin ito minsan. Landing ang tawag namin sa lugar na ito na bahagi ng barangay ng Funda. Malapit ito sa bagong palengke ng San Jose sa Dalipe. Noong Disyembre ng nakaraang taon, usap-usapan din na may biyahe na sa airport namin pa-Manila. Sa Clark nga lang daw. Na para sa akin malayo sa Maynila at baka sobrang effort. Pero iyon nga, nanaig pa rin sa akin na gustong maranasang maglanding sa San Jose.

Maaga akong natulog noong Lunes ng gabi. Nag-alarm ako ng 1:00AM. Pagka-alarm, bangon agad ako at naligo. Mga 1:30AM nasa lobby na ako ng aming kondominyum at nag-book na ng GRAB papuntang P2P Bus Station sa Trinoma. Dalawang beses pa lamang yata ako nakapunta ng Trinoma at hindi ko pa alam na may bus station pala doon kayâ medyo nasi-stress ako. Bagong teritoryo kasi. Ang iniisip ko lang, kung sakaling pumalpak ang pagsakay ko ng bus papuntang Clark, magga-GRAB na lang ako diretso doon. Gin-check ko na Sunday pa lang. Mga P1,600 hanggang P2,000 daw. Keri naman.

Wala pang alas-dos nasa P2P Terminal na ako sa Trinoma. Maraming bus na Genesis ang nakapila doon. Ang unang bus lang ang may ilaw at kagigising lang yata ng drayber at konduktor. Sinusuot pa lang nila ang kanilang uniporme nang paakyatin nila ako. Ako pa lang ang pasahero. Alas-tres ang alis ng bus. Maya-maya, nagsidatingan na rin ang ibang mga pasahero. Ang ilan doon ay kasabay ko rin sa flight pa-Antique. In fairness sa Genesis Bus, impunto alas-tres ay umalis kami patungong Clark. May nagsabi sa akin na mga isang oras lang mula Trinoma papuntang Clark. Mga 4:20 kami nakarating ng Clark International Airport. Na okey pa rin naman kasi 5:00 pa ang cut-off ng bag drop sa PAL doon para sa mga tulad kong nag-online check in na. Walang masyadong pila sa mga check in counter doon at hindi rin gaano karami ang mga tao. Siguro dahil kakaunting flight lang ang nandoon. Maluwag din sa pre-departure area at nakapagkape at donut pa ako sa Seattle’s Best bago tawagin ang aming flight.

Maliit na eroplano lang ang sinakyan namin. Iyong may elise pa. Bombardier Q400 Next Gen (eroplanong pambomba?) ang tawag sa model nito. In fairness sa PAL, mukha itong bago. Maliit lang subalit malinis. Parang ganito ang sinasakyan naming eroplano noong maliit pa ako kapag lumuluwas kami ni Nanay sa Maynila. Noong bago pa nauso ang mga Airbus. Inanunsiyo ng estewardes na isang oras at labinlimang minuto ang biyahe namin. Nang malapit na kami sa Panay, inanunsiyo ng piloto na maaga raw kaming makakarating, mga 7:10 daw. Pero 6:59 pa lang, alam ko ito dahil hawak-hawak ko ang cellphone ko at kumukuha ako ng larawan sa bintana, nag-touch down na kami. Ang galing! Hindi na plane always late. At least sa flight na ito pa-Antique.

Totoong airport ito! sabi ko sa aking sarili nang makita ang runway ng paliparan sa amin. Parang airport sa Lungsod Roxas sa Capiz, at sa Lungsod Calbayog sa Samar. Naiyak ako. Iba ang pakiramdam na sa San Jose mismo ako lumapag. Ilang kilometro lang nasa bahay na ako. Kahit maliit ang arrival area, as in kailangan kong lumabas muna ng pinto dahil masikip kami roon habang hinihintay ang bagahe. Okey lang sa akin. Parang musika sa aking pandinig ang pagki-Kinaray-a ng mga tao roon—mga pasahero, mga airport pulis, mga kargador at staff na maliit naming paliparan.

Kay sarap ng pakiramdam ko sa airport namin. Siguro dahil tagarito ako. Namamangha naman ako sa laki at pagka-engrande ng mga paliparan sa Hong Kong, Bangkok, Qatar, Kuala Lumpur, at Copenhagen subalit doon nababalot ako ng pagkabahala at pangamba. Pero sa maliit na airport namin na parang barangay hall lang ay napakagaan ng aking pakiramdam.

Sinundo ako ng paborito kong pinsan na si Nene Oliva at ang anak niyang si Oliver na may traysikel na pang-deliver ng mga isda. May pangalan pang “Fish Dealer” ang kaniyang traysikel. Natatawa lang ako sa idea na ako, ang Sirena, nakasakay sa traysikel na ang nakalagay na pangalan ay nagtitinda ng isda! Naisip ko rin, mukhang magandang pamagat ng isang nobela ang “The Fish Dealer’s Daughter!”

Bago umuwi ng Maybato, dumaan muna kami sa palengke ng San Jose de Buenavista at bumili ng hiniwang tuna para prituhin at maliliit na dalagang bukid upang paksiwin. Bumili rin kami ng daing na pusit dahil nami-miss ko ito. Pagdating namin sa bahay niluto iyon ni Nene Oliva para sa aming agahan.

Umuwi ako ngayon sa Antique para maging tagapagsalita sa isang palihan ng malikhaing pagsulat na proyekto namin sa Departament ng Literatura sa La Salle kapartner ang St. Anthony’s College dito sa San Jose. Sa kolehiyong ito ako nagtapos ng elementarya at hayskul. Magsisimula ito sa Biyernes at matatapos sa Linggo. Kakaibang pag-uwi rin ito—sa alma mater naming magkakapatid. Dito rin nag-aral sina Tatay at Tita Neneng.

Heto ako ngayon sa bahay namin sa Maybato. Nag-iisa subalit hindi malungkot. Kapag nandito ako, palagay ang aking kalooban. Mahimbing palagi ang tulog ko. Wala akong malalapot na panaginip. Kahit na maingay dito aking kuwarto dahil nakaharap sa abalang haywey ang aking bintana. Walang tigil ang hagënës ng mga sasakyan.

Noong maliit ako, hindi naman ganto kaingay. Noon kapag pasado alas-seis na, madalang na ang daan ng mga sasakyan. Sa gabi, halos wala nang dumadaan talaga. Ang nagsisilbing alarm clock namin noon ay ang dumadaang first trip ng bus na 76 Express, isang kompanya ng bus na taga-Antique ang may-ari. Mga alas-singko ito ng madaling araw. Matagal nang wala ang 76. Natalo na ito ng malalaking kompanya ng bus na hindi na lamang pa-Iloilo ang biyahe kundi nagro-Roro na papuntang Maynila. Kung hindi lang ako maarte, o di kayâ’y marami akong time, maaari na akong sumakay o bumaba ng bus sa harap ng aming tarangkahan papunta o galing Cubao at Pasay.

Naging apat na lane na nga ang kalsada sa harap ng bahay namin. Natatakot na akong tumawid pa-baybay. Mas madaling tumawid noong dalawang lane pa lamang ang kalsada. Minsan naiisip ko, bakit nagkaganito? Bakit hindi na lamang tulad ng dati. At agad ko rin namang naiisip na unfair naman kung ayaw kong magbago ang Maybato, ang Antique, para lamang may probinsiya, yung mukhang probinsiya talaga, akong uuwian. May biyahe na nga pati ang eroplano dito. Hindi na mapipigil ang ekonomikong pagsulong ng Antique.

Sabi nga ni Joey Ayala, “Ang pag-ibig natin ay walang hanggang paalam.” Siguro dahil tayong mga tao ay inimbento natin ang mga sasakyan. Inimbento natin ang mga eroplano kayâ naging madali sa atin ang pagbiyahe at sa bawat pagbiyaheng ito may mga iniiwan tayong minamahal at may matatagpuan tayong mga bagong mamahalin. Saan man tayo pupunta, aalis man o uuwi, namamaalam tayo sa ating mga minamahal.

 

(Agosto 21, 2019 Miyerkoles
10:27 n.u. Maybato)

Si Criselda Yabes Bilang Bisdak na Manunulat*

Ang maganda sa pinakabagong libro at pangalawang nobela ni Criselda Yabes na Broken Islands (Ateneo de Manila University Press, 2019) ay napatibay nito ang paniniwala ko na isa siyang bisdak na manunulat.

66477266_1106334806241180_1879530336438714368_o

Ang bisdak ay pinaikling “Bisayang Daku” na ang literal na kahulugan ay “Bisayang Malaki.” Ibig sabihin, big time na Bisaya. Kapag bisdak ka, ikaw ang siga na Bisaya. Matapang, hindi makanti, may kayabangan dahil may K naman talaga. Iyan si Criselda Yabes. Hindi lamang dahil lolo niya ang nag-edit ng isa sa mga pinakamahalagang textbook ng Philippine literature. Sa mga nag-major ng literatura imposibleng hindi ninyo narinig ang pangalang Leopoldo Yabes. Samakatwid, bisdak si Cris dahil bilang manunulat royalty naman talaga siya ng Philippine literature. At dahil nga bisdak siya, hindi siya nagkasya sa pagiging royalty lamang kundi masipag at magaling din siyang manunulat. Dalawa lang naman ang pinanalunan niya sa prestihiyosong University of the Philippines Centennial Literary Prize noong 2008—nakuha niya ang grand prize para sa nobela at creative nonfiction! Inilathala ang mga ito ng UP Press: ang nobelang Below the Crying Mountain (2010) at ang historical essay na Sarena’s Story (2010). Ang dalawang libro ay parehong tungkol sa Mindanao. Ang nobela niyang ito ay long listed sa Man Asia Literary Prize lang naman. At dahil nga bisdak siya, ilalathla ng Penguin Southeast Asia ang Below the Crying Mountain.

Nakilala ko si Cris noong Disyembre 1997 nang gin-cover namin ang runsay sa bayan ng Aborlan sa timog Palawan. Taunang ritwal ng pasasalamat ng mga katutubong Pala’wan ang runsay na ginagawa sa dalampasigan tuwing huling pagbilog ng buwan ng taon. Gandang-ganda ako sa kaniya nang makita ko siya. Matalik siyang kaibigan ng mentor ko sa journalism na si Yasmin Arquiza na kasama ko sa Bandillo ng Palawan, isang pro-environment at pro-katutubo na NGO sa Lungsod Puerto Princesa na naglalathala ng lingguhang diyaryo (ako ang editor) at buwanang magasin sa Ingles (si Yasmin naman ang editor). Magkasabay kasi silang mag-aral sa UP Diliman ng journalism at magkasabay silang mga batang reporter na nag-cover ng Malakanyang nang si Tita Cory ang presidente kasama na ang pitong bigong kudeta nina Enrile at Honasan. Kaya ang isa sa mga bonggang libro ni Cris ay tungkol sa mga sundalo sa kudetang iyon na pinamagatang Boys from the Barracks. (Noong una akala ko gay novel ito tungkol sa mga hadahan o brokebackan ng mga sundalo kung sila-sila na lamang sa loob ng barracks.)

Dahil nga trip niya talaga ang bumisita at tumambay sa mga kampo militar at sumasama pa siya sa mga military operation, nasulat din niya ang librong Peace Warriors: On the Trail with Filipino Soldiers (Anvil, 2011). Mapalad ang Armed Forces of the Philippines (AFP) dahil may isang Cris na nagtitiyagang i-cover sila at sumulat ng mga librong obhetibo tungkol sa kanila.

Ang poging beterinaryong si Gerry Ortega, o mas kilala bilang Doc Gerry sa Palawan, ang naghatid sa amin sa Aborlan nang hapong iyon. Si Doc Gerry ang founding director ng Crocodile Farm Institute sa Puerto at nagsusulat din ng kolum sa diyaryong iniedit ko. Taga-Aborlan sina Doc Gerry at nang pumunta kami roon ay ama niya ang meyor ng Aborlan. Kaya we were in good hands. Nang wala na ang Bandillo, nang umalis na kami ni Yasmin sa Palawan dahil sadyang mapanganib ang ginagawa namin dahil nakakabangga namin ang mga politiko, militar, at negosyante, na-assassinate si Doc Gerry isang tanghaling-tapat habang nag-uukay-ukay siya sa tabi ng kanilang veterinary clinic sa Puerto. Nakakalungkot na hanggang ngayon hindi pa rin nabibigyan ng hustisya ang kaniyang kamatayan.

Magdamagan ang runsay dahil pagkatapos ng pagpapalutang sa dagat ng mga maliit na balsang yari sa puno ng saging na puno ng mga alay na pagkain at inumin, mayroong kainan at inuman. At pagkatapos nito may sayawan sa dalampasigan na bahagi pa rin ng pasasalamat sa diyos na pinaniniwalaan ng mga Pala’wan. Nang mga madaling araw na at antok na antok na kami, naglatag sina Cris at Yasmin ng sarong sa buhangin at magkatabi kaming natulog na tatlo doon sa dalampasigan.

Mga tatlong taon din akong volunteer sa Bandillo ng Palawan at sa loob ng tatlong taon na iyon pabalik-balik si Cris sa Palawan. Kung minsan mag-isa lang siya, kung minsan may kasamang lalaki at inggit na inggit ako. Minsan may Pranses pa siyang akay-akay doon. Pranses na matangkad, blue ang mga mata, may dimples, at higit sa lahat may abs! Kasi nga bisdak siya. Iyon ang panahong nasulat ni Cris ang libro niyang Letters from Pala’wan (Bookmark, 1999) na tungkol sa nawawala nang katutubong paraan ng pagsulat ng mga Pala’wan.

Ang Palawan ay Bisaya. Ang mga katutubong wika halimbawa ng mga Pala’wan at Tagbanwa ay malapit sa Kinaray-a. Ang wika ng mga naunang migrants sa Palawan ay Cuyonon at ang Cuyonon sa paniniwala ko ay diyalekto lamang ng Kinaray-a. Pitong oras na biyahe lang sa pumpboat ang Cuyo mula sa amin sa San Jose de Buenavista, Antique. Kaya bisdak si Cris na pabalik-balik ng Palawan noon at sumulat pa ng libro tungkol sa kulturang Pala’wan. Isa pa, hanggang ngayon, may pag-aaring lupa pa rin si Cris sa El Nido, Palawan. Hindi ko makalimutan ang pagbili niya ng lupang ito dahil ang apelyido ng real estate agent niya ay Fenis.

Halos nag-iisa si Cris bilang peryodista at malikhaing manunulat na nagsi-specialize sa Philippine military, lalo na tungkol sa mga military natin sa Mindanao. Nasa Manila Pen siya para mag-cover nang lusubin nina Trillanes ang hotel na ito kung saan idinadaos ang taunang Palanca awards. Nang pasukin ng tangke de gera ang engranden lobby ng Manila Pen, nagtago lamang siya sa loob ng CR. Nang lusubin at sakupin ng ISIS at Maute Brothers ang Lungsod Marawi at nag-aalala ako sa ilang mga kaibigan ko sa Mindanao State University sa mga campus nito sa Marawi at Iligan, at isa-isa ko silang gin-text o tinawagan sa telepono at tinatanong kung ligtas ba sila at nakaalis na ba sila roon, si Cris naman, atat na atat at nagkukumahog na umakyat ng Marawi. Nag-dinner kami sa Makati nang mga panahong iyon at hindi siya makakain nang maayos dahil nangungulit siya sa mga kontak o sources niya sa AFP na pasamahin siya sa Marawi. Dahil nga bisdak siya, iba talaga ang trip niya bilang manunulat.

Dahil nga bisdak siya bilang manunulat, kaya niyang sumulat ng historical novel at mga politikal na journalistic pieces, at kaya rin niyang sumulat ng mga akdang personal tulad ng kaniyang librong A Journey of Scars (Anvil, 1998) na tungkol sa kaniyang pag-i-emote sa Europa habang nagpapagaling ng sugatan niyang puso. Ayon nga sa publisher at manunulat ding si Karina Bolasco, hindi pa uso ang “confessional writing” sa bansa, nauna na si Cris. Bisdak nga kasi kaya she is ahead of her time.

Ipinanganak sa Quezon City ngunit lumaki si Cris sa Zamboanga City kung saan nadestino bilang manager ng isang bangko ang kanilang ama. Ang Zamboanga City, kahit nasa Mindanao, ay isang Bisayang lugar. Kaya bisdak talaga si Cris.

Ang point lang naman nitong maikling sanaysay na ito ay ang patunayan na bisdak, na isang Bisaya, si Criselda Yabes bilang manunulat. At itong Broken Islands niya ay naka-set sa Borbon, Cebu at tungkol pa ito sa epekto ng Bagyong Yolanda na sumalanta sa Kabisayaan noong 2015. Bisdak na bisdak ang nobelang ito at sana basahin hindi lamang ng mga Bisaya kundi ng lahat ng mga Filipino at pati na rin ang buong mundo.

Siguro may magtatanong kung ano ngayon kung Bisaya o hindi si Cris. Relevant ba talaga ito? Baka ghettoizing na itong ginagawa ko? Nire-reinforce ko ba ang masamang mukha ng regionalism? Masyado ba akong nativist? Hindi ba’t mas pambansa naman talaga ang body of work ni Cris? Hindi ba’t world class pa nga ang mga akda niya? Ilang taon na rin kasing pinagmumunian ko ang Visayan consciousness tsenes sa literatura ng Filipinas. Kung minsan nga naiisip ko na baka Bisaya naman talaga ang buong bansa na siyempre potentially controversial at baka ma-cyber bully ako. O siguro bilang isang literary historian sa Bisaya, masaya lamang akong i-claim para sa Kabisayaan si Criselda Yabes.

*Ang medyo maikling bersiyon ng sanaysay na ito ay unang binasa bilang “About the Book and Introduction of the Author” sa paglulunsad ng Broken Islands at craft lecture ni Criselda Yabes sa De La Salle University, Manila Campus, noong Hulyo 13, 2019.

Kapag umibig ang Sirena…

Lalong nagiging berde ang buntot. Hampas nang hampas ang buntot at nakakasulat ng mga tula sa buhangin ng di masyadong tagong dalampasigan ng pangingibig.

As of today nakasampung tula na ako. Ngayong darating na Sunday pa lamang ang aming weeksary. Nababaliw na ba ako? O baka mabaliw kapag hindi makasulat ng tula?

Siyempre sa kaniya ko agad tini-text ang mga tula ko bago ko i-post sa Facebook. “Hahaha baby tlga ginawan mo pa tula yung jollibee,” text niya nang mabasa ang tula kong “Isang Gabi sa Jollibee.” Ang totoo niyan, may ilang tula akong di na pinapabasa pa sa kaniya. Baka kasi matakot na siya at isiping naloloka na ako.

Sabi ng isang makatang kaibigan, “Buti pa siya nakakasulat ng tula kahit masaya!” Kadalasan kasi, nagsusulat lamang ang isang manunulat kapag malungkot siya. Sabi nga ni Cristina Pantoja Hidalgo sa isang sanaysay niya, “It doesn’t occur to me to write when I am happy.”

Pero ang pagiging in love kasi ay hindi lang naman puro kasiyahan. Masaya ka na in love ka pero kakambal nitong saya ang pangamba. Pangamba na totoo kaya ito? Baka nananaginip lang ako? Baka hindi siya totoo? Baka lolokohin lamang ako? Baka sasaktan lamang ako? Kaya siguro nakakasulat ako ng tula.

Kasi parang hindi talaga siya totoo. Matagal ko nang pinangarap na magkaroon ng BF na tall, dark, and handsome. May pumupuna pa nga sa aking isang matandang manunulat (na sa tingin ko ay closet queen naman talaga) na parating 5’9″ ang height at guwapo ang mga lalaki sa mga kuwento ko. Siguro iniisip ng dyonda na ito na puro ilusyon lang ang mga kuwento ko, romantisismo lamang, at walang kinalaman sa struggle ng mga mahihirap at mga uring manggagawa, at sa nation building!

Bagamat hindi naman totoo na puro 5’9″ at guwapo ang mga lalaki sa lahat ng aking mga kuwento, aaminin kong marami talaga akong kuwento na ang mga lalaki ay 5’9″ nga ang height at ang popogi nila. Yung iba may abs pa. Nang lumabas ang libro kong Anghel sang Capiz noong 2008 at may poging lalaking hubad sa cover, marami ang nagtanong sa akin kung ito ba ang BF ko. How I wish! ang standard kong sagot. Yung iba ayaw pang maniwala na hindi ko kilala ang lalaking nasa cover dahil model iyon ng gumawa ng cover design at wala akong kinalaman doon.

Well, well, well… Kung ang literatura ayon kay Aristoteles ay salamin ng buhay, masuwerte akong Sirena ngayon dahil mistulang naging totoo ang mga lalaki sa mga kuwento ko. Five-nine nga ang height ng BF ko ngayon. Kahit walang abs, tall, dark, and handsome naman siya. At siya ang nanligaw sa akin! Chub chaser kumbaga. Ang haba ng hair ko at sobrang kinang ng aking mga kaliskis!

Ito ang sinulat ko sa aking status update sa Facebook noong Mayo 13, isang araw matapos ko siyang sagutin ng oo: “Dahil dumating sa kasagsagan ng napakainit na tag-araw. Dahil pilit na sumingit sa sunod-sunod na mga palihan, kumperensiya, at lektura. Dahil sa sobrang ganda at sarap ay parang hindi totoo, parang masarap na panaginip lamang. Dahil natibag ang bato kong puso na edad 45 na at pinayagan ang sariling muling sumayaw sa mga ulap sa kabila ng pagbadya ng bagyo. Alam ng puso ko’t isipan na iisang dakilang liwanag lamang ang pinanggagalingan nito. Ang taimtim na panalangin ko ngayon ay maging karapat-dapat ako at mapanindigan ko ito. Anim na buwan? Isang taon? Isang dekada? Forever? Iba ang sukatang panahon ng isang busilak na pagmamahalan. Sa daigdig ng pag-ibig, ang isang magdamag ay walanghanggan.” Ang post na ito ay may kasamang larawan ng isang bulaklak at ang tekstong nakalagay ay, “This is the Lord’s doing; it is marvellous in our eyes. – Psalm 118:23.”

Tulad ng iba pang magagandang bagay na dumating sa aking buhay, alam kong walang ibang panggagalingan ito kundi ang Poong Maykapal na siyang bukal ng tunay na pag-ibig.

“Enjoy while it lasts,” pabirong sabi ng ilang kaibigan. Ganoon naman talaga. Wala naman talagang forever sa mundong ito. Ang forever ay sa piling lamang ng Poong Maykapal. Kaya habang naririyan, hayaan ninyo akong sumulat ng mga tula.

 

(Mayo 23, 2019 Huwebes
DLSU Manila Campus)