Kalusugan at Kalinga para sa Lahat

Kapag buksan mo ang opisyal na Facebook account ng Department of Health (DOH), nakalagay sa profile cover nila ang tekstong “Universal Health Care: Kalusugan at Kalinga para sa Lahat.” Sana all. Sana totoo. Pero sa ngayon pangarap pa lamang ito. Sa kabila ng batas natin sa universal health care, alam naman natin na hindi naman talaga panlahat ang ibig sabihin nila ng universal. Pang may pera lang ang health care sa Filipinas. Kung wala kang pera, tiisin mo na lamang ang sakit mo at hintayin kung kailan tuluyang bibigay ang katawan mo at matigok.

Ang kalunos-unos na kalagayan ng health care system ng bansa natin ngayon ay mistulang biglang nahubdan at nakita ng lahat, isang katotohanang masakit tingnan, dahil sa COVID-19 pandemic. Hindi handa ang mga ospital natin. Kulang ang mga gamit. O kulang ang mga ospital, period.

As of April 15, 2020, 4:00 PM na datos ng DOH, 5,223 na ang mga nagpositibo sa COVID-19 sa bansa, 291 dito ang mga bagong kaso. Umabot na rin sa 335 ang mga namatay, 20 ang mga bagong kaso. Ang silver lining dito, 295 na ang mga gumaling at 53 ang bago rito. Mapapansin na mahigit sa doble ang bilang ng mga bagong gumaling kaysa mga bagong nasawi. Sana tuloy-tuloy ang ganitong trend.

Ang isang pang magandang nangyayari ay mayroon nang 16 na testing centers sa buong bansa. Mayroon na sa labas ng Metro Manila: sa Baguio, Cebu, Davao, Iloilo, at Lagazpi. Tumataas na ang kapasidad na malaman talaga ang extent ng infection ng COVID-19. Mas maganda kasi kung marami ang ma-test para ma-isolate na kaagad ang mga mag-positibo para hindi na makapanghawa pa. Pero sana ang testing laboratory ng Marikina City ay hindi na iipitin ng DOH ano? Malaking ambag din kasi ito. Ang sabi naman ng DOH tinitulungan naman daw nila ang Marikina. Sa tingin ko may power play lang na nangyayari. Na siyempre very destructive sa panahon ng pandemic.

Ang nakaka-stress sa marami, lalo na sa mga may sintoma tulad ng ubo, lagnat, at hika kahit na hindi naman COVID-19 case, ay ang isipin na kapag magkasakit ka at maospital kailangan mo ng pera. Ng maraming pera. Unless willing kang magtiis sa mga publikong ospital. Kung wala kang pera, mamamatay kang di nagagamot sa bahay. Na matagal na rin namang nangyayari kahit wala pa sa eksena itong COVID-19.

May nabasa akong balita na kung ma-admit ka sa isang private hospital dahil sa COVID-19, kailangan mong ma-confine sa loob ng dalawa hanggang apat na linggo. Aabot ng isang milyon ang iyong bill kung mild lang ang kaso mo. Pero kung malala, aabutin ito ng dalawang milyon! Ngayon kung wala kang kamag-anak na kurap na politiko o madugas na negosyante, good luck sa ‘yo. Kung maka-survive ka man, malilibing ka sa utang. At kung matsugi ka naman, malilibing pa rin sa utang ang maiiwan mong mga mahal sa buhay.

Kayâ mamamatay ka na lang talaga sa inggit sa mga angkan ng mga politikong yumaman sa puwesto na kapag may magkasakit sa kanila, kaya nilang mag-renta ng eroplano (kung wala pa silang nabili na eroplano), mag-chartered flight, papunta sa Singapore halimbawa, o sa South Korea o Japan, kung nais nilang magpagamot dahil mas bongga nga naman ang mga ospital doon. Kung minsan iisipin mo, useful din naman talaga ang mga nakaw na yaman ano? Dito sa bansa natin, parang, crime does pay.

Ano na ang nangyari sa Republic Act No. 11223 o “Universal Health Care Act?” Nang pinirmahan ito upang maging batas ni Presidente Duterte noong Pebrero 20, 2019, tuwang-tuwa ako. Diabetic at hypertensive kasi ako although controlled naman. Kasama kasi ang mga ito sa mga minana ko sa aking mga yumaong magulang. Naisip ko, hindi ako mahirapan magpagamot balang araw. Na-trauma kasi ako sa nangyari kay Nanay noon. Na-renal failure siya at na-kidney transplant. Gastos namin lahat. Kahit na kapitan ng barko ang ama namin at malaki ang kita, dumating pa rin sa punto na naubusan kami. Naibenta pa nga ang bahay namin sa Puerto Princesa nang magpa-transplant si Nanay.

Kayâ naghahanda talaga ako ngayon pa lang. Almost natitiyak kong marami akong sakit kapag magkaedad na ako. Dalawang insurance-investment ang binabayaran ko ngayon. May isang account din ako na hindi ko ginagalaw. Pambili ko ito ng gamot balang araw. Single Sirena ako at ayaw kong maging financial burden sa mga kapatid at pamangkin ko sa hinaharap.

Nang mapirmahan nga ni Duterte ang “Universal Health Care Act” noong nakaraang taon, tinanong ko ang BFF kong si Alice na isang obstetrician-gynecologist at epidemiologist kung ibig sabihin ba niyon ay magiging para na tayong Sweden (o mga bansang tinatawag na “welfare state”) na libre na ang pagpapagamot pati mga gamot at puwede na akong maghinay-hinay sa pagsi-save para sa hospitalisasyon ko balang araw?

Pinagtawanan ako ni Alice. Sabi niya, “Hoy, gising! Ano ka ba? Huwag kang mangarap masyado.” Natawa na rin ako. Pero may kaunting pag-asa pa ring naiwan sa aking puso. Ang ibig lang sabihin ni Alice, tipid at impok to the max pa rin ako dahil hindi naman ako mayaman.

Oh well… Hindi naman siguro masama ang mangarap na magkaroon tayo ng pamahalaan na talagang pangangalagaan ang ating kalusugan.

Noong nakaraang buwan nang mag-deklara ng state of medical emergency dahil sa COVID-19 pandemic, sinabi ng Philhealth na sasagutin nila ang hospital bill ng mga magkakasakit ng COVID-19. Pero nang ma-extend ang ECQ, bigla nilang sinabi na hanggang Abril 14 na lang ang sasagutin nilang mga bill sa hospital. Simula ngayong araw, ika-15 ng Abril, may taripa na sila ng tulong. Sa Philhealth Circular No. 2020-0009 heto na ang listahan ng benefit packages para sa mga maospital: 1. PhP43,997 para sa magkakaroon ng “mild pneumonia in the elderly or with co-mobidities”; 2. PhP143,267 para sa “moderate pneumonia”; at 3. PhP786,384 para sa may “critical pneumonia.” Mabuti na kaysa wala, ika nga nila.

Dapat talaga ang pangalan ng Republic Act 11223 ay hindi “Universal Health Care Act” kundi “Partial Health Care Act.” Para wala nang bolahan. Mas magiging realistic ang mga expectation natin.

For the meantime, sundin natin ang quarantine, mag-physical distancing, maghugas lagi ng kamay, mag-face mask kung lalabas ng bahay, kumain nang maayos at malusog, mag-ehersisyo, at kumpletuhin ang tulog. Magdasal din. Sa isang bansang di mo maaasahan ang pamahalaan, may Diyos pa rin tayong makakapitan.

Pagkatapos nitong ECQ, maaari na tayong mag-organisa at ipaglaban ang mga karapatan natin para sa totoong “Universal Health Care.” Dapat huwag nating tigilang kalampagin ang mga kinauukulan. Ito dapat ang isa sa mga mahalagang matutuhan natin sa pandemic na ito.

 

[Abril 15, 2020 Miyerkoles
9:21 nu Rosario, Pasig]

Si Tita Neneng

DSCN5901

Nag-iisa siyang kapatid ni Tatay. Pareho silang mahilig maghardin. Kung buháy pa si Tita, ipinagdiriwang sana niya ngayon ang kaniyang ika-70 na kaarawan.

Siyempre dahil notorious akong nakakalimot ng mga birth date iniisip ko na sa April 16 pa ang birthday ni Tita. Alam ko naman kasing Abril ang birthday niya. Ang kapatid kong si Gary ang nag-post kanina sa group chat naming magkakapatid na birthday ni Tita ngayon.

Kayâ pala, nagpakita si Tita sa akin kahapon. Matapos kasi akong magsulat sa blog ko kahapon ng umaga tungkol sa hardin namin dyan sa likod at nabanggit ko siya na mahilig siyang magtanim, nang pumasok ako ng bahay ay nakita ko ang likod niya sa harap ng ref namin. Naglalakad siya patungong kusina. Klaro kong nakita ang kaniyang bulaklaking daster. Noong una inakala kong si Sunshine. Naramdaman ko kasing may tao sa sala. Pero nang datnan ko ang kusina, walang tao. Nasa kuwarto niya sa taas si Sunshine. Naisip ko, si Tita nga iyon. Siguro nagparamdam dahil nabanggit ko siya sa sinusulat ko.

Tumandang dalaga si Tita dahil ibinuhos niya ang lahat ng lakas at oras niya sa aming magkakapatid. Spoiled kami sa kaniya. Alagang-alaga. Pero busog din kami sa mga pangangaral sa kaniya. At kung masyado kaming makulit, kinukurot niya kami nang pinong-pino sa hita.

Kung buháy si Tita ngayon, siguradong alagang-alaga ang mga halaman namin dito sa Pasig. Ngayon kasing may Tore ako sa Taft Avenue, kung weekend o bakasyon lamang ako nandito sa Pasig. Si Sunshine naman kasi, laging nakakalimutang diligan ang mga halaman.

Dito namatay si Tita sa Pasig noong Nobyembre 25, 2015 dahil sa kanser sa atay. Ang bilis ng pag-deteriorate niya. Malakas kasi si Tita. Siya ang tipo na parang di napapagod sa pag-aasikaso sa amin. Sa totoo lang ayaw niya dito sa Pasig dahil naliliitan siya ng espasyo. Kaso dahil hindi na sila magkasundo ng Tatay ko at ng bagong asawa nito, nag-alsa-balutan siya at dito na tumira sa amin sa Pasig.

Saka mukhang masyado ring nalungkot si Tita nang sumama na si Juliet kay Mimi sa Sweden noong Enero 2015 nang mag-aanim na taong gulang ito. Mga tatlong taon din kasing iniwan sa amin ni Mimi si Juliet. Si Juliet na matatas at parang matanda magsalita sa Kinaray-a dahil hindi siya bini-baby talk ni Tita.

Minsan habang naghuhugas ako ng pinggan nilapitan ako ni Juliet at tinanong sa Kinaray-a ng, “John, bakit ka naghuhugas ng pinggan?” John lang talaga ang tawag niya sa akin. Ang dalawang pamangkin ko tinuruan kong John lang ang itawag nila sa akin.

“Para malinis na itong lababo,” sagot ko. Katatapos lang naming maghapunan at nanonood sina Juliet at Tita sa sala ng isang sinusundan nilang teleserye.

“Sabi ni Mama hindi ka raw dapat pinapahugas ng pinggan dahil propesor ka,” sabi ni Juliet. Mama ang tawag niya kay Tita kasi ayaw magpatawag ni Tita ng lola.

“Bakit? Pag propesor ba pinuputulan ka ng kamay kayâ hindi na makapaghugas ng pinggan? May mga kamay pa rin naman ako kayâ puwede naman akong maghugas ng pinggan,” sabi ko.

Tumaas lang nang kaunti ang kilay ni Juliet at iniwan na niya ako. Binalikan niya si Tita sa sala. Dinig na dinig kong sinabi niya kay Tita na, “Ma, sabi ni John puwede naman daw maghugas ng pinggan ang mga propesor kasi may mga kamay naman sila. Sabi ko sa ‘yo hayaan mo na siyang maghugas ng pinggan e.”

Natawa ako. Si Tita talaga. Hanggat maaari kasi gusto niyang solohin ang lahat ng trabaho sa loob ng bahay. Tuloy lumaking tamad sina Sunshine at Mimi sa mga gawaing bahay. Kahit may mga maid kami noon sa bahay sa Antique, si Tita pa rin ang “nagsasara” ng kusina dahil walang nakakapasa sa standard niya ng paghuhugas ng mga pinggan at kubyertos, at paglinis ng kusina. Gusto niya malinis at maayos ang kusina bago matulog.

Over protective din si Tita sa amin. Noong nasa Iloilo kami kung saan ako nagturo sa University of San Agustin habang nag-aaral naman ng college sina Mimi at Sunshine doon, sinamahan talaga niya kami sa apartment namin. Nang magtrabaho si Mimi sa Jollibee at nadestino sa SM City Iloilo na medyo malayo sa aming tinitirhan, sinusundo niya si Mimi doon kapag gabi dahil mga alas-onse na lumalabas si Mimi sa kaniyang duty. Rain or shine, dala ni Tita ang malaki at matibay na payong. Pangtusok daw niya kung may magtangkang mangholdap sa kanila!

Kailanman hindi nakapagtrabaho si Tita dahil pinagsilbihan niya kaming mga pamangkin niya. Noong maliit ako may sari-sari store sila ni Lola Flora sa bahay nila. Si Lola Flora, o si Lola Kanit (Kasi payat siya. Ang “kanit” ay salitang Kinaray-a para sa “payatot”), ang matandang dalagang kapatid ni Lola Tiyang, ang nanay nina Tita at Tatay. Minsan din nagkaroon kami ng maliit na grocery store sa downtown ng San Jose de Buenavista na si Tita ang nagma-manage. Kaso itinigil ito nang masunog ang palengke sa downtown.

Binibigyan lang si Tita ng allowance nina Nanay at Tatay. Dahil palaging nasa Manila si Nanay (dito sa bahay namin sa Pasig) lalo na kung sinasamahan niya si Tatay sa paghihintay ng muling pagsampa nito sa barko, si Tita naman talaga by default ang treasurer at taga-budget sa amin sa bahay sa Antique. Kahit nandiyan pa rin naman si Nanay si Antique, si Tita pa rin ang nagtatago ng bank book niya at si Tita ang ino-authorize niyang mag-withdraw sa bangko. Si Tita rin kasi ang namamalengke.

Kung tutuusin, walang sariling perang si Tita. Pero nang mamatay siya, na-realize naming magkakapatid na hindi siya mahirap. Marami siyang naipamana sa amin! May sarili kasi siyang mga lupa na minana niya kay Lola Kanit. Maliliit lang naman na property pero malaki pa rin ang magiging pakinabang sa aming magkakapatid. Ang munting sakahan namin at tinatayuan ng bahay namin na minana nila sa kanilang mga magulang, ang kalahati nito ay si Tita pa ang may-ari dahil dalawa lang silang magkapatid ni Tatay. Ang ending, mas marami kaming minana kay Tita kaysa kay Tatay!

Nang mag-umpisa ang ECQ dahil sa COVID-19 pandemic sinabi ni Sunshine habang inaayos namin ang mga delatang na-panic buying naming na mabuti na ring wala na si Tita kasi kung buháy pa si Tita ngayon, tiyak mas taranta kami dahil mas madaling mahawa at mas delikado ang COVID-19 sa mga may edad na. Hindi ko alam kung mabuti ito o hindi. Nalungkot ako bigla at nahidlaw ako kay Tita.

Pero kahapon nga nagpakita si Tita sa akin. Kahit likod lang niya. Masaya ako dahil ibig sabihin binabantayan talaga niya kami hanggang ngayon. Kapag nasa Taft kasi ako hindi ko maiwasang mag-alala na si Sunshine lang ang mag-isa dito sa bahay. Kayâ siguro nagpakita si Tita para ipaalam sa akin na hindi ko kailangang mag-alala masyado. Nandito lang siya, hindi kami tuluyang iniwan, at patuloy niyang pinoprotektahan.

 

[Abril 12, 2020 Linggo ng Pagkabúhay
8:25 ng Rosario, Pasig]

Plant, Plant, Plant

Isa ito sa mga magandang plano ng gobyerno na narinig ko ngayong may COVID-19 pandemic. Sana gawin talaga nila ito. Kailangang tulungan ang mga magsasaka na makapagtanim sila nang maayos, magkaroon ng magandang ani, at magiging sapat ang pagkain ng lahat. Huli man daw at magaling, maihahabol din. Sa matagal na panahon pinabayaan ng mga namumunong politiko ang sektor ng magsasaka. Mas kumikita kasi yata sila kapag nag-aangkat tayo ng bigas at pagkain sa labas. Oportunidad para makapamorsiyento itong mga buwaya sa pamahalaan. Of course, with much apologies sa mga tunay na buwaya.

Kailangang maging sufficient sa pagkain ang Filipinas. Malawak at fertile ang mga lupain natin. Káya nating magtanim ng ating kakainin. Tulad na lamang ng bigas. Tuloy marami ang nangamba sa balita noong nakaraang linggo na ayaw munang magbenta ng bigas sa atin ang Vietnam dahil kailangan din nila ng bigas ngayong may pandemic.

Naniniwala rin ako na hindi lamang mga magsasaka ang dapat magtanim. Lahat ng may lupa o bakuran, malawak man o isang dipa lang, o kahit sa mga pasô lang, kailangang magtanim. Mga bulaklak, mga gulay, mga namumungang punongkahoy.

Naiinggit ako sa mga kaibigan sa FB na nagpo-post ng mga bulaklak, gulay, at prutas na naaani nila sa kanilang bakuran ngayong may ECQ. Hindi sila mamamatay sa gutom sakaling walang nang tinda sa palengke, sarado na ang mga grocery store (at kung bukás naman ay pang-box office hit ang pila na may physical distancing pa), at delayed o waiting for godot ang relief goods mula sa barangay, lungsod, at DSWD.

Kayâ kahapon, Biyernes Santo, umagang-umaga matapos akong makapag-breakfast ay naghawan ako sa munting lote namin sa likod dahil naisip kong magtanim ng kamote at alugbati. Marami pang tuyong sanga at kahoy na dapat itapos at medyo matataas ang damo. Malaking pisika na trabaho para sa isang Sirenang manunulat na guro na nasanay na sa airconditioned na klasrum at opisina. Iniisip kasi namin ni Sunshine, kukuha kami ng taong maglilinis nito pagkatapos ng ECQ. Pero dahil extended na nga hanggang katapusan ng buwan, naisip ko sayang din naman ang tatlong linggo na paghihintay bago ako makapagtanim.

Isang dipang lupa lang naman ang goal ko na mahawan at mabungkal para sa kamote. Masarap kasing i-salad ang mga talbos nito. Ang alugbati naman, naisip kong itanim sa malaking pasô at lagyan ng kahoy na makakapitan at magagapangan nito hanggang pader.

Wala pang isang oras na paghahawan, pawisan galore na ako. Napangiti ako. Nanlilimahid man, para naman akong nakapag-gym. Matutuwa ang endocrinologist ko.

Maliit lang ang bakanteng lote namin. Siguro nga 30 to 50 sqare meters lang. Kaya nga napilitan kaming putulin ang punong abokado at santol namin dahil nagrereklamo ang nga kapitbahay. Yung santol kasi namin kapag mamunga, wagas. As in nahuhulog lang ang mga bunga nito sa dami. Kung gabi ito mahulog, aakalain mo may nambabato sa bahay namin. Ang problema, nahuhulugan din ang mga bubong ng mga kapitbahay namin kayâ di sila masaya. Yung abokado naman, nakakaani kami kung minsan ng dalawang sako. Tuwang-tuwa si Tita Charit noon dahil paborito niyang prutas ito. Kung minsan nakakalimutan naming magpaani kung kayâ siya na ang naghahanap at nagbabayad ng aakyat nito.

Si Tatay ang nagtanim ng mga punong iyon. Mahilig kasi magtanim si Tatay. Nasa highschool ako sa Antique nang bilhin ng aking mga magulang ang bahay naming ito dito sa Pasig. Low cost housing ito na parang townhomes ang itsura. Dalawang floor ito. Maliit na sala, kumedor, at kusina sa ilalim at dalawang kuwarto sa itaas. Ang maganda sa yunit namin, may kasamang bakanteng lote sa likod na more than enough para pa sa isang maliit na bahay. Naalala ko pa, nang una akong lumuwas ng Manila noon upang tingnan ang bahay namin sa unang pagkakataon, may mga punong aratiles sa likod. Halos mga aratiles lang ang mga puno noon dito sa Flexi Homes.

Naging hardin ang bakanteng lote sa likod. Nang panahong iyon itinanim ni Tatay ang abokado at santol. Saka palaging may tanim na malunggay, kamote, at alugbati. May mga halaman at bulaklak din. Kapitan ng barko si Tatay at palagi siyang wala. Pero kung dumating siya, walang tigil siya sa pagtatahin nandito man siy sa Pasig at lalo na sa bahay at bukid namin sa Antique dahil di hamak na mas malawak ang pagtataniman niya roon.

Nang magretiro na si Tatay at madalang na siyang pumunta dito sa Pasig, si Tita Neneng namang ang nakasama naming magkapatid dito. Si Tita tanim din nang tanim. Maganda ang hardin namin dito noong buháy pa si Tita.

Promise ko sa sarili ko, aasikasuhin ko itong hardin namin. Lalo na ngayong may ECQ at wala naman akong ibang mapupuntahan. Magtatanim ako ng mga halaman at gulay. Buti na lang ang matandang puno ng malunggay namin dito ay generous pa rin sa pagbibigay sa amin ng masustansiyang dahon. Inilalagay namin sa miswa at sa ginataang sitaw at kalabasa.

May lumang kahoy na upuan dito sa likod namin. Dito ako nakaupo ngayon at iniimadyin na punô ng malulusog na gulay itong aming hardin. Naiisip kong magpagawa ng bakal na estante na maging vertical garden ng pechay at herbs. Gusto ko ring magtanim ng siete flores. Yung iba-ibang kulay! Naglo-look forward din ako sa pag-recover ng mga bogambilya namin.

Naiisip ko rin ang bahay namin sa Antique na walang tao ngayon. Doon mas malawak ang space na mapagtaniman. Ang maliit na lote ni Tita sa tabingkalsada, maaari ding gawing vegetables and herbs garden. Buti ang maliit na bukid namin, tinataniman ngayon ng isang pinsan namin ng palay.

Naiisip ko, mas maganda yatang ma-lockdown sa bahay namin sa Maybato. Parang gusto ko na tuloy umuwi for good at doon na manirahan. Pupunuin ko ng mga halaman ang bakuran. Gusto kong kumain ng lettuce at kamatis na sarili kong tanim. Magpapataba rin ako ng mga tilapya sa maliit na fishpond.

Pero imposible pa ito sa ngayon. Hindi pa praktikal. Subalit maaari ko nang planuhin at paghandaan simula ngayon habang inaayos ko itong pocket garden namin dito sa Pasig.

[Abril 11, 2020 Sabado de Gloria / 11:19 nu Rosario, Pasig]

Matapobreng Social Climber na Writer

Marami ang ganito sa bansa natin. Hindi ko sila sinisisi sa pagiging social climber nila per se dahil karapatan nilang mangarap at magsikap. Wala namang masama sa paghangad ng the good life. Sino ba ang may ayaw sa masarap at maalwan na buhay? Basta hindi lang sana sila matapobre. Basta sana wala silang ibang taong natatapakan habang nagso-social climbing sila.

Ang mga mainstream writer sa Filipinas, lalo na ang mga nagsusulat sa Ingles at Filipino na ang karamihan ay nakabase sa Metro Manila at iba pang malalaking lungsod sa bansa tulad ng Baguio, Cebu, Davao, at Iloilo, ay kadalasang nasa akademya o nakapag-aral ng creative writing/malikhaing pagsulat, o di kaya’y nakapag-creative writing workshop hopping. Mga workshop na pinatatakbo rin ng akademya.

Mahirap naman kasing mabúhay na full-time creative writer sa bansa. Kayâ ang mga manunulat natin tulad ko ay nagtuturo upang magkaroon ng siguradong buwanang suweldo.

Maraming manunulat ang lumaking mahirap. Subalit dahil matalino, talentado, at masipag ay nakakuha ng scholarship o nakapasa sa entrance exam ng mga state university tulad ng UP at nakapagtapos ng kolehiyo. Marami pa nga ang nakakakuha ng scholarship na mag-PhD abroad kaya bonggang-bongga sila pagbalik sa Filipinas (pinag-aagawan sila ng mga unibersidad na adik sa internationalization, at sila ang mga nagiging chair o dean) dahil nga makakanluranin ang sistema ng ating edukasyon. Naging literal kasi ang pagkakaintindi ng “internationalization,’ kailangan mong mag-PhD o magbasa ng mga papel abroad, lalo na sa US o UK para mas bongga. Parang hindi nila naiisip na puwede namang maging “international” na dito ka lang sa Filipinas. Ang ganitong pananaw ay isang malakihang pagso-social climbing. Ang talento o henyo naman kasi ay hindi parang Ms. Universe o Ms. World na kailangang mong mag-compete abroad.

Samakatwid, para sa ating mga manunulat sa bansa na tulad ko na hindi naman nanggaling sa mayamang angkan, walang politikong tatay o lolo na nagnakaw nang bongga para marami akong mamanahin o di kaya’y mga tusong negosyanteng magulang, edukasyon ang magagamit kong hagdan para makasampa sa nanlilimahid na sahig ng gitnang uri o peti-burgesya. Kayâ punong-puno ng pasasalamat ang puso ko sa De La Salle University kung saan libre akong nakapag-aral ng MFA in Creative Writing at PhD in Literature. Dito rin ako nagtuturo ngayon na in fairness ay di hamak na mas malaki ang suweldo kumpara sa maraming kolehiyo o unibersidad.

Posible naman talagang makapag-aral kahit na mahirap tayo sa mga pangunahing unibersidad ng bansa tulad ng La Salle, UP, Ateneo, at UST. May mga scholarship naman. Pero siyempre kailangan pa rin nating gumastos (pagkain, pangpa-xerox, pang-Internet, pang-project, at boarding house o pamasahe sa araw-araw) kung mag-aral tayo. Kailangan rin natin ng malusog na katawan para tuloy-tuloy ang pag-aaral. Kailangan ding suwerte tayo (yung di tayo mamalasin) na sana walang magkasakit sa ating pamilya para di maistorbo ang pag-aaral. Kahit kasi matalino kasi tayo, hindi pa rin tayo makapag-isip nang mabuti kung tayo’y gutomka o problemado.

Kayâ hindi makatarungan na sisihin natin ang mga mahirap nating kababayan na hindi sila nagsipag sa pag-aaral kung kayâ wala silang maayos na trabaho at di nakakabayad ng buwis tulad natin. Pribilehiyo pa rin kasi at hindi karapatan ang edukasyon sa ating bansa. Masakit mang aminin, negosyo o makanegosyo pa rin talaga ang pagpapatakbo ng ating mga paaralan, kolehiyo, at unibersidad. Hindi mo naman masisisi ang mga administrador natin dahil kung hindi sila negosyante mag-isip, hindi naman makaka-survive ang unibersidad sa isang neo-liberal na sistema.

Ang edukasyong nakukuha ng mga mahirap at feeling middle class na Filipino ay parehong bendisyon at lason.

Bendisyon ito dahil kapag nagka-diploma tayo at masuwerteng (marami din kasi ang minamalas) makahanap ng stable job, hindi na tayo maghihirap kahit paano. Kayang-kaya na nating magrenta ng bahay, o bumili nang hulugan ng low cost housing o maliit na condominium unit. Makakapag-order na rin tayo online ng mga kung ano-anong luho sa Lazada, makapamili sa mga weekend market ng mga totoong sosyal, at makakapag-travel na rin tayo abroad dahil marami namang sale ang mga airline at makakahanap ng murang tirahan sa Air BnB.

Lason din ito kasi minsan nakakalimutan natin na mahirap pa rin tayo kayâ nag-aasta tayong mayaman at nagpi-feeling maganda at akala natin mas angat tayo sa iba pang mga dukha nating kababayan. Mga kaibigan, kung bumibili tayo ng hulugan na condo unit, hindi tayo mayaman. Alipin lang tayo ng kapitalistang sistema. Magdasal tayo na hindi tayo madisgrasya o magkasakit dahil mareremate yang hinuhulugan natin. Ang totoong mayaman kasi, pinaghirapan man nila o ninakaw ang yaman nila, kahit mabúlag o magkasakit sila, may pera sila. Kahit di sila magtrabaho, may pera sila. Kung matatamaan tayo ng COVID-19 at maospital (huwag naman sana) kukulangin ang health card natin at magkautang-utang tayo. Hindi lang tayo makapagtrabaho dahil na-paralyze tayo, balik tayo sa pagiging dukha. Kayâ huwag magmataas. Ika nga nila, huwag masyadong mataas ang lipad dahil mas malakas ang paglagapak!

Gustong-gusto ko ang tawag dito ni Rolando Tolentino na “gitnang uring fantasya.” Para sa mga tulad kong manunulat na nakapag-aral at nagtatrabaho sa isang bonggang unibersidad, hanggang gitnang uring fantasya lang ang kaya ko. Halimbawa, aware ako na kapag nagbi-breakfast ako sa Café Ilang-Ilang ng Manila Hotel ay gitnang uring fantasya lang iyon. Hindi iyon ang new normal ko. Nakikitikim lang ako sa tinatamasa ng mga tunay na mayaman ng bansa. Paminsan-minsan bumibili ako ng polo shirt sa Marks & Spencer at hindi ko iniisip na mas maganda na ako sa ibang mahihirap. Alam ko pa ring pinagbibigyan ko lang ang gitnang uring fantasya ko dahil sakaling mawalan ako ng trabaho, balik-ukay-ukay ako. Kapag mag-travel ako abroad, kailangan kong magtipid kasi alam kong limitado lamang ang laman ng aking bulsa at bank book.

Nakakatawa na nakakairita ang mga kapuwa manunulat na matapobre pero hindi naman mayaman. Masama naman talaga maging matapobre kahit na totoong mayaman ka, pero mas nakakatawa at nakakairita ito kapag mahirap ka naman talaga at nakasampa lang sa nanlilimahid na sahig ng gitnang uri. Sabi nga ng isang kaibigan ko sa FB, kung naiinggit ka sa 5 hanggang 8 libong amelioration fund para sa mga mas naghihikahos nating kababayan dahil sa ECQ ngayong may pandemic, hindi ka talaga mayaman kayâ huwag kang matapobre. Ang totoong mayaman ay dedma sa PhP8,000.

Huwag isipin na tayong mga nagkakayod-kalabaw sa akademya lamang ang nagbabayad ng buwis. Lahat naman nagbabayad ng buwis—mayaman o mahirap—dahil lahat ay bumibili ng kung ano-ano. Bibili lang tayo ng kendi o yosi, nagbabayad na tayo ng tax. Huwag masyadong literal na income tax = tax therefore pag wala kang income di ka nagbabayad ng tax. Bása-bása naman tayo kapag may time. Halatang kulang na kulang pa ang pinag-aralan natin. O mali ang napag-aralan natin. O talagang bobo lang tayo. Sabi nga ng guro kong si Leoncio P. Deriada, magkaiba ang “schooled” sa “educated.” Maaaring nakapag-aral tayo, may diploma, pero hindi pa rin tayo edukado.

Dahil gáling din naman tayo sa uring mahirap, dapat alam natin na may dignidad at may hiya ang mahihirap. In fact, yung mga mayaman, gahaman na negosyante, at mga kurap na politiko ang mga tunay na walang dignidad at walanghiya. Kayâ careful din tayo sa pag-idolize sa mga katulad ni Marcos (yung diktador at ang bitter na ambisyosong anak) at ni Duterte, at maging ni PNoy. Kasi baka tinatraidor na rin natin ang ating uri at ang ating sarili.

Halimbawa ng isang mahirap na may dignidad ay ang labandera naming si Melba.

Mahirap sila. Nakatira sila sa isang maliit na unit sa isang tenement dito sa laylayan ng Lungsod Pasig. Kayod nang kayod silang mag-anak. Naglalaba o namamalantsa si Melba araw-araw. Kayâ hindi naman sila nagugutom. Nakapag-aral pa nga ang isa sa kanila at guro na ngayon sa DepEd. Nang magka-ECQ, ang pagkaintindi namin ni Sunshine ay hindi na siya makakapaglaba muna. Isa pa, nabalitaan namin na may nag-positive sa COVID-19 sa tenement nina Melba. Si Sunshine na ang nag-volunteer na siya muna ang maglalaba. Babayaran pa rin namin ng PhP350 si Melba kada Linggo kahit di siya maglaba.

Sa unang Linggo ng ECQ nandiyan na si Melba sa gate. Sumisigaw na buksan na namin ang kandado. Kapag si Melba ang magsalita, naririnig ito ng buong Cluster 10! Sinabihan namin siya ni Sunshine na huwag na munang maglaba dahil may ECQ. “Sir, wala akong sakit! Yung nag-positive sa amin kinuha na sila ng ambulansiya. Buong pamilya. Tini-tsek kung may lagnat kami. Wala akong lagnat,” sabi niyang nakahawak sa grills ng gate.

“Ate, may ECQ nga. Ang kulit mo. Heto ang bayad mo today. Babayaran ka pa rin namin kahit na di ka maglaba. Magpahinga ka muna. Mag-relax,” sabi ni Sunshine sabay abot sa kaniya ng pera. Tinanggap naman ni Melba ito.

“Bakit hindi ninyo ako palalabahin? Wala naman akong sakit! Hindi naman kayo mahahawa,” protesta pa rin ni Melba. Sa lakas ng boses niya, baka akalain ng mga nakikinig na sinisisante na namin siya at pinapalayas for good.

“Ate, ang kulit mo! Paano kung kami ni Kuya ang may sakit? E di ikaw ang mahahawa. Umuwi ka na!” sabi ni Sunshine.

Walang nagawa si Melba at umuwi na. Naglaba naman si Sunshine. Sa sumunod pang dalawang Linggo, hindi pa rin namin siya pinapapasok. Kada Sabado, pinapadala namin sa anak niyang nagtatrabaho sa konstruksiyon sa tabi ng bahay namin ang kaniyang suweldo. Noong nakaraang Sabado, nakatanggap si Sunshine ng PM mula sa anak na guro ni Melba. Ipinasasabi ni Melba na huwag na namin siyang padalhan ng suweldo dahil nahihiya siya. Hindi naman daw siya nakakapaglaba. Touched kami ni Sunshine. Sabi ko kay Sunshine, pakisabi na okey lang sa akin na magbigay sa suweldo niya kada Linggo dahil buo naman ang suweldo ko ngayon sa La Salle. Afford ko naman. Saka naisip ko rin, e di ito na ang paraan na makapag-share kami ni Sunshine kahit papaano ng aming blessings. Mapalad pa rin kami ni Sunshine na hindi namin problema ang pera ngayon kahit na marami siyang shooting na na-cancel. No work, no pay rin siya.

Si Melba ang isa sa mga patunay na hindi tamad, palaasa, at walang hiya ang mga mahirap nating kababayan kagaya ng gustong palabasin ng isang matapobreng social climber na writer. Malaking tulong sa amin si Melba. Siya ang tipo ng labanderang mapag-iiwanan mo ng susi ng bahay at hindi ka mananakawan. Kapag may shooting si Sunshine nang ilang araw, kay Melba rin iniiwan ang aso niyang si Biscuit.

Gusto kong magtapos sa quote na ito mula sa introduksiyon ng librong Mula Tore Patungong Palengke: Neoliberal Education in the Philippines na inedit nina Bienvenido Lumbera, Ramon Guillermo, at Arnold Alamon (IBON, 2007). Narito ang mas klarong pagpapaliwanag kung ano ang neo-liberal na edukasyon: “Ang kasayayan ng edukasyon sa bansa ay kasaysayan ng pamamayagpag ng elitistang interes na pangunahin nitong pinaglilingkuran. Kakatwa ang epektong dulot ng edukasyon: ang nakararaming naghihirap at nakukumbinsing magkaroon ng identifikasyon hindi sa kanilang uri, kundi sa tila, abot-tanaw, abot-kamay na gitnang uri. May pagtatwa sa politisasyon ng uring pinanggalingan para paboran ang gitnang uring pinagpapantasyahan. Naluklok ang edukasyon bilang alternatibong kalakaran ng panlipunang mobilidad. Hindi na lamang istorikal na pag-aari ng lupa at kapital ang nagbibibgay ng oportunidad para umangat sa uring kinalalagyan, kundi ang papel na diploma ay tila bertud na pinaniniwalaang makakapagpabuti hindi lamang sa lagay ng indibidwal kundi maging ng kanyang pamilya at mahal sa buhay (xiv).”

Sa mga katulad kong social climber na manunulat, huwag tayong mahiyang tanggapin at aminin na hanggang gitnang uring fantasya lamang tayo. Hindi naman kasi masama ang mangarap at tumikim ng masarap na buhay. Basta huwag lang tayong maging matapobre dahil hindi bagay sa atin. Huwag tayong pretensiyosa. Muli uulitin ko, huwag din tayong mantapak ng iba para lang makaakyat tayo sa hagdanan ng ating mga ilusyon dahil hinding-hindi tayo gaganda sa ganitong paraan.

 

[Abril 9, 2020 Huwebes Santo
8:25 nu Rosario, Pasig]

Extended Hanggang Abril 30 ang ECQ

Tanggap ko na ito. Imbes na ma-depress nag-isip na lamang ako ng maaaring gawin. Yung productive. Tulad ng pag-aayos ng hardin sa likod. Tulad ng pagsulat ng isang libro tungkol sa karanasan at mga obserbasyon ko ngayong ECQ.

Kagabi, muling nagsalita ang presidente sa national TV. As useless, rambling galore na naman. Pangalawang ECQ address na niya ito na di ko pinanood nang live. Masyado nang gabi kasi palagi at hindi rin naman nakatutulong na magpakalma ng aking pakiramdam ang mga sasabihin niya. Inaabangan ko na lang kinaumagahan ang sinabi niya sa radyo. At least edited na.

Nakakaloka pa rin ang speech niya. Noong isang Lunes, sabi niya huwag mag-alala dahil may pera daw siya. As in pera talaga niya ang sabi niya. Dahil kasi sa Bayanihan Heal As One Law (gusto ko ang pinaikli nitong pangalan na BAHO Law), may magagamit ang pamahalaan sa pagharap sa pandemic na ito na 275 bilyong piso. Ito ang tinutukoy niya na pera niya.

Ang nakakaloka lalo, sabi niya kagabi kulang daw ito at baka wala nang pera ang pamahalaan next month at hindi na niya alam kung saan kukuha. Inatasan niya ang Budget Secretary na mag-produce ng pera at kahit na “magnakaw” pa ito. Siyempre sabi agad ng mga Dutertard ay joke lang ito at huwag isiping literal. Okey lang sana ang mga pa-cute na statement na ganito kung hindi ka presidente at wala sa gitna ng malaking krisis ang bansa.

Wala pang klarong breakdown ang pamahalaan tungkol doon sa 275 bilyon. Yung social amelioration fund, nagkakagulo na ang distribution ngayon. Bibigyan ng tig-5,000 hanggang 8,000 libong piso ang bawat pamilya ng mahihirap na Filipino. Magandang probisyon ito ng BAHO Law pero mukhang may problema sa koordinasyon ng mga DSWD, Local Government Unit, at barangay. Marami na ang nagrereklamo na di sila nakatanggap. Inuuna raw ang mga poorest of the poor. Ngayon, nagrereklamo naman ang mga “middle class” kung bakit di sila kasama. Mukhang magiging malaking problema ito ng pamahalaab kung di ma-addres agad.

Bakit wala nang pera? At bakit niya sasabihing di na niya alam kung saan kukuha ng pera? Kinaumagahan, ang explanation naman ni Secretary Karlo Nograles ay hindi naman raw sinabi ng pangulo na walang pera at hindi niya alam kung saan kukuha ng pera, inutusan lang nito ang Budget Department na maghanap. Masakit sa bangs! At naaawa ako kay Nograles na walang magawa kundi mag-damage control dahil sa basáng bunganga ng tila bangag na presidente.

In fairness kay Nograles, sa mga presscon ng IATF, maraming bagay siya naka-clarify hinggil sa ginagawa ng pamahalaan. At least klaro siya magsalita at makabuluhan ang mga sinasabi. Hindi rin siya masyadong sanay pa magsinungaling kung kayâ kapag pinagtatakpan niya ang presidente ay halata sa kaniya mukha, boses, at pananalita. Kayâ nakikinig talaga ako sa mga presscon niya.

Ang linaw nga ng kaniyang pagpaliwanag kanina kung bakit kailangan ng 15 days extension ng ECQ. Ayon daw kasi sa mga eksperto sa pandemic na kinukunsulta nila, tiyak bibilis ang paghawaan ng COVID-19 kung i-lift kaagad ang ECQ.

Pero parang nasasayangan ako rito kay Nograles. Mukha naman kasi siyang disente, matalino, at pogi pero nadikit sa bastos, mukhang walang pinag-aralan, at incompetent na presidente. Isang araw lang siyang di makaligo magiging na trapo na rin siya. Sayang dahil ang bata pa sana niya.

Ang isa pang klaro magsalita at makabuluhan palagi ang sinasabi ay si DOH Undersecretary Maria Rosario Vergeire. Nakakapagpakalma ang mga presscon niya kada hapon. Siguro dahil doktor talaga siya at hindi politiko. Disente at credible ang kaniyang dating. Comforting isipin na marami nang mga ospital ang itinalagang COVID-19 referral hospital at mayroon na ring mga sampung laboratoryo sa bansa na kaya nang mag-testing kung positive o negative ang isang tao sa virus. Mukhang ilang araw na lang ay kakayanin na ang mass testing, ang i-test lahat ang mga PUM, PUI, at ang mga may sintoma.

Kapag si Dr. Vergeire ang nagsasalita, parang may direction ang DOH. Alam niya ang kaniyang sinasabi. No nonsense woman. Lumalakas ang loob ko na kakayanin ng bansa ang pandemic na ito.

Sana pagkatapos ng bangungot na ito ay mas marunong nang pumili ng mga lider ang mga tao. Sana mas bibigyang pansin na ang mga isyung pangkalusugan sa ating lipunan. Ngayon alam na ng lahat ang mga kakulangan at kahinaan ng health services ng bansa. Kapag mahusay ang namumuno ng pamahalaan, malaki ang posibilidad na masasaayos ito. Lalo na’t napatunayan nating lahat ngayon na kayang-kayang magtulungan ang publiko at pribadong grupo upang talunin natin itong COVID-19.

[Abril 7, 2020 Martes / 9:20 ng Rosario, Pasig]

Pagsalba ng Hardin

Pagsasalba na rin ito ng aking katinuan ngayong ECQ.

Tatlong araw na kami ni Sunshine na naglilinis at nag-aayos ng hardin namin sa likod ng bahay. Pinatanggal na kasi ng kapitbahay namin sa mga karpintero nila ang mga tabla na patungan nila at ang mga tipak ng simento. Patapos na kasi ang konstruksiyon nila ng four storey na apartment building. Ilang buwan ding tila dinaanan ng giyera ang hardin namin. Casualty siyempre ang mga halaman.

Ang nami-miss ko talaga ang malabay na punong indian mango sa kabilang lote na pinalitan na ng kongkretong gusali ngayon. Tag-araw na at ito sana ang panahon na maraming bunga ang mangga. Ang mga bunga sa sanga na pasók sa hardin namin ay amin na. Sinisigaw lang namin kay Tatang, ang dating may-ari ng katabing bahay, ang pagpapaalam kung namimitas kami ng mangga. Nasa isang anak niya sa sentro ng Pasig nakatira si Tatang ngayon.

Kanina pagkatapos ng agahan ko ng mainit na pandesal, Old Town 3 in 1 na kape, at isang hiwa ng sandiya ay naglinis muli ako sa likod. Tulóg pa sina Sunshine at Biscuit, ang alaga niyang aso na katabi niya sa pagtulog.

Masaya ako dahil buháy pa ang dalawang púno ng bogambilya sa tabi ng pader. Yung isa natumba lang, nadaganan ng mga tipak ng simento. Yung isa, namumutla ang mga dahon. Pero buháy sila. Diniligan ko sila. Ilang araw lang, tiyak makakabawi ang mga ito.

Ang malaking púno ng bogambilya na pula ang bulaklak na nakalagay sa malaking lagayan ng gasolina ay wala nang mga sanga. Halos natabunan din ito ng simento. Nang diligan ko kanina, napapansin kong natatanggal ang ilang tipak ng simento. Kayâ kumuha ako ng malaking kutsilyo sa kusina. Sinaksak ko ang mga simento at natatanggal ang mga ito. May isang mahabang sanga pa palang nakakabit sa púno. Pero patay na ito. Nang pinutol ko, natuwa akong makita na berde pa ang loob nito. Buháy pa itong bogambilya! May ilang araw lang ay mananaringsing na ito. Aabangan ko ang paglabas ng maliliit na dahon.

May sentimental value ang puno na ito ng bogambilya. Bigay kasi ito ni Tita Charit, mga matandang kaibigan ng yumaong Nanay at Tatay namin, bago niya ibenta ang bahay nila na katabi rin namin. Kay Tita Neneng pa niya binigay ito. At award-winning ang pamumulaklak nito noon kapag tag-araw.

Hindi na namin kilala ang nakatira sa dating bahay nina Tita Charit ngayon. Sa huling balita namin, sa Pangasinan na nakatira si Tita Charit. Kamusta kayâ siya ngayong may pandemic?

Kanina, habang nakatunganga ako sa kalunos-lunos na kalagayan ng hardin namin, naiisip ko sina Tatang at Tita Charit. Ipinanalangin ko na ilayo sana sila sa COVID-19 dahil matatanda na sila.

Nalulungkot ako at napupuno rin ang puso ng pag-asa. Matatapos din ang bangungot na ito ng pandemic. Maaayos muli namin ang hardin na ito at mamumulaklak muli ang mga bogambilya. After all tag-init na at hiyang na hiyang ang mga bogambilya sa init ng sikat ng araw.

Habang pinagmamasdan ko ang mataas na gusali sa kaliwa at ang dating bahay nina Tita Charit sa kanan, bagamat hindi masakit ngunit tila napakalalim ng lungkot at pangungulilang sumusundot sa aking pagkatao. Kahit walang banta ng COVID-19, talagang hindi napipigil ang pagbabago ng mga bagay-bagay sa ating búhay. At wala tayong magagawa na pigilan ito kundi ang isalba na lamang ang maliliit na bagay na káya nating isalba tulad ng mga naghihingalong púno ng bogambilya.

[Abril 6, 2020 Lunes
10:49 nu Rosario, Pasig]

Nagmurá na Naman ang Presidente Kagabi

Ito yata ang new normal sa panahon ng pandemic ng COVID-19 na parang hindi ko makakasanayan.

Nagmumura din naman ako. Nakikipagmurahan din naman ako kung minsan. Pero ibang usapan na ang presidente na binigyan na ng Kongreso ng emergency powers dahil sa pandemic at imbes na ihayag nang klaro at mahinahon ang kaniyang mga plano at ginagawa kung paano masolusyonan ang problema ay magmumura lang siya. Saka lalaitin pa niya ang ngipin ng isang mamamayan na gusto lang namang ipagtanggol ang karapatang magpahayag ng mga kapuwa mamamayan na gustong ipitin ng pamahalaan.

Siyempre tulog na ako nang mag-“sit-down comedy” na naman ang presidente on national television. Bakit naman kasi alas-onse ng gabi. Hindi ba puwede office hours o di kaya prime time man lang para makapanood naman ang mga tulad kong 9:00 PM ang sleeping time?

Angkop na angkop ang metaporang nabasa ko sa Facebook ngayong umaga: Parang may tatay kang lasenggo na umuwi ng hating-gabi at mura nang mura at ayaw kayong patulugin. Kung may tatay akong ganiyan, gigising ako, babangon, at susuntukin ko siya sa bunganga!

Ang maganda lang sinisante na ng presidente ang isang alipores niya na gustong paimbestigahan sa National Bureau of Investigation (NBI) si Vice President Leni Robredo dahil sa pangangalap nito ng pondo para matulungan ang mga frontliner sa mga ospital. Nagko-compete daw kasi siya sa pamahalaan. Nakakaloka! Tuloy nag-init ang ulo ng mga netizen kahapon at nag-trending ang mga hashtag na protektahan ang bise presidente.

Bagamat pinapalakpakan ko ang pagsisante ng presidente dito sa isang tao niya, I am taking it with a grain of salt kasi marami namang tinanggal sa puwesto ang presidente sa mga pumapalpak niyang tauhan dahil nag-iingay ang publiko pero kapag lumamig na ang isyu ay ililipat lamang niya ito sa ibang ahensiya. Sana hindi ganito ang kahihinatnan ng kasong ito.

Maganda rin na na-acknowledge ng presidente ang mahalagang ambag ng bise presidente sa medical crisis na ito. After all nanawagan naman siya na magtulungan lahat.

Maganda rin na pati ang mga ahente ng NBI ay pinagbantaan din niyang idi-dismiss kung iimbestigahan si Robredo.

Sana all. Sana pagsabihan din niya ang NBI na huwag nang pagbantaang imbestigahan o ipatawag ang mga netizen na masyadong kritikal sa pamahalaan ngayon. Kasi kung hahayaan niya ito, para na talagang Martial Law. Muli ay lalabagin ng administrasyon niya ang Konstitusyon. Enshrined kasi sa Saligang Batas ang malayang pamamahayag. Saka sa isang demokratikong sistema, bahagi talaga ang pagpuna sa kapalpakan ng pamahalaan.

Kayâ siguro gali na galit siya kay Chel Diokno dahil nag-post ito kahapon na nag-volunteer siyang mag-abogado sa isang netizen na napadalhan na ng subpoena ng NBI.

Si Chel Diokno ay isang magaling at makataong abogado. Respetado siyang human rights lawyer. At bilang Lasalyano, ipinagmamalaki ko siya dahil siya ang dekano ng DLSU College of Law.

May breeding si Diokno. Disente rin. Kayâ wala talagang masabi sa kaniya ang presidente kundi ang laitin na lamang ang malalaking ngipin ng abagadong sumusulong sa karapatang-pantao. Masyado namang barumbado ang ganito.

May nag-comment sa anti-Duterte comment ko sa FB. Irespeto ko raw ang presidente dahil sa panahon ngayong may hinaharap na malaking problema ang bansa, siya ang maganda nating halimbawa na dapat pamarisan at dapat ipagdasal natin siya to that effect tsenes.

Nagtambling ako. Gurong taga-Antique ang nag-comment. Friend ko sa FB pero hindi ko naman kilala. Hindi ko na pinatulan ang gaga. Agad kong gin-delete ang conment niya at gin-unfriend. Naisip ko, juice koh! Sana hindi na nagtuturo ng good manners and right conduct ito. Kasi tiyak ituturo niya sa mga estudyante niya na magandang pamarisan ang presidente: 1. nagmumura, 2. bastos sa mga babae, 3. tutulog-tulog, 4. late palagi, at 5. mahilig magbantang pumatay.

[Abril 5, 2020 Sabado / 9:07 nu Rosario, Pasig]

Work from Home at Online Classes Tsenes

“You are not working from home; you are at your home during a crisis trying to work.” Nabasa ko itong post sa Facebook and I can’t agree more.

Nasa ikatlong linggo na ngayon ng ECQ sa Luzon at nababagot na ako. Halos wala akong ginagawa sa loob ng isang araw gayung maraming dapat gawin tulad na lamang ng paggawa ng mga liham na may kinalaman sa comprehensive exams at mga thesis proposal defense ng mga graduate student namin sa Litetature Department. Nagagawa ko naman ang mga ito pero ang bagal ko dahil tinatamad talaga ako.

Noong nakaraang linggo napagod ako sa kasasagot ng mga tanong, at sa pagkomento at pag-edit ng mga thesis proposal ng dalawang mentee ko na literature major namin. Parehong creative writing ang proyekto nila at susulat sila ng koleksiyon ng maikling kuwento. Mabuti na lang at pareho silang magaling kayâ hindi ako masyadong nahirapan. Malaking problema nga lang ang mabagal kong internet connection. Medyo bumibilis lang kasi ito kapag madaling-araw.

Noong unang linggo ng ECQ ay talagang wala akong ganang mag-online class. Paano, dahil sa mahina kong internet hindi ko ma-access ang cyber classroom namin sa Canvas. Gayunpaman, pinilit ko ang sarili na mag-online class pa rin sa pamamagitan ng email. Kakaunti ang mga estudyanteng nagpa-participate. Naisip ko bakâ mahina rin ang internet conmection nila at bakâ aligagâ rin sila dahil sa pandemic.

Buti nga sa ikalawang linggo ay deferred muna ang online classes ayon sa memo ng aming Vice Chancellor for Academics. Para daw mabigyan muna ng pagkakataong makapag-adjust ang parehong teachers at mga estudyante sa ECQ. Malaking bawas stress ito at sa panahon ng pandemic, nakakapagpapahina ang stress ng resistensiya. Mas madali kang mahawa sa virus kung mahina ang katawan mo.

Buti ngayong linggo parang nakapag-adjust na ako psychologically. Simula noong Lunes parang meron na akong routine. Sa kumakalat sa social media na poster ng Psychological Association of the Philippines na may pamagat “Caring for Our Mental Health During the Time of COVID-19,” ang isa nga sa mga rekomendasyon nila ay “Adapt a regular routine at home or at work to give a sense of purpose and order to your day.”

Heto ang schedule ko araw-araw na nasimulan ko noong Lunes: 4:00 to 5:30 AM – Pagbangon, at pagbasa o/at pagsulat; 5:30 to 6:00 AM – Pag-ehersisyo; 6:00 to 7:00 AM – Agahan; 7:00 to 8:00 – Pamamalengke kung kailangan; 8:00 AM to 12:00 NN – Work from home mode; 12:00 NN to 1:30 PM – Lunch; 1:30 to 5:00 PM – Siyesta, pagbabasa, pagsusulat, at/o pagpi-Facebook; 5:00 to 6:00 PM – Afternoon tea or coffee; 6:00 to 7:00 PM – Hapunan; 7:00 to 9:00 PM – – Relax time; 9:00 PM – Sleeping time.

Mukhang uubra para sa akin ang iskedyul na ito for the rest of ECQ.

Kailangan ko talagang mag-exercise. Para mananatling healthy at maliksi ang katawan. Buti nga once a day lang kami ni Sunshine kumakain ng kanin. Sa pananghalian lang. Sa agahan, pandesal at prutas lang ako. (Siyempre pinapalhitan ko ng butter ang mainit na pandesal!) Sa hapunan tinapay at prutas lang din. Kanina nga ang hapunan namin ay nilagang mais. Kahapon ay piniritong saba. Titiyakin ko dapat na hindi na ako tataba pa at kontrolado ang blood sugar ngayong nakakulong ako sa bahay.

Sa panahong ito kailangang malusog ang katawan at katinuan dahil nakakaloka na talaga ang mga pangyayari. Mahirap na sitwasyon na nga itong pandemic at naging mas mahirap pa dahil incompetent ang presidente at mga tauhan nito. Hanggang ngayon wala pa rin silang klarong plano at ang gulo nila. May taped address na naman si Duterte kahapon at hinang-hina na siya at panay motherhood statement lang. Buti at wala na siyang lakas na mag-adlib at magmura.

May batas na nga noong isang linggo pa na nagbibigay ng dagdag na pondo at kapangyarihan sa presidente na labanan ang COVID-19 pero parang wala pa ring nangyayari. Sa ganitong kontexto mas nagiging mahirap ang work from home at online classes. O mas naging mahirap lang talaga ang pagiging ordinaryong mamamayan sa bansang sinasalaula ng nga politiko nito. Period!

[Abril 1, 2020 Miyerkoles / 8:36 ng Rosario, Pasig]

Namumulaklak na Akasya at Alugbati

Kakaunti ang mga sasakyan. Kakaunti ang mga tao sa labas ng saradong Lucky Gold Plaza. May mga nakapila sa sarado pang Palawan Pawnshop. Nakaupo sila sa simentong sidewalk at nakakatuwang tingnan na inoobserbahan nila ang physical distancing. May asul na bus na nakapark sa harap nila. Libreng sakay daw para sa mga health worker. Naisip ko saglit na makisakay ako. Sasabihin ko sa drayber na papunta ako ng botika sa sentro ng Rosario. Bakasakaling pasakayin ako. Sinilip ko ang bus. Tatlo pa lang ang sakay. Agad kong pinagsabihan ang sarili na maglakad na lang dahil iyon naman talaga ang plano ko.

Sobra sa isang kilometro ang layo ng pinakamalapit na Mercury Drug sa gate ng Life Homes Subdivision na labasan namin. Nang napabalitang mag-lockdown dahil sa banta ng COVID-19 noong Marso 10, bumili na ako ng pag-isang buwan kong maintenance medicine doon sa suki kong Mercury Drug sa harap ng La Salle. Wala pang panic buying ng mga gamot noon. Ang iniisip ko first week ng Abril ako bibili muli ng gamot. May dalawang Mercury Drug naman kasi sa sentro ng Rosario. Kayâ lang may nag-PM kay Sunshine na bakâ magdeklara ang gobyerno ng total lockdown ng dalawang linggo umpisa bukas at wala na talagang palalabasin. Naisip din namin na baka fake news ito. Pero siyempre kailangan pa rin naming paghandaan. Ang usapan namin ni Sunshine kagabi bago matulog ay gigising siya nang maaga at mamalengke. Bibili kami ng isda na paksiwin, mga sahog para sa pancit bihon kasi ito ang plano naming lutuin sa Linggo, isang kilong hotdog, isang trey ng itlog, sibuyas, luya at lemon na ginagawa naming tsaa, at dagdag na bigas. Maghahanda kami para sa dalawang linggong walang labasan. Nagdesisyon din akong pumunta na kinabukasan sa Mercury. Binilang ko kasi ang mga gamot ko, good for 12 days na lang. Kung walang quarantine marami pa sana ito.

Ako lang ang puwedeng lumabas sa aming dalawa ni Sunshine sa aming subdivision dahil sa akin nakapangalan ang barangay quarantine pass namin.

Nakakapanibago na kaunti ang mga tao at sasakyan sa labas. Sa normal na umaga ng Biyernes, matrapik sa amin at siksikan at agawan ang mga taong nag-aabang ng masasakyan papasok ng trabaho o eskuwela. Halos walang taong tumatawid sa Floodway Bridge na komukunekta sa lugar namin sa sentro ng Rosario. Dadalawa lang ang nakasalubong ko. Wala akong kasabay.

Feel na feel ko ang malinis na hangin sa may tulay. Kakaunti nga kasi ang mga dumadaang sasakyan. Balita na sa radyo na ayon sa Department of Environment and Natural Resources gumanda at naging healthy ang kalidad ng hangin sa Metro Manila dahil sa ilang araw ng lockdown. Inalis ko sandali ang aking surgical mask para mas matikman ang masarap na hanging Pasig!

Habang pinagmamasdan ko ang mga water lily sa artipisyal na ilog, naalala ko ang unang pagtawid ko rito pagkatapos ng Ondoy. Binaha kasi nang bongga ang area namin. Naging evacuation area itong tulay. Maraming tent at mga gamit sa bahay ng mga nagsilikas doon. Marami ring sasakyan at van ng mga estasyon ng telebisyon at radyo. Parang end of the world scenario.

Pero ngayong may pandemic at naka-quarantine ang lahat, parang ang linis ng paligid. Sa kabilang dulo ng tulay namangha ako sa ganda ng namumulaklak na malaking puno ng akasya. Nakakahalina ang yumi ng pink na bilog na mga bulaklak nito na ang talulot ay parang eleganteng brush. Tumigil muna ako sa harap nito at kinunan ng litrato. Ang sarap sa mga mata ang luntiang mga dahon at ang rosas na mga bëkad.

Pagdating ko sa Rosario Arcade tuwang-tuwa ako kasi walang tao sa labas ng Mercury doon. Pasado alas-otso pa lang at alam kong 9:00 pa ang bukas nito. Naisip ko, hihintayin ko na magbukas. At least ako ang una sa pila. Pero may napansin akong nakapaskil na bondpaper sa pinto. Nilapitan ko. Sarado ang branch na ito sa panahon ng lockdown. Nagluyloy ang pakë ko. May nakalistang mga branch na bukás na malapit. May branch sa kabilang kalsada malapit lang. Alam kong 24 hours na bukas ito. Mas maliit nga lang ito kayâ ang pinupuntahan ko lagi ay itong nasa Arcade.

Umakyat ako ng footbridge papunta sa kabila. Lumakad konti at nang marating ko ang Mercury tumambad sa akin ang mala-box office hit na pila! Wala akong choice kundi ang pumila sabay dasal na sana kumpleto ang stock nila ng mga gamot na bibilhin ko upang magiging worth ang pagpila ko.

Dahil inoobserba naman ng lahat ang physical distancing, mas naging mahaba ang pila. Apat na kustomer lang din kasi ang pinapayagang magkasabay sa loob ng botika. Binilang ko ang mga nauna sa akin sa pila, mga dalawampu lang naman. Gayunpaman inabot ng isang oras at kalahati bago ako nakabili ng mga gamot ko.

Bilib ako sa sarili ko, natiis ko ang pagpila. In fact, parang ini-enjoy ko pa nga. Hindi ako nagsusuplada. Siguro dahil dalawang linggo na akong nakakulong sa bahay. Itong pagpunta ko sa Mercury ang pinakamalayong napuntahan ko since mag-community quarantine.

Sa bakod na chicken wire ng isang bakanteng lote sa tabi ng Mercury ay may nagakambëd na alugbating mukhang nakakalimutang diligan palagi. Kalahating-buháy kasi at kalahating-lanta. Pero may mga buto ito. Kulay-murado ang hinog na buto ng alugbati. At sa isang sanga napansin ko ang maliit na rosang bulaklak. Kay rikit tingnan! Kinunan ko ito ng larawan. Isang munting kasiyahan ng kaluluwang bagot na sa pagpila.

Medyo mainit na ang sikat ng araw at nangangawit na ang mga tuhod ko sa pagtayo. Ang aleng kasunod ko, reklamo nang reklamo na ang bagal naman daw ng galaw ng pila. Pero dedma ako. Di ako nag-react sa sinabi zniya. Tiningnan ko ang relo ko, mahigit isang oras na akong pumipila.

Salamat sa Diyos at kumpleto ang branch na iyon ng Mercury ng mga gamot na kailangan ko. Naubusan nga lang sila ng Enervon-C kayâ ibang brand na lang ang binili ko. Wala pa rin silang stock ng facemask at alcohol.

Mainit na ang sikat ng araw nang lisanin ko ang sentro ng Rosario. Nagpayong na ako. Sarado ang geyt ng Rosario Church. Sarado rin ang mga bangko. Sa isang bangko medyo mahaba ang pila sa ATM. Buti na lang di ko kailangan ng cash dahil umuubra naman ang debit card ko sa Mercury.

Huminto uli ako sa harap ng namumulaklak na akasya. Sabi ko sa sarili ko, susulat ako ng tula tungkol dito. Ayon kay Yasunari Kawabata (nakalimutan ko na kung saang akda niya), ang papel ng manunulat ay ang hanapin ang kagandahan sa mga ordinaryong bagay at pangyayari at magsulat tungkol dito upang maibahagi ang magandang karanasan sa mga mambabasa.

Pagbaba ko ng tulay ay dumaan ako sa Seven Eleven. Gusto kong i-tsek kung may Old Town White Coffee sila, ang paborito kong 3 in 1 na kape na imported from Malaysia. Isa lang ang kostumer nila pagpasok ko. Tinutukan ako ng thermal scanner ng isang staff nila. Binili ko lahat ang naka-display nilang Old Town. Mga sandosenang sachet lang naman. Ang mahal. Tig-PhP25 ang isa. Mura lang sana ito kung sa Singapore, Kuala Lumpur, o Siem Reap ko binili.

Pagdaan ko sa Palawan Pawnshop, mala-box office hit na rin ang pila.

Ewan ko ba pero pagdaan ko sa check point at ipinakita ko ang aking ID at barangay quarantine pass, pakiramdam ko, naghahanda na ang Kamaynilaan para sa katapusan ng mundo.

Pagdating ko ng bahay sinalubong ako ni Sunshine sa geyt at sinabihang fake news daw ang kumakalat na balitang total lockdown. Pero namalengke pa rin siya. Sa isip ko naman, kahit mag-total lockdown pa ng isang buwan ay okey lang. Siyempre sarili ko lang kasi ang iniisip ko.

Uhaw na uhaw ako. Hinubad ko ang sapatos sa may pintuan. Dumiretso ako sa kusina at naghugas ng kamay. Kumuha ng malamig na tubig sa ref. Nakadalawang baso ako. Hinubad ko ang aking t-shirt. Naisip kong maligo agad. Pero pahinga muna konti. Uminom muna ako ng ginger, turmeric, at lemon tea na hinanda ni Sunshine.

Gin-check ko sa iPhone ko kung nakailang steps ako: 6,002. Napangiti ako. Hindi na masama.

Ang sarap ng malamig na tubig sa aking katawan. Habang naliligo, naiisip ko ang mga rosas na bulaklak ng akasya at alugbati. Sa kabila ng pandemic ng COVID-19, naniniwala akong maganda pa rin ang daigdig!

[Marso 27, 2020 Biyernes / 9:30 ng Lungsod Pasig]